1857 चा उठाव: कारणे, स्वरूप आणि परिणाम | Police, Talathi इतिहास

1857 चा उठाव: भारताचा पहिला स्वातंत्र्य संग्राम | Complete Notes नमस्कार मित्रांनो 🙏 Police Bharti, Talathi, MPSC, Vanrakshakपरीक्षेत 1857 चा उठावया घटकावर 3 ते 5 प्रश्न हमखास येतात. आधुनिक भारताचा इतिहास सुरूच इथून होतो. 1857 चा उठाव म्हणजे काय? फक्त शिपायांचे बंड होते की खरंच स्वातंत्र्य लढा होता? कारणे, नेते, केंद्रे, अपयशाची कारणे आणि परिणाम सगळं एकाच पोस्टमध्ये शिकूया. 1. 1857 चा उठाव: सुरुवात कशी झाली? तारीख:10 मे रोजी मेरठ येथे उठावाची ठिणगी पडली. तात्कालिक कारण:नवीन एनफिल्ड रायफलसाठी वापरलेली काडतुसे. या काडतुसांना गाय आणि डुकराची चरबी लावलेली असते अशी अफवा पसरली. हिंदू आणि मुसलमान शिपायांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या. 85 शिपायांनी काडतुसे वापरण्यास नकार दिला. त्यांना शिक्षा झाली आणि 10 मे रोजी संपूर्ण मेरठ उठले. मेरठहून शिपाई दिल्लीला गेले आणि बहादूरशाह जफर याला हिंदुस्थानचा बादशाह घोषित केले.तिथून उठाव संपूर्ण उत्तर भारतात पसरला. 2. उठावाची मुख्य कारणे | 6 प्रकारची कारणे उठाव एका दिवसात झाला नाही. इंग्रजांच्या 100 वर्षांच्या जुलमी राजवटीचा तो परिणाम होता. कारणाचा प्रकार तपशील उदाहरण 1. राजकीय कारणे दत्तक वारसा नामंजूर धोरण, संस्थान खालसा करणे झाशी, सातारा, नागपूर खालसा केले. नानासाहेब पेशव्यांचा पेंशन बंद केला. 2. आर्थिक कारणे शेतसारा पद्धत, कारागीर उद्ध्वस्त, जमीनदारांवर अन्याय कायमधारा, रयतवारी पद्धतीमुळे शेतकरी कर्जबाजारी. हातमाग उद्योग बंद पडले. 3. सामाजिक कारणे सतीबंदी, विधवा विवाह कायदा, धर्मांतराला प्रोत्साहन इंग्रज आपला धर्म नष्ट करतील अशी भीती. 4. धार्मिक कारणे मिशनऱ्यांचा प्रसार, मंदिर-मशीद कर आकारणी ख्रिश्चन धर्म प्रसारासाठी सरकारचा पाठिंबा. 5. लष्करी कारणे भारतीय शिपायांना कमी पगार, बढती नाही, काडतुस प्रकरण भारतीय शिपाई 40 रु. इंग्रज शिपाई 150 रु. पगार. 6. तात्कालिक कारण गाय-डुकराची चरबी लावलेली काडतुसे एनफिल्ड रायफल वाद. 3. उठावाची प्रमुख केंद्रे आणि नेते | नकाशा पाठ करा 1857 चा उठाव संपूर्ण भारतात झाला नाही. मुख्यतः उत्तर आणि मध्य भारतापुरता मर्यादित होता. केंद्र नेते इंग्रज अधिकारी ज्याने दडपले विशेष दिल्ली बहादूरशाह जफर, बख्त खान जॉन निकोलसन, हडसन उठावाचे मुख्य केंद्र. बहादूरशाहला रंगूनला पाठवले. कानपूर नानासाहेब पेशवा, तात्या टोपे, अझिमुल्ला खान सर ह्यू व्हीलर, कॉलिन कॅम्पबेल सत्तीचौरा घाट हत्याकांड. बिबीघर हत्या. लखनऊ बेगम हजरत महल, बिरजिस कादिर हेन्री लॉरेन्स, कॉलिन कॅम्पबेल रेसिडेन्सीला 5 महिने वेढा. झाशी राणी लक्ष्मीबाई सर ह्यू रोज "मी माझी झाशी देणार नाही". लढताना वीरमरण. बरेली खान बहादूर खान - रोहिलखंडातील केंद्र. जगदीशपूर, बिहार कुंवर सिंह विल्यम टेलर 80 वर्षांचा वीर योद्धा. फैजाबाद मौलवी अहमदुल्ला - अवध मधील धार्मिक नेता. महाराष्ट्र रंगो बापूजी गुप्ते, भाऊसाहेब रंगारी - उठाव फार पसरला नाही. फक्त प्रयत्न झाले. लक्षात ठेवा:दक्षिण भारत, पंजाब, बंगाल येथे उठाव झाला नाही. मोठी संस्थाने शांत राहिली. 4. उठाव का अपयशी झाला? 7 मुख्य कारणे 1. नेतृत्वाचा अभाव:बहादूरशाह जफर वृद्ध होता. सर्वमान्य नेता नव्हता. प्रत्येक केंद्रावर वेगळा नेता. 2. मर्यादित स्वरूप:संपूर्ण भारतात उठाव पसरला नाही. शीख, गुरखा, दक्षिणेतील लोक इंग्रजांना सामील झाले. 3. साधनसामग्रीची कमतरता:शिपायांकडे जुन्या बंदुका, तलवारी. इंग्रजांकडे आधुनिक एनफिल्ड रायफल, तोफा. 4. संस्थानिकांचा पाठिंबा नाही:शिंदे, होळकर, निजाम, भोपाळच्या बेगम यांनी इंग्रजांना मदत केली. 5. सुसूत्रतेचा अभाव:उठावाचे नियोजन नव्हते. एकाच वेळी सगळीकडे सुरू झाला नाही. 6. दळणवळणाची साधने:इंग्रजांकडे टेलिग्राफ, रेल्वे होती. त्यामुळे त्यांनी जलद हालचाली केल्या. 7. उद्देश स्पष्ट नव्हता:काहींना मुघल राजवट हवी होती, काहींना पेशवाई. "स्वातंत्र्य" ही संकल्पना स्पष्ट नव्हती. 5. 1857 च्या उठावाचे परिणाम | भारत बदलला उठाव अयशस्वी झाला तरी त्याने इंग्रजांना हादरवून सोडले. भारताचा इतिहास बदलला. महत्वाचे 5 परिणाम: 1. कंपनी सरकार बरखास्त:ईस्ट इंडिया कंपनीचे राज्य संपले. ब्रिटिश राणीचा अंमल सुरू झाला. भारताचा कारभार "भारत सचिव" याच्याकडे गेला. 2. राणीचा जाहीरनामा:1 नोव्हेंबर रोजी अलाहाबाद येथे लॉर्ड कॅनिंगने राणीचा जाहीरनामा वाचला. "भारतीयांशी धर्म, जातीभेद केला जाणार नाही. संस्थान खालसा करणार नाही." असे आश्वासन दिले. 3. लष्करी पुनर्रचना:सैन्यात भारतीयांचे प्रमाण कमी केले. 2:1 हे प्रमाण ठेवले. 2 इंग्रज, 1 भारतीय. तोफखाना फक्त इंग्रजांकडे. 4. फोडा आणि राज्य करा:हिंदू-मुसलमानांमध्ये फूट पाडण्याचे धोरण सुरू केले. 5. संस्थानिकांशी मैत्री:संस्थान खालसा करणे बंद केले. उलट त्यांना "दत्तक वारसा" मान्य केला. 6. 1857: बंड की स्वातंत्र्य संग्राम? वेगवेगळे मतप्रवाह इतिहासकार मत कारण इंग्रज इतिहासकार हे फक्त "शिपायांचे बंड" होते फक्त काडतुस कारण होते. राष्ट्रवादी भावना नव्हती. व्ही. डी. सावरकर हे "भारतीय स्वातंत्र्याचे पहिले युद्ध" होते धर्म, देश वाचवण्यासाठी सर्वजण एकत्र आले. डॉ. एस. एन. सेन याचे स्वरूप "राष्ट्रीय" होते पण पूर्ण राष्ट्रीय नव्हते काही भागापुरते मर्यादित होते. आर. सी. मुझुमदार हे "ना बंड, ना स्वातंत्र्य युद्ध" होते सरंजामशाही वृत्तीने प्रेरित उठाव. परीक्षेसाठी:सावरकरांनी याला "1857 चे स्वातंत्र्य समर" हे पुस्तक लिहून राष्ट्रीय स्वरूप दिले हे लक्षात ठेवा. 7. परीक्षेसाठी 20 महत्वाचे One Liner प्रश्न 1. 1857 चा उठाव कुठून सुरू झाला? उत्तर: मेरठ 2. तात्कालिक कारण काय होते? उत्तर: काडतुस प्रकरण 3. दिल्लीचा बादशाह कोणाला घोषित केले? उत्तर: बहादूरशाह जफर 4. झाशीची राणी कोण? उत्तर: लक्ष्मीबाई 5. कानपूरचा नेता कोण? उत्तर: नानासाहेब पेशवा 6. तात्या टोपेंना कोणी पकडले? उत्तर: मानसिंग 7. राणीचा जाहीरनामा केव्हा निघाला? उत्तर: 1 नोव्हेंबर 8. राणीचा जाहीरनामा कोणी वाचला? उत्तर: लॉर्ड कॅनिंग 9. 1857 नंतर भारताचा गव्हर्नर जनरल कोणाला म्हणू लागले? उत्तर: व्हाईसरॉय 10. पहिला व्हाईसरॉय कोण? उत्तर: लॉर्ड कॅनिंग 11. "1857 चे स्वातंत्र्य समर" पुस्तक कोणी लिहिले? उत्तर: वि. दा. सावरकर 12. बेगम हजरत महल कुठली लढली? उत्तर: लखनऊ 13. कुंवर सिंह किती वर्षांचा होता? उत्तर: 80 वर्षे 14. सत्तीचौरा घाट हत्या कुठे झाली? उत्तर: कानपूर 15. बख्त खान कोण होता? उत्तर: दिल्लीच्या सैन्याचा प्रमुख 16. इंग्रजांनी बहादूरशाहला कुठे पाठवले? उत्तर: रंगून, ब्रह्मदेश 17. उठाव दडपणारा मुख्य सेनापती? उत्तर: कॉलिन कॅम्पबेल 18. दत्तक वारसा नामंजूर धोरण कोणी आणले? उत्तर: लॉर्ड डलहौसी 19. झाशी खालसा केव्हा केली? उत्तर: 1854 मध्ये 20. 1857 चा उठाव दक्षिण भारतात का पसरला नाही? उत्तर: निजाम व इतर संस्थानिक इंग्रजांसोबत होते 8. लक्षात ठेवायच्या 3 Trick 1. केंद्र + नेता:दिल्ली-बहादूरशाह, झाशी-लक्ष्मीबाई, कानपूर-नानासाहेब, लखनऊ-बेगम, बिहार-कुंवरसिंह. ही 5 जोडी पाठ करा. 2. परिणाम:कंपनी गेली, राणी आली, व्हाईसरॉय आला. कंपनीचे राज्य संपले. 3. अपयश:नेता नाही, प्लॅन नाही, बंदूक नाही, सगळा भारत नाही. मित्रांनो, 1857 चा उठाव हा MPSC, Police, Talathi साठी सगळ्यात महत्वाचा टॉपिक आहे. वर दिलेले 20 प्रश्न पाठ करा. 5 मार्क पक्के. ही पोस्ट Save करा आणि मित्रांना पाठवा. All the best!