भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत कर्तव्ये - संपूर्ण माहिती

कलम 51A | 11 कर्तव्ये | MPSC, पोलीस भरती, तलाठी साठी महत्वाचे

मित्रांनो, आपण मागच्या Post मध्ये मूलभूत हक्क बघितले. पण लक्षात ठेवा, जिथे हक्क आहेत तिथे कर्तव्ये पण असतात. पोलीस भरती, MPSC, तलाठी या परीक्षेत "मूलभूत कर्तव्ये" वर 2 ते 3 प्रश्न हमखास येतात. आज या Post मध्ये आपण कलम 51A, 11 कर्तव्ये, इतिहास आणि परीक्षेत कसे प्रश्न येतात हे सगळं बघणार आहोत.

1. मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे काय?

मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे राज्यघटनेने प्रत्येक भारतीय नागरिकाला दिलेली नैतिक जबाबदारी आहे. यांना इंग्रजीत Fundamental Duties म्हणतात.

हक्क आणि कर्तव्ये ही एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले होते की, "हक्कांची मागणी करणाऱ्याने आधी कर्तव्ये पार पाडली पाहिजेत."

मूलभूत कर्तव्यांची 4 महत्वाची वैशिष्ट्ये:

1. न्यायालयीन नाही: हक्कांप्रमाणे कर्तव्ये मोडल्यास तुम्ही कोर्टात जाऊ शकत नाही. याला न्यायालयीन संरक्षण नाही. पण सरकार कायदे करून शिक्षा देऊ शकते.
2. फक्त नागरिकांसाठी: मूलभूत हक्क काही परदेशी लोकांना पण लागू होतात, पण मूलभूत कर्तव्ये फक्त भारतीय नागरिकांसाठी आहेत.
3. नैतिक आणि नागरी: काही कर्तव्ये नैतिक आहेत जसे राष्ट्रगीताचा सन्मान. काही नागरी आहेत जसे वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवणे.
4. मूळ राज्यघटनेत नव्हते: 1950 च्या मूळ राज्यघटनेत कर्तव्ये नव्हती. ती नंतर जोडली गेली.

2. मूलभूत कर्तव्ये राज्यघटनेत कधी आली? इतिहास

हा भाग परीक्षेसाठी एकदम महत्वाचा आहे. प्रश्न नक्की येतो.

वर्ष	घटना	काय झाले?
1976	42 वी घटनादुरुस्ती	भाग 4A आणि कलम 51A जोडले. 10 मूलभूत कर्तव्ये आली. याला 'Mini Constitution' म्हणतात.
1976	सरदार स्वर्णसिंग समिती	इंदिरा गांधी सरकारने ही समिती नेमली. यांच्या शिफारशीनुसार कर्तव्ये आली. ही कर्तव्ये रशियाच्या राज्यघटनेवरून घेतली.
2002	86 वी घटनादुरुस्ती	11 वे कर्तव्य जोडले गेले. 6 ते 14 वर्ष वयोगटातील मुलांना पालकांनी शिक्षण देणे.

लक्षात ठेवा: सध्या एकूण 11 मूलभूत कर्तव्ये आहेत.

3. कलम 51A - 11 मूलभूत कर्तव्यांची संपूर्ण यादी

परीक्षेत "खालीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य नाही?" असा प्रश्न येतो. त्यामुळे 11 कर्तव्ये पाठ करा.

Trick: "राज्य साप बंधू वन पर्यावरण संस्कृती सा वैज्ञा देश शिक्षण" - प्रत्येक शब्दावरून एक कर्तव्य लक्षात ठेवा.

1. राज्यघटनेचा सन्मान: राज्यघटनेचे पालन करणे आणि तिचे आदर्श, संस्था, राष्ट्रध्वज व राष्ट्रगीत यांचा आदर करणे.
2. स्वातंत्र्य लढ्याचा सन्मान: ज्यामुळे स्वातंत्र्य मिळाले त्या उदात्त आदर्शांचे पालन करणे.
3. भारताची एकता: भारताचे सार्वभौमत्व, एकता व अखंडता उन्नत ठेवणे व त्यांचे संरक्षण करणे.
4. देशाचे रक्षण: देशाचे संरक्षण करणे व आवाहन केले जाईल तेव्हा राष्ट्रीय सेवा बजावणे.
5. बंधुभाव: सर्व लोकांमध्ये समरसता व बंधुभाव वाढीस लावणे. स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेला उणेपणा आणणाऱ्या प्रथा सोडणे.
6. संमिश्र संस्कृती: आपल्या संमिश्र संस्कृतीच्या समृद्ध वारशाचे मोल जाणून तो जतन करणे.
7. पर्यावरण रक्षण: वने, सरोवरे, नद्या व वन्यजीव यांसह नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण करणे.
8. वैज्ञानिक दृष्टिकोन: वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि शोधकबुद्धीचा विकास करणे.
9. सार्वजनिक मालमत्ता: सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे व हिंसाचाराचा त्याग करणे.
10. राष्ट्र उन्नती: व्यक्तीगत व सामूहिक कार्याच्या सर्व क्षेत्रात उत्कृष्टतेसाठी प्रयत्न करणे.
11. शिक्षणाचे कर्तव्य: 6 ते 14 वर्ष वयोगटातील आपल्या पाल्याला शिक्षणाची संधी देणे. 2002 ला जोडले गेले.

4. मूलभूत हक्क vs मूलभूत कर्तव्ये - परीक्षेसाठी महत्वाचा फरक

हा फरक विचारून 1 मार्कचा प्रश्न हमखास येतो.

मुद्दा	मूलभूत हक्क	मूलभूत कर्तव्ये
कलम	कलम 12 ते 35	कलम 51A
भाग	भाग 3	भाग 4A
स्त्रोत	अमेरिका	रशिया - USSR
समावेश	मूळ राज्यघटनेत 1950	42 वी घटनादुरुस्ती 1976
स्वरूप	न्यायालयीन, राजकीय	नैतिक, नागरी
लागू	काही नागरिकांना, काही सर्वांना	फक्त भारतीय नागरिकांना
संख्या	6	11

5. पोलीस भरतीसाठी महत्वाचे प्रश्न - सराव करा

खालील प्रश्न मागच्या 5 वर्षात विचारले गेले आहेत. सोडवून बघा.

1. मूलभूत कर्तव्ये राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहेत?
   उत्तर: भाग 4A
2. मूलभूत कर्तव्ये कोणत्या घटनादुरुस्तीने समाविष्ट केली?
   उत्तर: 42 वी घटनादुरुस्ती, 1976
3. सध्या एकूण किती मूलभूत कर्तव्ये आहेत?
   उत्तर: 11
4. 11 वे मूलभूत कर्तव्य कोणत्या घटनादुरुस्तीने आले?
   उत्तर: 86 वी घटनादुरुस्ती, 2002
5. मूलभूत कर्तव्ये कोणत्या देशाच्या राज्यघटनेवरून घेतली?
   उत्तर: रशिया - USSR
6. "वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा विकास करणे" हे कोणते कर्तव्य आहे?
   उत्तर: 8 वे कर्तव्य
7. मूलभूत कर्तव्यांची शिफारस कोणत्या समितीने केली?
   उत्तर: सरदार स्वर्णसिंग समिती
8. खालीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य नाही? A) कर भरणे B) राष्ट्रगीताचा सन्मान C) वन्यजीव रक्षण D) सार्वजनिक मालमत्ता रक्षण
   उत्तर: A) कर भरणे. कर भरणे हे कायदेशीर कर्तव्य आहे, मूलभूत नाही.

6. मूलभूत कर्तव्ये का महत्वाची आहेत? पोलीस म्हणून काय कराल?

मित्रांनो, पोलीस शिपाई म्हणून नोकरी लागल्यावर तुम्ही फक्त कायदा सुव्यवस्था राखत नाही, तर नागरिकांना त्यांच्या कर्तव्याची जाणीव पण करून देता.

• उदा 1: कोणी राष्ट्रध्वजाचा अपमान करत असेल तर तुम्ही कर्तव्य क्र. 1 नुसार कारवाई करू शकता. 1971 चा राष्ट्र मानचिन्ह अपमान प्रतिबंधक कायदा आहे.
• उदा 2: सार्वजनिक मालमत्तेची तोडफोड होत असेल तर कर्तव्य क्र. 9 नुसार तुम्ही ती थांबवली पाहिजे.
• उदा 3: स्त्रियांचा अपमान होत असेल तर कर्तव्य क्र. 5 नुसार तुम्ही कडक कारवाई केली पाहिजे.

म्हणून हा Topic फक्त परीक्षेसाठी नाही तर तुमच्या भविष्यातील नोकरीसाठी पण महत्वाचा आहे.

7. निष्कर्ष - काय लक्षात ठेवायचं?

1. संख्या: 11 कर्तव्ये, कलम 51A, भाग 4A.

2. वर्ष: 1976 - 42 वी घटनादुरुस्ती - 10 कर्तव्ये. 2002 - 86 वी घटनादुरुस्ती - 11 वे कर्तव्य.

3. समिती: स्वर्णसिंग समिती.

4. स्त्रोत: रशिया.

5. वैशिष्ट्य: न्यायालयीन नाही, फक्त नागरिकांना लागू.

मित्रांनो, ही Post तुमच्या मित्रांना Share करा. पोलीस भरतीची तयारी करणाऱ्या प्रत्येकाला पाठवा. रोज नवीन Topic साठी VisionGovAcademy.online ला भेट द्या.

All the Best पोलीस भरती 2026 साठी! जय हिंद.

Next Post: राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे - Directive Principles. ही Post चुकवू नका. Bookmark करा.

📚राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे - DPSP संपूर्ण माहिती