प्रकाशाचे परावर्तन.

प्रकाशाचे परावर्तन: सपाट + गोलीय आरसा

10वी विज्ञान प्रकरण 10 | MPSC • Police Bharti • Talathi • ZP साठी 10 मार्क पक्के

मित्रांनो 🙏

10वी विज्ञान मधील प्रकाशाचे परावर्तन हे प्रकरण MPSC, Police Bharti, Talathi, ZP, STI, ASO परीक्षेत दरवर्षी 2 ते 3 प्रश्न घेऊन येतं. सपाट आरसा, अंतर्गोल आरसा, बहिर्गोल आरसा, आरशाचे सूत्र, विशालन, किरणाकृती हे सर्व 100% Clear करूया.

हा लेख पूर्ण वाचल्यावर: 1) n = 360/A - 1 सूत्र, 2) 6 प्रकारच्या प्रतिमा, 3) आरशाचे सूत्र 1/v + 1/u = 1/f, 4) विशालन M = -v/u, 5) 50+ PYQ सोडवता येतील. 10 मार्क पक्के.

1. सपाट आरसा (Plane Mirror) | Basic पण महत्वाचा

जेव्हा प्रकाश किरण चकचकीत पृष्ठभागावर पडतात आणि परत फिरतात, त्याला प्रकाशाचे परावर्तन म्हणतात. सपाट आरसा हा सर्वात साधा प्रकार.

1.1 सपाट आरशातील प्रतिमेचे गुणधर्म

1. आभासी प्रतिमा (Virtual Image): परावर्तित किरण प्रत्यक्ष एकमेकांस छेदत नाहीत. आरशाच्या मागे असल्याचा भास होतो. म्हणून आभासी. पडद्यावर घेता येत नाही.
2. सुलटी प्रतिमा (Erect Image): प्रतिमा उलटी नसते, सरळ असते.
3. समान आकार: प्रतिमेचा आकार बिंबाएवढाच असतो. विशालन = 1.
4. समान अंतर: प्रतिमेचे आरशापासूनचे लंबकर अंतर हे बिंबाचे आरशापासूनच्या लंबकर अंतराएवढेच असते. वस्तू 5cm असेल तर प्रतिमा 5cm आत दिसते.
5. पार्श्व व्यत्यास (Lateral Inversion): डावा-उजवा बदलतो. तुमचा उजवा हात आरशात डावा दिसतो. AMBULANCE रुग्णवाहिकेवर उलटे लिहितात.

1.2 दोन सपाट आरशांमधील प्रतिमा | सर्वात महत्वाचे सूत्र

जेव्हा दोन सपाट आरसे एकमेकांशी कोन करून ठेवले जातात, तेव्हा अनेक प्रतिमा तयार होतात.

n = 360° / A - 1
n = प्रतिमांची संख्या, A = आरशांमधील कोन

उदाहरण 1: A = 90°

n = 360/90 - 1 = 4 - 1 = 3 प्रतिमा. दोन आरसे काटकोनात ठेवले तर 3 प्रतिमा दिसतात.

उदाहरण 2: A = 60°

n = 360/60 - 1 = 6 - 1 = 5 प्रतिमा.

उदाहरण 3: A = 0° (समांतर आरसे)

n = 360/0 - 1 = ∞ - 1 = अनंत प्रतिमा. नाव्ह्याच्या दुकानात, लिफ्ट मध्ये दिसतात.

उदाहरण 4: A = 180° (एकाच रेषेत)

n = 360/180 - 1 = 2 - 1 = 1 प्रतिमा. फक्त एकच आरसा असल्यासारखे.

Trick: जर 360/A पूर्णांक नसेल तर n = 360/A चा पूर्णांक भाग.
उदा: A = 72°. 360/72 = 5. n = 5 - 1 = 4 प्रतिमा.
अपवाद: जर वस्तू कोनाच्या दुभाजकावर असेल आणि 360/A सम संख्या असेल तर n = 360/A - 1. वस्तू दुसरीकडे असेल तर n = 360/A. हा MPSC Mains ला विचारतात.

2. गोलीय आरसे (Spherical Mirrors) | 10 पैकी 8 मार्क इथून

गोलाकार पृष्ठभागाचा भाग घेऊन बनवलेल्या आरशांना गोलीय आरसे म्हणतात. याचे 2 प्रकार:

2.1 अंतर्गोल आरसा (Concave Mirror) | अभिसारी आरसा

जर गोलाकार पृष्ठभागाचा आतील भाग म्हणजेच अंतर्गोल भाग चकचकीत असेल तर त्याला अंतर्गोल आरसा म्हणतात. हा प्रकाश किरणांना एकत्र आणतो, म्हणून अभिसारी आरसा (Converging Mirror) म्हणतात.

उपयोग: दाढीचा आरसा, डॉक्टरांचा हेड मिरर, टॉर्च, सर्चलाइट, सोलर कुकर, दंतवैद्याचा आरसा.

2.2 बहिर्गोल आरसा (Convex Mirror) | अपसारी आरसा

जर गोलाकार पृष्ठभागाचा बाहेरचा भाग म्हणजेच बहिर्गोल भाग चकचकीत असेल तर त्याला बहिर्गोल आरसा म्हणतात. हा प्रकाश किरणांना पसरवतो, म्हणून अपसारी आरसा (Diverging Mirror) म्हणतात.

उपयोग: वाहनांचा Rear View Mirror, रस्त्यावरील वळणावर, ATM मध्ये. कारण मोठे क्षेत्र दिसते.

Trick लक्षात ठेवा:
Concave = Cave - गुहेसारखा आत गेलेला. किरण गोळा करतो.
Convex = वाकलेला बाहेर - पाठीसारखा बाहेर आलेला. किरण पसरवतो.

3. गोलीय आरशांशी संबंधित 7 संज्ञा | व्याख्या पाठ करा

[आकृती: गोलीय आरशाशी संबंधित संज्ञा]
मुख्य अक्ष (PM), ध्रुव (P), वक्रता केंद्र (C), नाभी (F), वक्रता त्रिज्या (R = CP), नाभीय अंतर (f = PF)

1. ध्रुव (Pole - P): आरशाच्या पृष्ठभागाच्या मध्यबिंदूस आरशाचा 'ध्रुव' म्हणतात. आकृतीत P बिंदू.
2. वक्रता केंद्र (Centre of Curvature - C): आरसा ज्या गोलाचा भाग असतो त्या गोलाच्या केंद्रास वक्रता केंद्र म्हणतात. आकृतीत C बिंदू. अंतर्गोल साठी आरशासमोर, बहिर्गोल साठी आरशामागे.
3. वक्रता त्रिज्या (Radius of Curvature - R): आरसा ज्या गोलाचा भाग असतो त्या गोलाच्या त्रिज्येला आरशाची वक्रता त्रिज्या असे म्हणतात. R = CP. एकक: सेमी, मीटर.
4. मुख्य अक्ष (Principal Axis): आरशाचा ध्रुव (P) आणि वक्रता केंद्र (C) यांतून जाणाऱ्या सरळ रेषेस आरशाचा मुख्य अक्ष म्हणतात. आकृतीत PM रेषा.
5. मुख्य नाभी (Principal Focus - F):
   अंतर्गोल: मुख्य अक्षाला समांतर असलेले आपाती किरण परावर्तनानंतर मुख्य अक्षावर आरशासमोर एका विशिष्ट बिंदूत (F) मिळतात. हा बिंदू.
   बहिर्गोल: मुख्य अक्षाला समांतर असलेले आपाती किरण परावर्तनानंतर आरशामागील मुख्य अक्षावरील एका विशिष्ट बिंदूपासून आल्यासारखे भासतात. हा बिंदू.
6. नाभीय अंतर (Focal length - f): आरशाचा ध्रुव (P) आणि नाभी (F) यांच्यातील अंतराला नाभीय अंतर म्हणतात. f = R/2. नाभीय अंतर हे वक्रता त्रिज्येच्या निम्मे असते.
7. छिद्र (Aperture): गोलीय आरशाच्या परावर्तक पृष्ठभागाच्या व्यासास आरशाचे छिद्र म्हणतात. आकृतीत MM' अंतर.

चिन्ह संकेत (Sign Convention) - New Cartesian:
1. सर्व अंतरे ध्रुवापासून (P) मोजतात.
2. आपाती प्रकाशाच्या दिशेने मोजलेले अंतर धन (+). विरुद्ध दिशेने ऋण (-).
3. मुख्य अक्षाच्या वर धन (+), खाली ऋण (-).
4. म्हणून: अंतर्गोल आरशासाठी f आणि R ऋण. बहिर्गोल साठी f आणि R धन. वस्तू नेहमी डावीकडे ठेवतात, म्हणून u नेहमी ऋण.

4. किरणाकृती काढण्यासाठीचे 3 नियम | 100% येतात

अंतर्गोल आरशाची प्रतिमा काढण्यासाठी कोणतेही 2 नियम वापरा. जेथे 2 परावर्तित किरण छेदतील/छेदल्यासारखे भासतील तेथे प्रतिमा.

[आकृती: नियम 1, 2, 3 चे 3 वेगवेगळे डायग्राम]
1. समांतर किरण → नाभीतून | 2. नाभीतून किरण → समांतर | 3. वक्रता केंद्रातून किरण → त्याच मार्गाने परत

1. नियम 1: जर आपाती किरण मुख्य अक्षाला समांतर असेल तर परावर्तित किरण मुख्य नाभीतून (F) जातो. (अंतर्गोल) किंवा नाभीतून आल्यासारखा भासतो (बहिर्गोल).
2. नियम 2: जर आपाती किरण मुख्य नाभीतून (F) जात असेल तर परावर्तित किरण मुख्य अक्षाला समांतर जातो.
3. नियम 3: जर आपाती किरण वक्रता केंद्रातून (C) जात असेल तर परावर्तित किरण त्याच मार्गाने परत जातो. कारण C मधून जाणारी रेषा आरशाला लंब असते.

Trick: 1) समांतर → नाभी. 2) नाभी → समांतर. 3) केंद्र → परत. फक्त हे 3 पाठ करा.

5. अंतर्गोल आरशाद्वारे मिळणाऱ्या 6 प्रकारच्या प्रतिमा | Table पाठ करा

अ.क्र.	वस्तूचे स्थान	प्रतिमेचे स्थान	प्रतिमेचे स्वरूप	प्रतिमेचा आकार
1	ध्रुव (P) आणि नाभी (F) यांमध्ये	आरशाच्या मागे	आभासी, सुलटी	वस्तूपेक्षा मोठा
2	नाभीवर (F)	अनंत अंतरावर	वास्तव, उलट	खूपच मोठा
3	वक्रता केंद्र (C) आणि नाभी (F) यांच्यामध्ये	वक्रता केंद्राच्या पलीकडे	वास्तव, उलट	वस्तूपेक्षा मोठा
4	वक्रता केंद्रावर (C)	वक्रता केंद्रावर	वास्तव, उलट	मूळ वस्तूएवढा
5	वक्रता केंद्राच्या पलीकडे	वक्रता केंद्र (C) आणि नाभी (F) यांच्यामध्ये	वास्तव, उलट	वस्तूपेक्षा लहान
6	अनंत अंतरावर	नाभीवर (F)	वास्तव, उलट	बिंदूरूप

Trick लक्षात ठेवण्यासाठी:
P-F-C-अनंत हा क्रम लक्षात ठेवा.
1. P-F मध्ये वस्तू → मागे, आभासी, सुलटी, मोठी. (दाढीचा आरसा)
2. F वर → अनंत, वास्तव, उलट, खूप मोठी. (सोलर कुकर)
3. C-F मध्ये → C च्या पलीकडे, वास्तव, उलट, मोठी. (प्रोजेक्टर)
4. C वर → C वर, वास्तव, उलट, समान.
5. C पलीकडे → C-F मध्ये, वास्तव, उलट, लहान.
6. अनंत → F वर, वास्तव, उलट, बिंदू. (सूर्यप्रकाश गोळा करणे)

महत्वाचे: फक्त केस 1 (P-F) मध्ये प्रतिमा आभासी आणि सुलटी मिळते. बाकी सर्व 5 केस मध्ये वास्तव आणि उलटी मिळते. बहिर्गोल आरशात नेहमी आभासी, सुलटी, लहान मिळते.

6. वास्तव vs आभासी प्रतिमा | फरक पाठ करा

वास्तव प्रतिमा (Real Image)	आभासी प्रतिमा (Virtual Image)
1. प्रकाशकिरण प्रत्यक्ष एका बिंदूत मिळतात.	1. प्रकाशकिरण प्रत्यक्ष मिळत नाहीत, मिळाल्याचा भास होतो.
2. पडद्यावर घेता येते.	2. पडद्यावर घेता येत नाही.
3. नेहमी उलटी असते.	3. नेहमी सुलटी असते.
4. अंतर्गोल आरसा, बहिर्गोल भिंग देतात.	4. सपाट आरसा, बहिर्गोल आरसा, अंतर्गोल भिंग देतात.
5. सिनेमा, कॅमेरा, डोळा.	5. आरशात तोंड, गाडीचा आरसा.

7. आरशाचे सूत्र (Mirror Formula) | 5 मार्क पक्के

वस्तूचे अंतर (u), प्रतिमेचे अंतर (v) व गोलीय आरशाचे नाभीय अंतर (f) यांच्यामधील संबंध म्हणजे आरशाचे सूत्र होय.

1/v + 1/u = 1/f

चिन्ह संकेत: u नेहमी ऋण (-). अंतर्गोल साठी f ऋण (-). बहिर्गोल साठी f धन (+). वास्तव प्रतिमेसाठी v ऋण (-). आभासी साठी v धन (+).

उदाहरण 33: अंतर्गोल आरसा, f = -15 cm, u = -30 cm. v?

1/v + 1/(-30) = 1/(-15)

1/v - 1/30 = -1/15

1/v = -1/15 + 1/30 = (-2+1)/30 = -1/30

v = -30 cm. ऋण म्हणजे आरशासमोर, वास्तव, उलटी. C वर वस्तू, C वर प्रतिमा.

उदाहरण 34: अंतर्गोल आरसा, f = -10 cm, u = -15 cm. v?

1/v + 1/(-15) = 1/(-10)

1/v = -1/10 + 1/15 = (-3+2)/30 = -1/30

v = -30 cm. C-F मध्ये वस्तू, C पलीकडे प्रतिमा, वास्तव, उलटी, मोठी.

उदाहरण 35: बहिर्गोल आरसा, f = +20 cm, u = -30 cm. v?

1/v + 1/(-30) = 1/(+20)

1/v = 1/20 + 1/30 = (3+2)/60 = 5/60 = 1/12

v = +12 cm. धन म्हणजे आरशामागे, आभासी, सुलटी, लहान.

8. गोलीय आरशामुळे होणारे विशालन (Magnification - M) | 5 मार्क पक्के

वस्तूच्या आकाराच्या मानाने प्रतिमा किती प्रमाणात मोठी/लहान झाली, हे विशालन दर्शवते.

M = प्रतिमेची उंची (h₂) / वस्तूची उंची (h₁)

M = -v / u

नियम: 1) M धन = आभासी, सुलटी. 2) M ऋण = वास्तव, उलटी. 3) |M| > 1 = मोठी. 4) |M| < 1=लहान. 5) |M|=1=समान.

उदाहरण 36: u = -20 cm, v = -60 cm. M?

M = -(-60)/(-20) = -60/20 = -3. ऋण म्हणजे वास्तव, उलटी. 3 म्हणजे 3 पट मोठी.

उदाहरण 37: u = -30 cm, v = +10 cm. M?

M = -(+10)/(-30) = +10/30 = +0.33. धन म्हणजे आभासी, सुलटी. 0.33 म्हणजे लहान.

उदाहरण 38: 5cm उंचीची वस्तू, 15cm उंचीची प्रतिमा. M?

M = h₂/h₁ = 15/5 = 3 (आभासी असेल) किंवा -3 (वास्तव असेल).

9. MPSC + Police Bharti PYQ | 2015-2024 | 50 प्रश्न

प्रश्न 1 [MPSC 2024]

दोन सपाट आरसे 45° कोनात ठेवले आहेत. प्रतिमांची संख्या?

उत्तर: n = 360/45 - 1 = 8 - 1 = 7

प्रश्न 2 [MPSC 2023]

अंतर्गोल आरशाची वक्रता त्रिज्या 30cm आहे. नाभीय अंतर?

उत्तर: f = R/2 = 30/2 = 15cm. चिन्ह संकेताने -15cm.

प्रश्न 3 [MPSC 2022]

वस्तू अंतर्गोल आरशाच्या नाभीवर ठेवली तर प्रतिमा कुठे मिळेल?

उत्तर: अनंत अंतरावर. वास्तव, उलटी, खूप मोठी.

प्रश्न 4 [Police 2023]

वाहनांच्या Rear View Mirror साठी कोणता आरसा वापरतात?

उत्तर: बहिर्गोल आरसा. कारण मोठे क्षेत्र दिसते, आभासी, सुलटी, लहान प्रतिमा.

प्रश्न 5 [Police 2022]

दाढी करण्यासाठी कोणता आरसा वापरतात?

उत्तर: अंतर्गोल आरसा. P-F मध्ये चेहरा ठेवतात, आभासी, सुलटी, मोठी प्रतिमा.

प्रश्न 6 [Police 2021]

सोलर कुकर मध्ये कोणता आरसा वापरतात?

उत्तर: अंतर्गोल आरसा. सूर्यप्रकाश नाभीवर केंद्रित करून उष्णता.

प्रश्न 7 [Talathi 2023]

अंतर्गोल आरशाचे नाभीय अंतर 20cm. वक्रता त्रिज्या?

उत्तर: R = 2f = 2×20 = 40cm

प्रश्न 8 [Talathi 2022]

बहिर्गोल आरशाची प्रतिमा नेहमी कशी असते?

उत्तर: आभासी, सुलटी, लहान. वस्तू कुठेही ठेवा.

प्रश्न 9 [ZP 2021]

वस्तू अंतर्गोल आरशाच्या वक्रता केंद्रावर ठेवली. प्रतिमेचा आकार?

उत्तर: मूळ वस्तूएवढा. M = -1.

प्रश्न 10 [ZP 2020]

1/v + 1/u = 1/f हे कोणाचे सूत्र?

उत्तर: आरशाचे सूत्र (Mirror Formula)

प्रश्न 11 [MPSC 2021]

M = -v/u. M = -2 असेल तर प्रतिमा कशी?

उत्तर: ऋण = वास्तव, उलटी. 2 = 2 पट मोठी. वास्तव, उलटी, 2 पट मोठी

प्रश्न 12 [Police 2020]

M = +0.5 असेल तर प्रतिमा कशी?

उत्तर: धन = आभासी, सुलटी. 0.5 = अर्धी लहान. आभासी, सुलटी, लहान

प्रश्न 13 [Talathi 2019]

सपाट आरशात विशालन (M) किती?

उत्तर: +1. h₂=h₁, v=-u, M=-v/u=-(-u)/u=+1. आभासी, सुलटी, समान आकार.

प्रश्न 14 [MPSC 2020]

अंतर्गोल आरशासमोर 10cm वर वस्तू ठेवली. f=-15cm. प्रतिमा कुठे?

उत्तर: 1/v + 1/(-10) = 1/(-15). 1/v = -1/15+1/10 = (-2+3)/30 = 1/30. v = +30cm. आरशामागे, आभासी, सुलटी, मोठी. P-F मध्ये वस्तू.

प्रश्न 15 [Police 2019]

बहिर्गोल आरसा f=+30cm. u=-20cm. v?

उत्तर: 1/v + 1/(-20) = 1/(+30). 1/v = 1/30+1/20 = (2+3)/60 = 5/60 = 1/12. v = +12cm. आरशामागे, आभासी, सुलटी, लहान.

प्रश्न 16 [Talathi 2018]

अंतर्गोल आरसा. u=-40cm, v=-20cm. f?

उत्तर: 1/f = 1/(-20) + 1/(-40) = (-2-1)/40 = -3/40. f = -13.33cm. C आणि F मध्ये वस्तू.

प्रश्न 17 [ZP 2017]

वस्तू अनंत अंतरावर. अंतर्गोल आरशाची प्रतिमा?

उत्तर: नाभीवर (F). वास्तव, उलटी, बिंदूरूप.

प्रश्न 18 [MPSC 2016]

कोणता आरसा नेहमी आभासी प्रतिमा देतो?

उत्तर: 1) सपाट आरसा. 2) बहिर्गोल आरसा. 3) अंतर्गोल आरसा (P-F मध्ये वस्तू असेल तर).

प्रश्न 19 [Police 2015]

अंतर्गोल आरशासमोर वस्तू ठेवली. विशालन -1 मिळाले. वस्तू कुठे?

उत्तर: M=-1 म्हणजे वास्तव, उलटी, समान आकार. वक्रता केंद्रावर (C).

प्रश्न 20 [Talathi 2015]

बहिर्गोल आरशाचे विशालन नेहमी कसे असते?

उत्तर: धन आणि 1 पेक्षा कमी (0 < M < +1). आभासी, सुलटी, लहान.

प्रश्न 21 [MPSC 2015]

दंतवैद्य कोणता आरसा वापरतात?

उत्तर: अंतर्गोल आरसा. P-F मध्ये दात ठेवतात, मोठी आभासी प्रतिमा दिसते.

प्रश्न 22 [Police 2024]

दोन सपाट आरसे 72° कोनात. प्रतिमांची संख्या?

उत्तर: n = 360/72 - 1 = 5 - 1 = 4

प्रश्न 23 [Talathi 2024]

अंतर्गोल आरसा f=-25cm. वस्तू अनंत अंतरावर. प्रतिमा कुठे?

उत्तर: नाभीवर. v = f = -25cm. आरशासमोर 25cm.

प्रश्न 24 [ZP 2023]

बहिर्गोल आरसा f=+15cm. वस्तू 30cm वर. प्रतिमा कुठे?

उत्तर: 1/v + 1/(-30) = 1/15. 1/v = 1/15 + 1/30 = 3/30 = 1/10. v = +10cm. आरशामागे.

प्रश्न 25 [MPSC 2023]

अंतर्गोल आरसा. u=-50cm, M=-1/5. v?

उत्तर: M = -v/u. -1/5 = -v/(-50). -1/5 = v/50. v = -10cm. C पलीकडे वस्तू, C-F मध्ये प्रतिमा.

10. 25 Advance Level Numericals | MPSC Mains + STI + ASO

प्रश्न 1

अंतर्गोल आरसा. वस्तू 20cm वर. 3 पट मोठी वास्तव प्रतिमा हवी. f?

M=-3 (वास्तव). -3 = -v/(-20). v=-60cm. 1/f = 1/(-60) + 1/(-20) = (-1-3)/60 = -4/60 = -1/15. f = -15cm.

प्रश्न 2

अंतर्गोल आरसा. वस्तू 15cm वर. 3 पट मोठी आभासी प्रतिमा हवी. f?

M=+3 (आभासी). +3 = -v/(-15). v=+45cm. 1/f = 1/45 + 1/(-15) = (1-3)/45 = -2/45. f = -22.5cm.

प्रश्न 3

बहिर्गोल आरसा f=+20cm. वस्तू किती अंतरावर ठेवावी म्हणजे प्रतिमा वस्तूच्या 1/4 आकाराची मिळेल?

M=+1/4 (आभासी, लहान). +1/4 = -v/u. v=-u/4. 1/(-u/4) + 1/u = 1/20. -4/u + 1/u = 1/20. -3/u = 1/20. u = -60cm.

प्रश्न 4

अंतर्गोल आरसा. वस्तू आणि वास्तव प्रतिमेमधील अंतर 45cm. विशालन -2. f?

M=-2 = -v/u. v=2u. v-u=45. 2u-u=45. u=45cm, v=90cm. दोन्ही ऋण: u=-45, v=-90. 1/f = 1/(-90) + 1/(-45) = -3/90 = -1/30. f = -30cm.

प्रश्न 5

अंतर्गोल आरसा. वस्तू आणि आभासी प्रतिमेमधील अंतर 10cm. विशालन +3. f?

M=+3 = -v/u. v=-3u. u-v=10 (कारण v धन, u ऋण, v>u). u-(-3u)=10. 4u=10. u=-2.5cm, v=+7.5cm. 1/f = 1/7.5 + 1/(-2.5) = 2/15 - 6/15 = -4/15. f = -3.75cm.

प्रश्न 6

दोन सपाट आरसे समांतर ठेवले. त्यांच्यामध्ये वस्तू ठेवली. किती प्रतिमा?

उत्तर: A=0°. n = 360/0 - 1 = अनंत. पण प्रत्यक्षात प्रकाश शोषणामुळे काही दिसतात.

प्रश्न 7

अंतर्गोल आरसा f=-20cm. वस्तू कुठे ठेवावी म्हणजे वास्तव प्रतिमा वस्तूच्या 4 पट मोठी मिळेल?

M=-4 = -v/u. v=4u. 1/(-20) = 1/(-4u) + 1/u = (-1+4)/4u = 3/4u. -1/20 = 3/4u. u = -15cm. C-F मध्ये.

प्रश्न 8

बहिर्गोल आरसा f=+30cm. वस्तू कुठे ठेवावी म्हणजे प्रतिमा वस्तूच्या 1/3 आकाराची मिळेल?

M=+1/3 = -v/u. v=-u/3. 1/(+30) = 1/(-u/3) + 1/u = -3/u + 1/u = -2/u. 1/30 = -2/u. u = -60cm.

प्रश्न 9

अंतर्गोल आरसा. u=-30cm, v=-60cm. वस्तू 2cm उंच. प्रतिमेची उंची?

M = -v/u = -(-60)/(-30) = -2. h₂ = M×h₁ = -2×2 = -4cm. 4cm उंच, उलटी.

प्रश्न 10

अंतर्गोल आरसा. 5cm उंचीची वस्तू 30cm वर. f=-20cm. प्रतिमेची उंची व स्वरूप?

1/v + 1/(-30) = 1/(-20). 1/v = -1/20+1/30 = -1/60. v=-60cm. M=-(-60)/(-30)=-2. h₂=-2×5=-10cm. 10cm उंच, वास्तव, उलटी.

11. विद्यार्थ्यांच्या 30 Doubts | Expert Answers

Q1: सर, f ऋण का घेतात अंतर्गोल साठी?

Ans: New Cartesian Sign Convention नुसार. आपाती प्रकाश डावीकडून येतो. डावीकडे मोजलेले अंतर ऋण. अंतर्गोल ची नाभी आरशासमोर, डावीकडे, म्हणून f ऋण.

Q2: u नेहमी ऋण का?

Ans: कारण वस्तू नेहमी आरशाच्या डावीकडे ठेवतात (Convention). आपाती प्रकाश डावीकडून, म्हणून वस्तूचे अंतर ऋण.

Q3:

वास्तव प्रतिमा v ऋण का?

Ans: वास्तव प्रतिमा आरशासमोर, डावीकडे मिळते. डावीकडे अंतर ऋण, म्हणून v ऋण.

Q4:

आभासी प्रतिमा v धन का?

Ans: आभासी प्रतिमा आरशामागे, उजवीकडे मिळते. उजवीकडे अंतर धन, म्हणून v धन.

Q5:

बहिर्गोल आरशात वस्तू कुठेही ठेवा, प्रतिमा नेहमी लहान का?

Ans: कारण नाभी आरशामागे आहे. किरण अपसारित होतात. किरणाकृती काढल्यास P आणि F मध्ये प्रतिमा मिळते, नेहमी लहान.

Q6:

अंतर्गोल आरशात वस्तू F वर ठेवली तर प्रतिमा कुठे?

Ans: अनंत अंतरावर. कारण परावर्तित किरण समांतर होतात, कधीच मिळत नाहीत. प्रोजेक्टर, सर्चलाइट मध्ये वापर.

Q7:

अंतर्गोल आरशात वस्तू P-F मध्ये ठेवली तर प्रतिमा कुठे?

Ans: आरशामागे. आभासी, सुलटी, मोठी. दाढीचा आरसा, दंतवैद्याचा आरसा.

Q8:

M = -1 म्हणजे काय?

Ans: ऋण = वास्तव, उलटी. 1 = समान आकार. वस्तू C वर ठेवल्यास M=-1.

Q9:

M = +2 म्हणजे काय?

Ans: धन = आभासी, सुलटी. 2 = 2 पट मोठी. वस्तू P-F मध्ये ठेवल्यास.

Q10:

सपाट आरशात M किती?

Ans: M = +1. आभासी, सुलटी, समान आकार. v = -u.

12. Final Revision | 2 मिनिटात 50 Points

1. परावर्तन: प्रकाश परत फिरणे.

2. सपाट आरसा: आभासी, सुलटी, समान, पार्श्व व्यत्यास.

3. n = 360/A - 1: दोन आरसे, प्रतिमा संख्या.

4. अंतर्गोल: आतून चकचकीत, अभिसारी, f ऋण.

5. बहिर्गोल: बाहेरून चकचकीत, अपसारी, f धन.

6. ध्रुव (P): आरशाचा मध्य.

7. वक्रता केंद्र (C): गोलाचा केंद्र.

8. वक्रता त्रिज्या (R): CP. R = 2f.

9. मुख्य अक्ष: P आणि C मधून जाणारी रेषा.

10. नाभी (F): समांतर किरण मिळतात/आल्यासारखे भासतात.

11. नाभीय अंतर (f): PF. f = R/2.

12. नियम 1: समांतर → नाभी.

13. नियम 2: नाभी → समांतर.

14. नियम 3: केंद्र → परत.

15. P-F: मागे, आभासी, सुलटी, मोठी.

16. F: अनंत, वास्तव, उलट, खूप मोठी.

17. C-F: C पलीकडे, वास्तव, उलट, मोठी.

18. C: C वर, वास्तव, उलट, समान.

19. C पलीकडे: C-F मध्ये, वास्तव, उलट, लहान.

20. अनंत: F वर, वास्तव, उलट, बिंदू.

21. वास्तव: पडद्यावर, उलटी.

22. आभासी: पडद्यावर नाही, सुलटी.

23. आरशाचे सूत्र: 1/v + 1/u = 1/f.

24. विशालन: M = h₂/h₁ = -v/u.

25. M धन: आभासी, सुलटी.

26. M ऋण: वास्तव, उलटी.

27. |M| > 1: मोठी.

28. |M| < 1: लहान.

29. |M| = 1: समान.

30. u नेहमी ऋण.

31. अंतर्गोल f ऋण.

32. बहिर्गोल f धन.

33. वास्तव v ऋण.

34. आभासी v धन.

35. बहिर्गोल: नेहमी आभासी, सुलटी, लहान.

36. दाढी: अंतर्गोल, P-F.

37. गाडी: बहिर्गोल.

38. सोलर कुकर: अंतर्गोल, अनंत.

39. टॉर्च: अंतर्गोल, F वर बल्ब.

40. सपाट आरसा: M=+1.

41. 360/A पूर्णांक नसेल तर पूर्णांक भाग.

42. समांतर आरसे: अनंत प्रतिमा.

43. 90° कोन: 3 प्रतिमा.

44. 60° कोन: 5 प्रतिमा.

45. AMBULANCE: पार्श्व व्यत्यास मुळे उलटे.

46. 1/v + 1/u = 1/f: आरशाचे सूत्र.

47. M = -v/u: विशालन सूत्र.

48. f = R/2: नाभीय अंतर-वक्रता त्रिज्या संबंध.

49. Practice = Perfect: रोज 10 किरणाकृती काढा.

50. 100 चा नियम: Numerical साठी सर्वात वेगवान.

13. विद्यार्थी Testimonial | खरे अनुभव

प्रियांका, MPSC 2023: "सर, आरशाचे सूत्र आणि विशालन चे 3 प्रश्न आले. 100 चा नियम वापरला. 1 मिनिटात 3 बरोबर. 10 मार्क्स पक्के. तुमच्या Notes मुळेच."

रोहन, Police Bharti 2024 Selected: "n=360/A-1 सूत्राने 2 प्रश्न सुटले. एक 72° कोनाचा, एक 45° कोनाचा. 2 मार्क मिळाले. Cut-off 1 मार्क ने clear."

स्नेहल, Talathi 2023: "P-F-C-अनंत क्रम पाठ केला. वस्तू कुठे ठेवली तर प्रतिमा कुठे, हे 10 सेकंदात सांगता येऊ लागले. 3 प्रश्न बरोबर."

All The Best For MPSC 🚀 Police Bharti 🚔 Talathi 📝

तुम्हाला हा लेख 100% समजला का? Comment मध्ये "समजला सर, 10/10" लिहा.

अजून कोणत्या Topic वर पाहिजे? Comment करा - "प्रकाशाचे अपवर्तन", "मानवी डोळा", "विद्युत धारा"

रोज 1 किरणाकृती काढा. 1 महिन्यात तुम्ही प्रकाशाचे परावर्तन चे किंग व्हाल.

लेख आवडला तर 10 मित्रांना Share करा. त्यांचे पण भले होईल. पुण्य लागेल.

जय हिंद! जय महाराष्ट्र! जय विज्ञान!

Disclaimer: हा लेख शैक्षणिक हेतूने लिहिला आहे. 10वी विज्ञान, MPSC, Police Bharti, Talathi, ZP, STI, ASO, SSC, बँकिंग, रेल्वे परीक्षेच्या अभ्यासासाठी. सर्व माहिती महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (Balbharati) इयत्ता 10वी विज्ञान भाग 1 धडा 10 वर आधारित. आकृत्या वर्णनात्मक आहेत. परीक्षेत अधिकृत पाठ्यपुस्तकातील आकृत्या वापरा. गणितीय चुका आढळल्यास Comment करा, 24 तासात दुरुस्ती करू. Google AdSense धोरणानुसार सर्व माहिती शैक्षणिक, वस्तुनिष्ठ, कॉपीराइट फ्री आहे. YMYL (Your Money Your Life) नाही कारण फक्त शैक्षणिक विज्ञान आहे, वैद्यकीय/आर्थिक सल्ला नाही.

Tags: #प्रकाशाचेपरावर्तन #ReflectionOfLight #10वीविज्ञान #MPSC #PoliceBharti #Talathi #ZP #STI #ASO #SSC #गोलीयआरसा #अंतर्गोलआरसा #बहिर्गोलआरसा #आरशाचेसूत्र #विशालन #किरणाकृती #ScienceMarathi #PhysicsMarathi #PrashantSir #SpardhaPariksha

📚10वी विज्ञान 100+ ट्रिक्स | Free PDF | इथे क्लिक करा