मौर्य साम्राज्य: चंद्रगुप्त मौर्य, चाणक्य, सम्राट अशोक | संपूर्ण माहिती MPSC UPSC

मौर्य साम्राज्य (इ.स.पू. 322 - 185): चंद्रगुप्त ते अशोक - संपूर्ण इतिहास MPSC UPSC

मित्रांनो, 'मौर्य साम्राज्य' हे प्राचीन भारतातील पहिले व सर्वात मोठे साम्राज्य होते. चंद्रगुप्त मौर्य, चाणक्य यांचे अर्थशास्त्र, सम्राट अशोकाचे कलिंग युद्ध व धम्म, अशोकाचे शिलालेख हे MPSC राज्यसेवा, UPSC, तलाठी, पोलीस भरती मध्ये दरवर्षी विचारले जाणारे Topics आहेत. या लेखात आपण मौर्य काळ 2000 शब्दात, टेबल व 50+ MCQ सह समजून घेऊ. ही पोस्ट वाचल्यावर मौर्य साम्राज्यावरचा एकही प्रश्न चुकणार नाही.

1. मौर्य साम्राज्याची स्थापना - नंद घराण्याचा अंत

अलेक्झांडरच्या स्वारीनंतर - इ.स.पू. 326 नंतर भारतात राजकीय अस्थिरता होती. मगधवर 'धनानंद' या जुलमी नंद राजाचे राज्य होते. त्याच वेळी तक्षशिला येथे 'चाणक्य' उर्फ 'कौटिल्य' उर्फ 'विष्णुगुप्त' नावाचा ब्राह्मण होता. धनानंदाने चाणक्याचा अपमान केला.

चाणक्याची प्रतिज्ञा: चाणक्याने "जोपर्यंत नंद घराण्याचा नाश करून एका योग्य व्यक्तीला मगधच्या गादीवर बसवत नाही, तोपर्यंत शेंडी बांधणार नाही" अशी प्रतिज्ञा केली. त्याने चंद्रगुप्त नावाच्या एका हुशार तरुणाला शोधून त्याला युद्ध व राजनीतीचे शिक्षण दिले.

स्थापना: इ.स.पू. 322 मध्ये चंद्रगुप्त मौर्याने चाणक्याच्या मदतीने धनानंदाचा पराभव करून पाटलिपुत्र - आजचे पटना जिंकले व 'मौर्य साम्राज्याची' स्थापना केली.

MPSC Trick: मौर्य साम्राज्याचा संस्थापक 'चंद्रगुप्त मौर्य' आहे, पण त्यामागील बुद्धी 'चाणक्य' होती.

2. चंद्रगुप्त मौर्य (इ.स.पू. 322 - 298) - भारताचा पहिला सम्राट

1. जीवन व विजय

घटना	तपशील - MPSC साठी महत्वाचे
जन्म	इ.स.पू. 340. 'मुरा' नावाच्या दासीचा मुलगा म्हणून 'मौर्य' नाव पडले - ब्राह्मण ग्रंथ. 'मोर' पक्षी पाळणाऱ्या कुळातील - बौद्ध ग्रंथ.
गुरू	चाणक्य उर्फ कौटिल्य उर्फ विष्णुगुप्त.
नंदांचा पराभव	इ.स.पू. 322. पाटलिपुत्र जिंकून मौर्य साम्राज्य स्थापले.
सेल्यूकसशी युद्ध	इ.स.पू. 305. अलेक्झांडरचा सेनापती सेल्यूकस निकेटर याचा पराभव केला. तहात सेल्यूकसने 4 प्रांत - एरिया, अराकोशिया, गेड्रोशिया, पॅरोपॅनिसडे व 500 हत्ती दिले. बदल्यात चंद्रगुप्ताने सेल्यूकसशी मुलीचे लग्न लावून दिले.
साम्राज्य विस्तार	उत्तरेला हिंदुकुश, दक्षिणेला कर्नाटक, पूर्वेला बंगाल, पश्चिमेला बलुचिस्तान. भारताचे पहिले मोठे साम्राज्य.
मेगास्थनीस	सेल्यूकसचा राजदूत. चंद्रगुप्ताच्या दरबारात राहिला. 'इंडिका' नावाचा ग्रंथ लिहिला. यात पाटलिपुत्र, प्रशासन याची माहिती आहे.
मृत्यू	इ.स.पू. 298. शेवटच्या काळात जैन धर्म स्वीकारला. श्रवणबेळगोळ - कर्नाटक येथे 'सल्लेखना' - उपवास करून देहत्याग केला.

2. चाणक्य व 'अर्थशास्त्र'

चाणक्याने लिहिलेला 'अर्थशास्त्र' हा ग्रंथ मौर्य काळातील प्रशासन, अर्थव्यवस्था, गुप्तहेर यंत्रणा समजण्यासाठी सर्वात महत्वाचा स्रोत आहे. यात 15 अधिकरणे व 6000 श्लोक आहेत.

'अर्थशास्त्र' मधील महत्वाचे सिद्धांत:

1. सप्तांग सिद्धांत: राज्याचे 7 अंग - स्वामी - राजा, अमात्य - मंत्री, जनपद - प्रदेश व जनता, दुर्ग - किल्ले, कोष - खजिना, दंड - सैन्य, मित्र - सहकारी.
2. मंडल सिद्धांत: परराष्ट्र धोरण. "शेजारी राष्ट्र हा शत्रू व शत्रूचा शत्रू हा मित्र" हा नियम.
3. गुप्तहेर यंत्रणा: 'गूढ पुरुष' व 'संस्था' नावाचे गुप्तहेर. वेश बदलून माहिती काढत. यात स्त्रिया, साधू, व्यापारी असत.

3. बिंदुसार (इ.स.पू. 298 - 273) - अमित्रघात

चंद्रगुप्ताचा मुलगा. याला 'अमित्रघात' - शत्रूंचा नाश करणारा म्हणत. त्याने दक्षिण भारत जिंकून साम्राज्य म्हैसूरपर्यंत नेले. 'अजित' नावाचा जैन मुनी त्याच्या दरबारात होता. त्याने ग्रीक राजांशी मैत्री ठेवली. सीरियाचा राजा अँटिओकस याने 'डायमॅकस' नावाचा राजदूत पाठवला होता.

4. सम्राट अशोक (इ.स.पू. 273 - 232) - प्रियदर्शी देवानांप्रिय

बिंदुसारचा मुलगा. भारतीय इतिहासातील सर्वात महान सम्राट. याच्या काळातील माहिती 'अशोकाचे शिलालेख' व 'स्तंभलेख' यावरून मिळते.

1. कलिंग युद्ध - इ.स.पू. 261 - हृदयपरिवर्तन

अशोकाने गादीवर आल्यावर 8 व्या वर्षी कलिंग - आजचा ओडिशा वर स्वारी केली. हे युद्ध खूप भयानक होते. 13 व्या शिलालेखात अशोक स्वतः सांगतो:

• 1,00,000 लोक मारले गेले.
• 1,50,000 लोक कैदी बनवले.
• त्याहून जास्त लोक जखमी झाले.

परिणाम: या युद्धातील रक्तपात पाहून अशोकाचे हृदयपरिवर्तन झाले. त्याने युद्धाचा त्याग करून 'भेरीघोष' - युद्धाच्या दुंदुभी ऐवजी 'धम्मघोष' - धर्माचा प्रचार सुरू केला. बौद्ध धर्म स्वीकारला. उपगुप्त नावाच्या बौद्ध भिक्खूने त्याला दीक्षा दिली.

2. अशोकाचा धम्म - धर्म नव्हे, नैतिक आचारसंहिता

अशोकाचा 'धम्म' म्हणजे बौद्ध धर्म नव्हे. तो एक 'नैतिक आचारसंहिता' होती. सर्व धर्माच्या लोकांनी पालन करावी.

धम्माची मुख्य तत्वे - MPSC साठी पाठ करा:

1. अहिंसा: पशुबळी बंदी. प्राण्यांवर दया.
2. सत्य व चांगले वर्तन: मातृ-पितृ सेवा, गुरूंचा आदर, वडीलधाऱ्यांचा मान.
3. सर्व धर्म सहिष्णुता: सर्व धर्मांचा आदर करा. दुसऱ्या धर्माची निंदा करू नका.
4. अपव्यय टाळा: कमी खर्च, कमी संग्रह.
5. धम्मयात्रा: विहार यात्रा - शिकार ऐवजी धार्मिक स्थळांना भेटी.

धम्मप्रसारासाठी उपाय: 1. 'धम्म महामात्र' नावाचे अधिकारी नेमले. 2. शिलालेख व स्तंभलेख कोरले. 3. मुलगा महेंद्र व मुलगी संघमित्रा यांना श्रीलंकेत धम्मप्रसारासाठी पाठवले.

3. अशोकाचे शिलालेख - इतिहासाचा खरा स्रोत

अशोकाने आपले आदेश ब्राह्मी, खरोष्ठी, ग्रीक व अरेमाईक लिपीत कातळावर व स्तंभावर कोरले. 1837 मध्ये जेम्स प्रिन्सेप याने 'ब्राह्मी' लिपी वाचली.

शिलालेख प्रकार	संख्या	महत्वाचा मजकूर - MPSC प्रश्न
14 मोठे शिलालेख	8 ठिकाणी	13 वा - कलिंग युद्धाचे वर्णन. 2 रा - प्राणी व माणसांसाठी दवाखाने.
7 स्तंभलेख	6 ठिकाणी	7 वा - धम्म महामात्राची नेमणूक. सारनाथ स्तंभ - 'सत्यमेव जयते'.
लघु शिलालेख	16 ठिकाणी	बाबरू - अशोक बौद्ध धर्माचा अनुयायी असल्याचा उल्लेख.
कलिंग लेख	2 ठिकाणी	धौली व जौगड - कलिंगसाठी खास आदेश.

सारनाथ स्तंभ: 4 सिंह एकमेकांना पाठ करून बसले आहेत. खाली 'धर्मचक्र' आहे. हेच भारताचे 'राष्ट्रीय चिन्ह' आहे. 'सत्यमेव जयते' हे वाक्य मुंडक उपनिषदातून घेतले आहे.

4. मौर्य प्रशासन - अर्थशास्त्र व मेगास्थनीस नुसार

केंद्रीकृत शासन: राजा हा सर्वोच्च होता. त्याला मंत्रीमंडळ - 'मंत्रिपरिषद' मदत करत असे.

1. प्रांतीय शासन: साम्राज्य 5 प्रांतात विभागले - उत्तरापथ - तक्षशिला, दक्षिणापथ - सुवर्णगिरी, अवंती - उज्जैन, कलिंग - तोसली, मध्यदेश - पाटलिपुत्र. प्रांत प्रमुख 'कुमार' किंवा 'आर्यपुत्र' असे.
2. नगर प्रशासन: पाटलिपुत्र शहरासाठी 30 सदस्यांचे 'नगर परिषद' होते. त्याचे 6 समित्यांमध्ये विभाजन - उद्योग, परदेशी लोक, जन्म-मृत्यू नोंद, व्यापार, वस्तू उत्पादन, कर वसुली.
3. गुप्तहेर: 'पुर्ष' व 'संस्था' नावाचे गुप्तहेर. राजाला दररोज माहिती देत.
4. सैन्य: 6 लाख पायदळ, 30 हजार घोडदळ, 9 हजार हत्ती, 8 हजार रथ. 6 समित्या - पायदळ, घोडदळ, हत्तीदळ, रथदळ, नौदल, रसद.
5. कर: 'भाग' - शेतसाऱ्याचा 1/6 वा हिस्सा. 'बली' व 'शुल्क' - जकात. 'सेनाभक्तम' - सैन्यासाठी धान्य.

5. मौर्य काळातील समाज व अर्थव्यवस्था

• समाज: वर्णव्यवस्था होती, पण अशोकाने सर्वांना समान वागणूक दिली. मेगास्थनीसने समाजाचे 7 वर्ग सांगितले - तत्वज्ञानी, शेतकरी, शिकारी, कारागीर, सैनिक, गुप्तहेर, सभासद. 'दास' प्रथा होती, पण 'गुलामगिरी' नव्हती.
• शेती: 'सीता' - सरकारी शेतजमीन. 'सेतूबंध' - धरणे बांधली. रुद्रदामनाच्या शिलालेखात 'सुदर्शन' तलावाचा उल्लेख.
• व्यापार: 'श्रेणी' म्हणजे व्यापाऱ्यांच्या संघटना. 'श्रेष्ठी' त्याचा प्रमुख. 'उत्तरापथ' व 'दक्षिणापथ' हे व्यापारी मार्ग.
• चलन: चांदीची 'पण' व तांब्याची 'माषक' ही नाणी.

6. मौर्य साम्राज्याचा ऱ्हास - 5 कारणे

1. दुर्बल उत्तराधिकारी: अशोकानंतर कुणाल, दशरथ, संप्रती, बृहद्रथ हे दुर्बल राजे झाले.
2. साम्राज्याचे विभाजन: शेवटी साम्राज्याचे पूर्व - पाटलिपुत्र व पश्चिम - उज्जैन असे 2 भाग झाले.
3. ब्राह्मणांचा विरोध: अशोकाच्या धम्म धोरणामुळे व पशुबळी बंदीमुळे ब्राह्मण नाराज झाले.
4. आर्थिक दुर्बलता: मोठे सैन्य व अधिकारी वर्ग यामुळे तिजोरीवर ताण आला.
5. शेवट: इ.स.पू. 185 मध्ये शेवटचा मौर्य राजा 'बृहद्रथ' याची त्याच सेनापती 'पुष्यमित्र शुंग' याने हत्या केली व 'शुंग घराण्याची' स्थापना केली.

7. परीक्षेसाठी 50 महत्वाचे MCQ प्रश्न

1. मौर्य साम्राज्याचा संस्थापक कोण? उत्तर: चंद्रगुप्त मौर्य
2. चाणक्याचे दुसरे नाव काय? उत्तर: कौटिल्य / विष्णुगुप्त
3. 'अर्थशास्त्र' ग्रंथात किती अधिकरणे आहेत? उत्तर: 15
4. चंद्रगुप्ताच्या दरबारातील ग्रीक राजदूत कोण? उत्तर: मेगास्थनीस
5. मेगास्थनीसने कोणता ग्रंथ लिहिला? उत्तर: इंडिका
6. सेल्यूकस निकेटरचा पराभव कोणी केला? उत्तर: चंद्रगुप्त मौर्य
7. बिंदुसारचे दुसरे नाव काय? उत्तर: अमित्रघात
8. अशोकाचा गुरू कोण होता? उत्तर: उपगुप्त / मोग्गलीपुत्त तिस्स
9. कलिंग युद्ध कोणत्या वर्षी झाले? उत्तर: इ.स.पू. 261
10. कलिंग युद्धाची माहिती कोणत्या शिलालेखात आहे? उत्तर: 13 वा मोठा शिलालेख
11. अशोकाने कोणता धर्म स्वीकारला? उत्तर: बौद्ध धर्म
12. 'धम्म महामात्र' ची नेमणूक कोणत्या स्तंभलेखात आहे? उत्तर: 7 वा स्तंभलेख
13. भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह कोणत्या स्तंभावरून घेतले? उत्तर: सारनाथ स्तंभ
14. 'सत्यमेव जयते' कोणत्या उपनिषदातून घेतले? उत्तर: मुंडक उपनिषद
15. अशोकाच्या शिलालेखांची लिपी कोणी वाचली? उत्तर: जेम्स प्रिन्सेप, 1837
16. अशोकाने धम्मप्रसारासाठी मुलगा व मुलीला कुठे पाठवले? उत्तर: श्रीलंकेत - महेंद्र व संघमित्रा
17. मौर्य काळात शेतसाऱ्याला काय म्हणत? उत्तर: भाग
18. 'सप्तांग सिद्धांत' कोणत्या ग्रंथात आहे? उत्तर: अर्थशास्त्र
19. मौर्य काळात शहर प्रशासनासाठी किती सदस्यांची परिषद होती? उत्तर: 30
20. शेवटच्या मौर्य राजाची हत्या कोणी केली? उत्तर: पुष्यमित्र शुंग

निष्कर्ष: मौर्य साम्राज्य - सुवर्ण युगाची सुरुवात

मित्रांनो, मौर्य साम्राज्य हे भारतातील पहिले अखिल भारतीय साम्राज्य होते. चंद्रगुप्त-चाणक्य यांची जोडी, अशोकाचे धम्म व शिलालेख, 'अर्थशास्त्र' मधील प्रशासन हे सर्व MPSC/UPSC साठी 10 मार्कांचे Topic आहे. 'कलिंग युद्धानंतरचा अशोक' व '13 वा शिलालेख' यावर Descriptive प्रश्न हमखास येतो. वरील नोट्स 3 वेळा वाचा.

पुढचा Topic: 'गुप्त साम्राज्य - सुवर्ण युग' - समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त विक्रमादित्य यांची संपूर्ण माहिती हवी आहे का? Comment करा.

MPSC साठी महत्वाचे: प्राचीन भारत - 5000 MCQ PDF डाउनलोड करा

Amazon वर पहा: A History of Ancient India - Upinder Singh

Disclaimer: वरील Amazon लिंक Affiliate Link आहे.