गुप्त साम्राज्य: समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त विक्रमादित्य | सुवर्ण युग

गुप्त साम्राज्य (इ.स. 319 - 550): प्राचीन भारताचे 'सुवर्ण युग' - संपूर्ण माहिती

मित्रांनो, 'गुप्त साम्राज्य' हा भारतीय इतिहासातील 'सुवर्ण युग' - Golden Age मानला जातो. समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त विक्रमादित्य, कालिदास, आर्यभट्ट, नालंदा विद्यापीठ, अजिंठा लेणी हे MPSC राज्यसेवा, UPSC, तलाठी, पोलीस भरती मध्ये दरवर्षी विचारले जाणारे Topics आहेत. या लेखात आपण गुप्त काळ 2000 शब्दात, टेबल व 50+ MCQ सह समजून घेऊ. ही पोस्ट वाचल्यावर गुप्त साम्राज्यावरचे 5 पैकी 5 प्रश्न बरोबर होतील.

1. गुप्त साम्राज्याची स्थापना व 'सुवर्ण युग' का म्हणतात?

मौर्य साम्राज्यानंतर 500 वर्षांनी गुप्त घराण्याचा उदय झाला. या काळात कला, साहित्य, विज्ञान, व्यापार यांची प्रचंड भरभराट झाली, म्हणून याला 'प्राचीन भारताचे सुवर्ण युग' म्हणतात.

गुप्त घराण्याचा उदय - श्रीगुप्त ते चंद्रगुप्त पहिला

राजा	काळ	महत्वाचे कार्य - MPSC साठी
1. श्रीगुप्त	इ.स. 240-280	गुप्त घराण्याचा संस्थापक. 'महाराज' ही पदवी.
2. घटोत्कच	इ.स. 280-319	श्रीगुप्ताचा मुलगा. 'महाराज' पदवी.
3. चंद्रगुप्त पहिला	इ.स. 319-335	गुप्त साम्राज्याचा खरा संस्थापक. 'महाराजाधिराज' पदवी. लिच्छवी राजकन्या 'कुमारदेवी'शी विवाह करून सत्ता मजबूत केली. इ.स. 319 मध्ये 'गुप्त संवत' सुरू केला.

MPSC Trick: गुप्त संवत = इ.स. 319. प्रश्न येतो: गुप्त संवत 100 म्हणजे कोणते वर्ष? उत्तर: 319 + 100 = इ.स. 419.

2. समुद्रगुप्त (इ.स. 335 - 375) - 'भारतीय नेपोलियन'

चंद्रगुप्त पहिलाचा मुलगा. हा गुप्त घराण्यातील सर्वात पराक्रमी राजा. याला 'अलाहाबाद स्तंभलेख' मधील वर्णनामुळे इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ याने 'भारतीय नेपोलियन' म्हटले आहे.

1. प्रयाग प्रशस्ती - अलाहाबाद स्तंभलेख

समुद्रगुप्ताच्या विजयांची माहिती 'प्रयाग प्रशस्ती' वरून मिळते. हा लेख अशोकाच्या स्तंभावर कोरण्यात आला आहे. याचा लेखक 'हरिषेण' हा समुद्रगुप्ताचा दरबारी कवी होता. यात समुद्रगुप्ताला 'कविराज' म्हणजे कवींचा राजा म्हटले आहे.

2. दिग्विजय यात्रा - 3 प्रकारची धोरणे

समुद्रगुप्ताने संपूर्ण भारत जिंकला, पण सर्व प्रदेश गुप्त साम्राज्यात समाविष्ट केले नाहीत. त्याने 3 वेगवेगळी धोरणे अवलंबली:

प्रदेश	राजे	धोरण
1. आर्यावर्त - उत्तर भारत	9 राजे. उदा. नागसेन, रुद्रदेव, अच्युत	'प्रसभोद्धरण' - पूर्ण नाश करून प्रदेश गुप्त साम्राज्यात समाविष्ट केला.
2. दक्षिणापथ - दक्षिण भारत	12 राजे. उदा. महेंद्र, व्याघ्रराज	'ग्रहण-मोक्ष-अनुग्रह' - पराभव करून सोडून दिले, पण मांडलिक बनवले. खंडणी घेतली.
3. सीमावर्ती राज्ये	समतट, कामरूप, नेपाळ, मालव, अर्जुनायन	ही राज्ये स्वतःहून शरण आली. 'सर्व कर दान' देत. खंडणी देत.

इतर विजय: शक व कुशाण यांनाही हरवले. श्रीलंकेचा राजा 'मेघवर्ण' याने बोधगयेला भेट दिली व तिथे विहार बांधण्याची परवानगी मागितली.

3. समुद्रगुप्ताची नाणी व व्यक्तिमत्व

• नाणी: 'अश्वमेध' प्रकारची नाणी - यावर घोडा व 'अश्वमेध पराक्रमः' लिहिले आहे. 'वीणावादक' प्रकारची नाणी - यावर समुद्रगुप्त वीणा वाजवताना दिसतो. यावरून तो संगीत प्रेमी होता हे कळते.
• पदव्या: पराक्रमांक, कविराज, सर्वराजोच्छेता - सर्व राजांना जिंकणारा.

3. चंद्रगुप्त दुसरा (इ.स. 375 - 415) - 'विक्रमादित्य'

समुद्रगुप्ताचा मुलगा. गुप्त साम्राज्य याच्या काळात शिखरावर पोहोचले. म्हणून याचा काळ 'सुवर्ण युगाचा कळस' मानला जातो.

1. विजय व विस्तार

1. रामगुप्ताचा वध: मोठा भाऊ रामगुप्त दुर्बल होता. शकांनी त्याचा पराभव केला. त्याच्या पत्नी 'ध्रुवदेवी' ला मागितले. चंद्रगुप्ताने स्त्री वेशात जाऊन शक राजाचा वध केला व ध्रुवदेवीशी विवाह केला. 'देवीचंद्रगुप्तम्' नाटकात ही कथा आहे.
2. शकांचा नाश: इ.स. 409 मध्ये गुजरात व काठेवाडच्या 'शक' क्षत्रपांचा नाश केला. त्यामुळे पश्चिम भारतातील बंदरे - भृगुकच्छ - भडोच गुप्तांच्या ताब्यात आली. व्यापार वाढला.
3. 'विक्रमादित्य' व 'शकारि' पदव्या: शकांचा नाश केल्यामुळे 'शकारि' व पराक्रमामुळे 'विक्रमादित्य' पदवी घेतली.

2. फाहियानचा प्रवासवर्णन - इ.स. 399-414

चीनचा बौद्ध प्रवासी 'फाहियान' चंद्रगुप्त दुसऱ्याच्या काळात भारतात आला. त्याने 15 वर्षे भारतात वास्तव्य केले. 'फो-क्वो-की' ग्रंथात माहिती लिहिली:

• शांतता व सुव्यवस्था: चोरी-दरोडे कमी. लोकांना घराला कुलूप लावावे लागत नसे.
• शिक्षा सौम्य: फाशीची शिक्षा नव्हती. दंड जास्त होता.
• शाकाहार: लोक मांसाहार करत नव्हते. दारू पीत नव्हते.
• दानशूरता: लोक दानधर्म करत. रुग्णालये - 'पुण्यशाळा' होती.
• दोष: फाहियानने अस्पृश्यता - चांडाळ प्रथा पाहिली. त्यांना गावाबाहेर राहावे लागे.

3. नवरत्ने - चंद्रगुप्त विक्रमादित्याचा दरबार

चंद्रगुप्ताच्या दरबारात 9 विद्वान होते, त्यांना 'नवरत्ने' म्हणतात. MPSC मध्ये 2 नावे हमखास विचारतात.

1. कालिदास: महाकवी. 'मेघदूत', 'रघुवंश', 'कुमारसंभव', 'अभिज्ञान शाकुंतलम्' ही नाटके लिहिली.
2. आर्यभट्ट: महान गणितज्ञ व खगोलशास्त्रज्ञ. 'आर्यभटीय' ग्रंथ. शून्याचा शोध, पृथ्वी गोल व स्वतःभोवती फिरते, 'Pi' ची किंमत 3.1416 सांगितली.
3. वराहमिहिर: खगोलशास्त्रज्ञ. 'बृहत्संहिता', 'पंचसिद्धांतिका' ग्रंथ.
4. धन्वंतरी: आयुर्वेदाचार्य.
5. अमरसिंह: 'अमरकोश' संस्कृत शब्दकोश लिहिला.
6. शंकु, बेतालभट्ट, घटखर्पर, क्षपणक: इतर 4 रत्ने.

4. गुप्त काळ - 'सुवर्ण युग' का म्हणतात? - 7 कारणे

क्षेत्र	प्रगती - सुवर्ण युगाची कारणे
1. राजकीय	संपूर्ण उत्तर भारत एकछत्री अंमलाखाली. 'रामराज्य' सारखा शांततेचा काळ. फाहियानचे वर्णन.
2. आर्थिक	शकांच्या पराभवामुळे रोमशी व्यापार वाढला. सोन्याची नाणी - 'दीनार' मोठ्या प्रमाणात. 'श्रेणी' संघटना मजबूत.
3. साहित्य	संस्कृत साहित्याचा सुवर्ण काळ. कालिदास, शूद्रक - मृच्छकटिक, विशाखदत्त - मुद्राराक्षस. पुराणे लिहिली गेली.
4. विज्ञान	आर्यभट्ट - शून्य, पृथ्वीची गती. वराहमिहिर - खगोल. धन्वंतरी - आयुर्वेद. लोखंडाचा खांब - मेहरौली, दिल्ली - 1600 वर्ष गंजला नाही.
5. कला व स्थापत्य	अजिंठा लेणी - चित्रकला. सांची, सारनाथ स्तूप. दशावतार मंदिर - देवगढ. गुप्त शैलीचा उदय.
6. शिक्षण	'नालंदा विद्यापीठ' ची स्थापना - कुमारगुप्त पहिला याने. जगातील पहिले निवासी विद्यापीठ.
7. धर्म	हिंदू धर्माचा पुनरुज्जीवन. भागवत धर्माचा प्रसार. सहिष्णुता - बौद्ध, जैन धर्माला पण आश्रय.

5. गुप्त प्रशासन - 'विकेंद्रित' राज्यपद्धती

मौर्य काळासारखी केंद्रीकृत पद्धत नव्हती. गुप्तांनी 'मांडलिक' पद्धत स्वीकारली.

1. केंद्रीय शासन: राजा सर्वोच्च. 'परमभट्टारक', 'महाराजाधिराज' पदव्या. 'कुमारामात्य', 'संधिविग्रहिक' - युद्ध व शांतता मंत्री असे अधिकारी.
2. प्रांतीय शासन: साम्राज्याचे 'भुक्ती' - प्रांतात विभाजन. प्रांतप्रमुख 'उपरिक' किंवा 'भोगपती'.
3. जिल्हा शासन: भुक्तीचे 'विषय' - जिल्ह्यात विभाजन. प्रमुख 'विषयपती'.
4. ग्राम शासन: 'ग्रामिक' - गावप्रमुख. गावाचा कारभार ग्रामसभा पाहत असे. महत्वाचे: गुप्त काळात प्रथमच 'ग्रामसभांना' महत्व आले.
5. सैन्य: कायमस्वरूपी मोठे सैन्य नव्हते. मांडलिक राजांवर अवलंबून.

6. गुप्त साम्राज्याचा ऱ्हास - 5 कारणे

1. हूणांचे आक्रमण: इ.स. 5 व्या शतकात 'हूण' नावाच्या मध्य आशियातील रानटी टोळ्यांनी आक्रमणे केली. स्कंदगुप्ताने - इ.स. 455-467 त्यांना हरवले, पण साम्राज्य खिळखिळे झाले.
2. दुर्बल उत्तराधिकारी: स्कंदगुप्तानंतर पुरुगुप्त, कुमारगुप्त दुसरा, बुधगुप्त हे दुर्बल राजे झाले.
3. मांडलिकांचा उठाव: विकेंद्रित पद्धतीमुळे मांडलिक राजे स्वतंत्र झाले. उदा. यशोधर्मन - मालवा.
4. आर्थिक दुर्बलता: हूण युद्धामुळे तिजोरी रिकामी झाली. सोन्याच्या नाण्यांमधील सोन्याचे प्रमाण कमी झाले.
5. शेवट: इ.स. 550 नंतर गुप्त साम्राज्य पूर्णपणे लयाला गेले.

7. परीक्षेसाठी 50 महत्वाचे MCQ प्रश्न

1. गुप्त साम्राज्याचा संस्थापक कोण? उत्तर: चंद्रगुप्त पहिला - वास्तविक
2. 'गुप्त संवत' कोणत्या वर्षी सुरू झाला? उत्तर: इ.स. 319
3. 'भारतीय नेपोलियन' कोणाला म्हणतात? उत्तर: समुद्रगुप्त
4. समुद्रगुप्ताची माहिती कोणत्या लेखात मिळते? उत्तर: प्रयाग प्रशस्ती - अलाहाबाद स्तंभलेख
5. प्रयाग प्रशस्तीचा लेखक कोण? उत्तर: हरिषेण
6. समुद्रगुप्ताने कोणत्या प्रदेशातील राजे जिंकून सोडून दिले? उत्तर: दक्षिणापथ
7. 'विक्रमादित्य' ही पदवी कोणाची होती? उत्तर: चंद्रगुप्त दुसरा
8. 'शकारि' ही पदवी कोणाची होती? उत्तर: चंद्रगुप्त दुसरा
9. चंद्रगुप्त दुसऱ्याच्या काळात कोणता चीनी प्रवासी आला? उत्तर: फाहियान
10. 'फो-क्वो-की' ग्रंथ कोणी लिहिला? उत्तर: फाहियान
11. 'नवरत्न' कोणाच्या दरबारात होती? उत्तर: चंद्रगुप्त विक्रमादित्य
12. 'शाकुंतलम्' नाटक कोणी लिहिले? उत्तर: कालिदास
13. शून्याचा शोध कोणी लावला? उत्तर: आर्यभट्ट
14. 'आर्यभटीय' ग्रंथाचा कर्ता कोण? उत्तर: आर्यभट्ट
15. नालंदा विद्यापीठाची स्थापना कोणी केली? उत्तर: कुमारगुप्त पहिला
16. मेहरौलीचा लोखंडी स्तंभ कोणत्या काळातील आहे? उत्तर: गुप्त काळ
17. गुप्त काळात शेतसाऱ्याला काय म्हणत? उत्तर: भाग
18. हूणांना कोणी हरवले? उत्तर: स्कंदगुप्त
19. गुप्त काळाला 'सुवर्ण युग' का म्हणतात? उत्तर: कला, साहित्य, विज्ञान यांची भरभराट
20. गुप्तांची राजधानी कोणती? उत्तर: पाटलिपुत्र

निष्कर्ष: गुप्त काळ - भारताचा अभिमान

मित्रांनो, गुप्त काळाने भारताला जगात 'ज्ञानाचे माहेरघर' बनवले. शून्य, दशमान पद्धती, खगोलशास्त्र, 'शाकुंतलम्' सारखे नाटक, अजिंठा सारखी चित्रकला ही सर्व गुप्त काळाची देणगी आहे. MPSC/UPSC मध्ये 'गुप्त काळ सुवर्ण युग का?' हा 20 मार्कांचा प्रश्न येतो. वरील 7 कारणे पाठ करा. 'समुद्रगुप्त vs अशोक' तुलना पण विचारली जाते.

पुढचा Topic: 'वर्धन घराणे - हर्षवर्धन' व 'चालुक्य-राष्ट्रकूट' यांची संपूर्ण माहिती हवी आहे का? Comment करा.

MPSC साठी महत्वाचे: गुप्त साम्राज्य - 1000 MCQ PDF डाउनलोड करा

Amazon वर पहा: The Golden Age of India - R.C. Majumdar

Disclaimer: वरील Amazon लिंक Affiliate Link आहे.