जैन धर्म व बौद्ध धर्म: संस्थापक, तत्वज्ञान, संप्रदाय | संपूर्ण माहिती MPSC UPSC

जैन धर्म व बौद्ध धर्म: उदय, तत्वज्ञान, प्रसार व ऱ्हास - MPSC UPSC संपूर्ण नोट्स

मित्रांनो, इ.स.पू. 6 वे शतक हा भारताच्या इतिहासात 'धार्मिक क्रांतीचा काळ' मानला जातो. वैदिक धर्मातील कर्मकांड, यज्ञसंस्था व वर्णव्यवस्थेच्या विरोधात जैन व बौद्ध धर्माचा उदय झाला. MPSC, UPSC, तलाठी, SSC या सर्व परीक्षेत या दोन्ही धर्मांवर 4-5 प्रश्न हमखास येतात. महावीर, गौतम बुद्ध, त्रिरत्न, अष्टांग मार्ग, जैन-बौद्ध संगीती हे Topics परीक्षेसाठी Hot आहेत. या लेखात 2000 शब्दात, टेबल व 50 प्रश्नांसह सर्व माहिती घेऊ.

1. जैन व बौद्ध धर्माच्या उदयाची कारणे - 6 प्रमुख कारणे

इ.स.पू. 600 च्या सुमारास 62 वेगवेगळे पंथ भारतात निर्माण झाले. त्यापैकी जैन व बौद्ध धर्म टिकले. कारणे:

1. वैदिक कर्मकांडाचा अतिरेक: उत्तर वैदिक काळात यज्ञ खूप किचकट, खर्चिक व हिंसक बनले. सामान्य माणूस कंटाळला.
2. ब्राह्मणांचे वर्चस्व: ब्राह्मण वर्गाने समाजावर व धर्मावर पूर्ण ताबा मिळवला. इतर वर्णांना दुय्यम वागणूक मिळत होती.
3. वर्णव्यवस्थेची कठोरता: जन्मावर आधारित वर्णव्यवस्था व अस्पृश्यता वाढली. क्षत्रिय व वैश्य वर्ग नाराज होता.
4. लोखंडाचा शोध: लोखंडामुळे शेती व व्यापार वाढला. नवीन 'वैश्य' वर्ग श्रीमंत झाला, पण त्याला सामाजिक दर्जा नव्हता. त्याने नवीन धर्मांना पाठिंबा दिला.
5. नवीन कृषी अर्थव्यवस्था: यज्ञात मोठ्या प्रमाणात पशुबळी दिले जात. पण शेतीसाठी बैल व गायी महत्वाच्या होत्या. म्हणून 'अहिंसा' तत्वाला पाठिंबा मिळाला.
6. उपनिषदांचे तत्वज्ञान: उपनिषदांनी यज्ञांना विरोध करून ज्ञान व तपश्चर्येला महत्व दिले. हाच पाया जैन व बौद्ध धर्माचा बनला.

2. जैन धर्म - वर्धमान महावीर व 24 तीर्थंकर

1. जैन धर्माचे संस्थापक: महावीर की 24 तीर्थंकर?

MPSC मध्ये गोंधळाचा प्रश्न: जैन धर्माचे संस्थापक महावीर नसून पहिले तीर्थंकर 'ऋषभदेव' आहेत. जैन परंपरेनुसार एकूण 24 तीर्थंकर झाले. महावीर हे 24 वे व शेवटचे तीर्थंकर होते. त्यांनी जैन धर्माला अंतिम रूप दिले, म्हणून त्यांना 'वास्तविक संस्थापक' मानतात.

पहिले 22 तीर्थंकर: ऋषभदेव ते नेमिनाथ - ऐतिहासिक पुरावा नाही.
23 वे तीर्थंकर: पार्श्वनाथ - इ.स.पू. 8 वे शतक. ऐतिहासिक व्यक्ती. त्यांनी 'चातुर्याम' म्हणजे 4 महाव्रते सांगितली - अहिंसा, सत्य, अस्तेय, अपरिग्रह.
24 वे तीर्थंकर: वर्धमान महावीर - इ.स.पू. 540-468. यात 'ब्रह्मचर्य' हे 5 वे व्रत जोडून 'पंचमहाव्रत' बनवले.

2. वर्धमान महावीर - जीवन परिचय

घटना	तपशील
जन्म	इ.स.पू. 540, कुंडग्राम - वैशाली, बिहार. वडील सिद्धार्थ - ज्ञातृक क्षत्रिय प्रमुख. आई त्रिशला - लिच्छवी राजा चेटक ची बहीण.
बालपण नाव	वर्धमान. लहानपणी खूप शूर होते, म्हणून 'महावीर' नाव पडले.
विवाह	यशोदा सोबत. मुलगी - प्रियदर्शना.
गृहत्याग	वयाच्या 30 व्या वर्षी आई-वडिलांच्या मृत्यूनंतर.
तपश्चर्या	12 वर्षे कठोर तपश्चर्या. 12 वर्षात 1 वेळ उपवास सोडला.
कैवल्य ज्ञान	वयाच्या 42 व्या वर्षी, जृम्भिकग्राम जवळ, ऋजुपालिका नदीकाठी, साल वृक्षाखाली.
पदव्या	केवली - ज्याला संपूर्ण ज्ञान आहे, जिन - ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला, अर्हंत - पूजनीय, निगंठ - बंधनमुक्त.
प्रथम उपदेश	राजगृह जवळ विपुलाचल पर्वतावर. पहिला शिष्य - जमाली.
मृत्यू	इ.स.पू. 468, वयाच्या 72 व्या वर्षी, पावापुरी - बिहार येथे. याला 'निर्वाण' म्हणतात.

3. जैन तत्वज्ञान - 5 महाव्रते व त्रिरत्न

A. पंचमहाव्रते - 5 मोठी व्रते: मोक्ष मिळवण्यासाठी यांचे पालन करावे लागते.

1. अहिंसा: कोणत्याही जीवाला मन, वाचा, कर्माने न दुखावणे. जैन धर्माचा आत्मा.
2. सत्य: नेहमी खरे बोलणे.
3. अस्तेय: चोरी न करणे. न दिलेली वस्तू न घेणे.
4. ब्रह्मचर्य: इंद्रिय संयम. महावीरांनी जोडलेले 5 वे व्रत.
5. अपरिग्रह: वस्तूंचा संग्रह न करणे. धन, संपत्तीचा त्याग.

B. त्रिरत्न - रत्नत्रय: मोक्षाचे 3 मार्ग.

1. सम्यक दर्शन: तीर्थंकरांवर खरी श्रद्धा.
2. सम्यक ज्ञान: जैन तत्वज्ञानाचे खरे ज्ञान.
3. सम्यक चारित्र्य: पंचमहाव्रतांचे पालन करणे.

C. इतर सिद्धांत: स्याद्वाद - सत्य सापेक्ष आहे, अनेक बाजूंनी पाहा. अनेकांतवाद - वस्तूला अनंत धर्म असतात. कर्मसिद्धांत - कर्मामुळेच पुनर्जन्म. देवाचे अस्तित्व मानत नाहीत, पण आत्म्याचे अस्तित्व मानतात.

4. जैन धर्माचा प्रसार व संप्रदाय

महावीरांनी आपल्या शिकवणुकीचा प्रसार 'अर्धमागधी' भाषेत केला. चंदगुप्त मौर्य हा जैन धर्माचा अनुयायी होता.

जैन संगीती: 1. पाटलिपुत्र संगीती - इ.स.पू. 300, स्थूलभद्र अध्यक्ष. 2. वल्लभी संगीती - इ.स. 512, देवर्धिगणी अध्यक्ष. यात जैन ग्रंथ लिहिले गेले.

2 संप्रदाय - MPSC साठी महत्वाचे:

मुद्दा	श्वेतांबर - पांढरे कपडे घालणारे	दिगंबर - दिशा हेच वस्त्र मानणारे
वस्त्र	पांढरे वस्त्र घालतात	नग्न राहतात, वस्त्र त्यागतात
स्त्री मुक्ती	स्त्रियांना मोक्ष मिळू शकतो	स्त्रियांना मोक्ष नाही, प्रथम पुरुष जन्म घ्यावा लागतो
महावीर विवाह	महावीर विवाहित होते असे मानतात	महावीर बालब्रह्मचारी होते असे मानतात
ग्रंथ	12 'अंग' ग्रंथ मानतात	मूळ 12 अंग लुप्त झाले मानतात
क्षेत्र	गुजरात, राजस्थान	कर्नाटक, दक्षिण भारत

3. बौद्ध धर्म - गौतम बुद्ध व तत्वज्ञान

1. गौतम बुद्ध - जीवन परिचय

घटना	तपशील - MPSC साठी पाठ करा
जन्म	इ.स.पू. 563, लुम्बिनी वन - नेपाळ. वडील शुद्धोधन - शाक्य गणप्रमुख. आई महामाया.
बालपण नाव	सिद्धार्थ. गौतम हे गोत्र.
विवाह	वयाच्या 16 व्या वर्षी यशोधरासोबत. मुलगा - राहुल.
4 दृश्ये	वृद्ध माणूस, आजारी माणूस, मृतदेह, संन्यासी. यामुळे वैराग्य आले.
महाभिनिष्क्रमण	वयाच्या 29 व्या वर्षी, मध्यरात्री, गृहत्याग. याला 'महाभिनिष्क्रमण' म्हणतात.
तपश्चर्या	6 वर्षे कठोर तपश्चर्या. शरीर हाडांचा सापळा बनले.
ज्ञानप्राप्ती	वयाच्या 35 व्या वर्षी, वैशाख पौर्णिमा, बोधगया - बिहार, पिंपळ वृक्षाखाली - बोधिवृक्ष. यानंतर 'बुद्ध' म्हणजे ज्ञानी बनले.
प्रथम उपदेश	सारनाथ - वाराणसी येथे, 5 ब्राह्मण शिष्यांना. याला 'धर्मचक्र प्रवर्तन' म्हणतात.
महापरिनिर्वाण	इ.स.पू. 483, वयाच्या 80 व्या वर्षी, कुशीनगर - UP येथे.

2. बौद्ध तत्वज्ञान - चार आर्य सत्य व अष्टांग मार्ग

A. चार आर्य सत्य - The Four Noble Truths: बौद्ध धर्माचा पाया.

1. दुःख: जगात सर्वत्र दुःख आहे. जन्म, म्हातारपण, आजार, मृत्यू, प्रिय व्यक्तीचा वियोग - सर्व दुःख आहे.
2. दुःख समुदाय: दुःखाला कारण आहे. ते कारण 'तृष्णा' म्हणजे इच्छा, हाव आहे.
3. दुःख निरोध: तृष्णेचा नाश केला की दुःखाचा नाश होतो. यालाच 'निर्वाण' म्हणतात.
4. दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा: तृष्णेचा नाश करण्यासाठी 'अष्टांग मार्ग' ने जावे.

B. अष्टांग मार्ग - Eightfold Path: निर्वाण मिळवण्याचे 8 मार्ग. याला 'मध्यम मार्ग' म्हणतात, कारण हा अतिकठोर तपश्चर्या व भोगवाद यामधील मार्ग आहे.

1. सम्यक दृष्टी, 2. सम्यक संकल्प, 3. सम्यक वाचा, 4. सम्यक कर्मांत, 5. सम्यक आजीविका, 6. सम्यक व्यायाम, 7. सम्यक स्मृती, 8. सम्यक समाधी.

C. इतर सिद्धांत: अनीश्वरवाद - देव मानत नाही. अनात्मवाद - कायमस्वरूपी आत्मा नाही. कर्म व पुनर्जन्म मानतो. निर्वाण - तृष्णा व दुःख यातून मुक्ती, पणत्याचे विझणे.

3. बौद्ध धर्माचा प्रसार व संगीती

बुद्धांनी आपल्या शिकवणुकीचा प्रसार 'पाली' भाषेत केला, म्हणून सामान्य लोकांना समजली. सम्राट अशोक, कनिष्क, हर्षवर्धन यांनी बौद्ध धर्माला राजाश्रय दिला.

4 बौद्ध संगीती - MPSC साठी पाठ करा:

संगीती	ठिकाण	अध्यक्ष	राजा	महत्व
1 ली	राजगृह	महाकश्यप	अजातशत्रू	सुत्तपिटक व विनयपिटक पाठ केले
2 री	वैशाली	सब्बकामी	कालाशोक	पहिला फूट - स्थविरवादी व महासांघिक
3 री	पाटलिपुत्र	मोग्गलीपुत्त तिस्स	सम्राट अशोक	अभिधम्मपिटक जोडले, धर्मप्रसारक पाठवले
4 थी	कुंडलवन, काश्मीर	वसुमित्र	कनिष्क	दुसरा फूट - हीनयान व महायान

4. बौद्ध धर्माचे 2 मुख्य संप्रदाय - हीनयान व महायान

मुद्दा	हीनयान - लहान मार्ग	महायान - मोठा मार्ग
तत्वज्ञान	जुने, मूळ तत्वज्ञान. बुद्धांना महामानव मानतात.	नवे तत्वज्ञान. बुद्धांना देव मानतात.
ध्येय	'अर्हंत' बनणे - स्वतःचा मोक्ष.	'बोधिसत्व' बनणे - सर्वांच्या मोक्षासाठी थांबणे.
मूर्तीपूजा	मूर्तीपूजा करत नाही. स्तूप, बोधिवृक्ष पूजतात.	बुद्धांच्या मूर्ती पूजतात. भक्तीमार्ग.
भाषा	पाली भाषा	संस्कृत भाषा
ग्रंथ	त्रिपिटक - सुत्त, विनय, अभिधम्म	महायान सूत्रे - ललितविस्तर, प्रज्ञापारमिता
प्रसार	श्रीलंका, म्यानमार, थायलंड	चीन, जपान, कोरिया, तिबेट
नाव	थेरवाद म्हणतात	वज्रयान ही शाखा निघाली

5. जैन धर्म vs बौद्ध धर्म - 10 फरक - MPSC साठी महत्वाचे

मुद्दा	जैन धर्म	बौद्ध धर्म
1. संस्थापक	24 तीर्थंकर, शेवटचे महावीर	गौतम बुद्ध
2. अहिंसा	अतिशय कठोर. शेती निषिद्ध.	मध्यम मार्ग. शेतीला परवानगी.
3. आत्मा	आत्म्याचे अस्तित्व मानतो.	अनात्मवाद - कायमस्वरूपी आत्मा नाही.
4. देव	देव मानत नाही, पण तीर्थंकरांना पूजतो.	अनीश्वरवादी. देव मानत नाही.
5. मोक्ष	कठोर तपश्चर्येने. 'कैवल्य'	अष्टांग मार्गाने. 'निर्वाण'
6. वर्णव्यवस्था	वर्णव्यवस्था मानत नाही, पण विरोधही केला नाही.	वर्णव्यवस्थेला कडाडून विरोध केला.
7. स्त्री मुक्ती	दिगंबर पंथात स्त्रियांना मोक्ष नाही.	बुद्धांनी 'भिक्खुनी संघ' काढला. स्त्रियांना प्रवेश.
8. भाषा	अर्धमागधी, प्राकृत	पाली भाषा
9. प्रसार	मुख्यतः भारतातच राहिला.	भारताबाहेर चीन, जपान पर्यंत गेला.
10. संप्रदाय	श्वेतांबर व दिगंबर	हीनयान व महायान

6. जैन व बौद्ध धर्माचा ऱ्हास - 5 कारणे

1. हिंदू धर्मातील सुधारणा: शंकराचार्य, रामानुजाचार्य यांनी हिंदू धर्मात सुधारणा केल्या, मूर्तीपूजा, भक्तीमार्ग सुरू केला. लोक परत हिंदू धर्माकडे वळले.
2. राजाश्रयाचा अभाव: गुप्त काळापासून राजांचा पाठिंबा हिंदू धर्माला मिळाला. बौद्ध व जैन धर्माला राजाश्रय कमी झाला.
3. मूर्तीपूजा व किचकटपणा: महायान पंथात मूर्तीपूजा, तंत्र-मंत्र आले. मूळ साधेपणा गेला.
4. परकीय आक्रमणे: हूण, तुर्क, मुस्लिम आक्रमकांनी बौद्ध विहार, जैन मंदिरे नष्ट केली. नालंदा, विक्रमशिला विद्यापीठे जाळली.
5. फुटीरता: दोन्ही धर्मात अनेक पंथ व उपपंथ निर्माण झाले. ऐक्य राहिले नाही.

7. परीक्षेसाठी 50 महत्वाचे MCQ प्रश्न

1. जैन धर्माचे 24 वे तीर्थंकर कोण? उत्तर: वर्धमान महावीर
2. गौतम बुद्धांचे बालपण नाव काय? उत्तर: सिद्धार्थ
3. महावीरांना 'कैवल्य' ज्ञान कुठे मिळाले? उत्तर: जृम्भिकग्राम, ऋजुपालिका नदीकाठी
4. बुद्धांना 'ज्ञान' कुठे मिळाले? उत्तर: बोधगया, बोधिवृक्षाखाली
5. जैन धर्मातील 'त्रिरत्न' कोणते? उत्तर: सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान, सम्यक चारित्र्य
6. बौद्ध धर्मातील 'चार आर्य सत्य' कोणती? उत्तर: दुःख, दुःख समुदाय, दुःख निरोध, दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा
7. महावीरांनी 5 वे कोणते व्रत जोडले? उत्तर: ब्रह्मचर्य
8. 'धर्मचक्र प्रवर्तन' कोठे झाले? उत्तर: सारनाथ
9. जैन धर्माचे 2 मुख्य संप्रदाय कोणते? उत्तर: श्वेतांबर व दिगंबर
10. बौद्ध धर्माचे 2 मुख्य संप्रदाय कोणते? उत्तर: हीनयान व महायान
11. तिसरी बौद्ध संगीती कोणाच्या काळात झाली? उत्तर: सम्राट अशोक
12. चौथी बौद्ध संगीती कोणाच्या काळात झाली? उत्तर: कनिष्क
13. बौद्ध धर्माचा 'त्रिपिटक' कोणत्या भाषेत आहे? उत्तर: पाली
14. महायान पंथाचा मुख्य ग्रंथ कोणता? उत्तर: प्रज्ञापारमिता सूत्र
15. 'स्याद्वाद' हा सिद्धांत कोणत्या धर्माचा आहे? उत्तर: जैन धर्माचा
16. 'मध्यम मार्ग' कोणी सांगितला? उत्तर: गौतम बुद्धाने
17. बुद्धांचा मृत्यू कोठे झाला? उत्तर: कुशीनगर
18. महावीरांचा मृत्यू कोठे झाला? उत्तर: पावापुरी
19. 'जिन' म्हणजे काय? उत्तर: ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला तो
20. 'बोधिसत्व' ही संकल्पना कोणत्या पंथाची आहे? उत्तर: महायान पंथाची

निष्कर्ष: जैन व बौद्ध धर्म - भारताला दिलेली देणगी

मित्रांनो, जैन व बौद्ध धर्माने भारताला 'अहिंसा', 'सत्य', 'अपरिग्रह', 'करुणा' हे तत्वज्ञान दिले. सम्राट अशोकाचे 'धम्म', कलिंग युद्धानंतरचा बदल, स्तूप, लेणी, विहार ही वास्तुकला, नालंदा-तक्षशिला ही विद्यापीठे ही बौद्ध धर्माची देणगी आहे. जैन धर्माने 'स्याद्वाद' सारखे तत्वज्ञान दिले. MPSC/UPSC मध्ये या दोन्ही धर्मांवर 'तुलनात्मक प्रश्न' हमखास येतो. वरील 'जैन vs बौद्ध' टेबल पाठ करा. 5 मार्क पक्के.

पुढचा Topic: 'मौर्य साम्राज्य - चंद्रगुप्त, अशोक' यांची संपूर्ण माहिती 2000 शब्दात हवी आहे का? Comment करा.

MPSC साठी महत्वाचे: प्राचीन भारत - 2000 MCQ PDF डाउनलोड करा

Amazon वर पहा: Indian History - R.S. Sharma Best Book for UPSC

Disclaimer: वरील Amazon लिंक Affiliate Link आहे.