भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस : स्थापना ते सद्यस्थिती - सविस्तर माहिती

*प्रस्तावना* भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस हा भारतातील सर्वात जुन्या राजकीय पक्षांपैकी एक आहे. 1885 मध्ये स्थापन झालेल्या या पक्षाने भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. स्वातंत्र्यानंतर अनेक दशके केंद्रात आणि विविध राज्यांमध्ये सत्तेत राहिलेला हा पक्ष आजही भारतीय राजकारणातील एक प्रमुख राष्ट्रीय पक्ष म्हणून कार्यरत आहे. या लेखात आपण भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा इतिहास, विचारधारा, प्रमुख नेते, निवडणूक कामगिरी आणि सद्यस्थिती यांची वस्तुनिष्ठ माहिती घेणार आहोत. --- *1. स्थापना आणि सुरुवातीचा काळ 1885 ते 1905* भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना 28 डिसेंबर 1885 रोजी मुंबई येथील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयात झाली. निवृत्त ब्रिटिश अधिकारी अॅलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम हे या पक्षाचे संस्थापक होते. व्योमेशचंद्र बॅनर्जी हे काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष होते. सुरुवातीच्या काळात काँग्रेसचे स्वरूप एक 'विचारविनिमय मंच' असे होते. *उद्दिष्टे:* ब्रिटिश सरकार व भारतीय जनता यांच्यात संवाद वाढवणे, सुशिक्षित भारतीयांचे प्रश्न सरकारपुढे मांडणे आणि प्रशासकीय सुधारणांची मागणी करणे ही सुरुवातीची उद्दिष्टे होती. *मवाळ गट:* दादाभाई नवरोजी, गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशाह मेहता हे मवाळ नेते होते. त्यांचा ब्रिटिश न्यायव्यवस्थेवर विश्वास होता आणि अर्ज-विनंत्यांद्वारे बदल घडवून आणण्यावर त्यांचा भर होता. दादाभाई नवरोजी यांनी 'Drain Theory' मांडून ब्रिटिश भारतातून संपत्ती कशी नेतात हे स्पष्ट केले. 1892 मध्ये ते ब्रिटिश पार्लमेंटवर निवडून जाणारे पहिले भारतीय ठरले. --- *2. जहालवादाचा उदय 1905 ते 1920* 1905 च्या बंगालच्या फाळणीनंतर काँग्रेसमध्ये जहाल गट प्रभावी झाला. लाल-बाल-पाल म्हणजेच लाला लजपत राय, बाळ गंगाधर टिळक आणि बिपिनचंद्र पाल हे या गटाचे प्रमुख नेते होते. *बाळ गंगाधर टिळक:* 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच' ही त्यांची घोषणा प्रसिद्ध आहे. केसरी आणि मराठा वृत्तपत्रांद्वारे त्यांनी जनजागृती केली. 1907 च्या सुरत अधिवेशनात काँग्रेसमध्ये मवाळ-जहाल अशी फूट पडली. *होमरूल चळवळ 1916:* अॅनी बेझंट आणि टिळक यांनी होमरूल चळवळ सुरू केली. यामुळे स्वराज्याची मागणी घराघरात पोहोचली. *लखनौ करार 1916:* काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात लखनौ करार झाला. हा हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा प्रयत्न होता. --- *3. गांधी युग 1920 ते 1947* 1915 मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतून परतल्यानंतर मोहनदास करमचंद गांधी हळूहळू काँग्रेसचे नेतृत्व करू लागले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेस एका उच्चभ्रूंच्या संघटनेतून सर्वसामान्य जनतेची चळवळ बनली. *असहकार चळवळ 1920-22:* जालियनवाला बाग हत्याकांड आणि खिलाफत मुद्द्याच्या पार्श्वभूमीवर गांधीजींनी असहकार चळवळ सुरू केली. सरकारी शाळा, न्यायालये, परदेशी कापड यावर बहिष्कार टाकण्यात आला. चौरी-चौरा घटनेनंतर 1922 मध्ये ही चळवळ मागे घेण्यात आली. *सविनय कायदेभंग चळवळ 1930:* 12 मार्च 1930 रोजी गांधीजींनी दांडी येथे मिठाचा कायदा मोडून सविनय कायदेभंग चळवळ सुरू केली. 'करेंगे या मरेंगे' ही भावना लोकांमध्ये निर्माण झाली. *गोलमेज परिषदा:* 1930, 1931, 1932 मध्ये लंडन येथे तीन गोलमेज परिषदा झाल्या. दुसऱ्या परिषदेला गांधीजींनी काँग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून हजेरी लावली. *1935 चा कायदा व निवडणुका:* 1935 च्या कायद्यानुसार 1937 मध्ये प्रांतिक निवडणुका झाल्या. 11 पैकी 8 प्रांतात काँग्रेसचे मंत्रिमंडळ स्थापन झाले. *छोडो भारत आंदोलन 1942:* दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात 8 ऑगस्ट 1942 रोजी मुंबईत काँग्रेसने 'छोडो भारत' ठराव मंजूर केला. गांधीजींनी 'करो या मरो' चा नारा दिला. सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक झाली पण आंदोलन चालू राहिले. *फाळणी आणि स्वातंत्र्य 1947:* दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटन कमकुवत झाले. कॅबिनेट मिशन योजना, माउंटबॅटन योजना यानंतर 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला, पण फाळणीसह. पंडित जवाहरलाल नेहरू स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान झाले. --- *4. स्वातंत्र्योत्तर काळ : नेहरू युग 1947 ते 1964* स्वातंत्र्यानंतर 1947 ते 1964 पर्यंत पंडित नेहरू पंतप्रधान होते. या काळात काँग्रेसची देशभर एकछत्री अंमल होता. *धोरणे:* मिश्र अर्थव्यवस्था, पंचवार्षिक योजना, सार्वजनिक क्षेत्राला प्राधान्य, अलिप्ततावादी परराष्ट्र धोरण, वैज्ञानिक दृष्टिकोन ही नेहरू युगाची वैशिष्ट्ये होती. IIT, AIIMS, ISRO सारख्या संस्थांची स्थापना झाली. *भाषावर प्रांतरचना 1956:* भाषेच्या आधारावर राज्यांची पुनर्रचना झाली. महाराष्ट्र, गुजरातसह अनेक राज्ये निर्माण झाली. *1962 चे युद्ध:* चीनसोबतच्या युद्धात भारताचा पराभव झाला. हा नेहरूंच्या कारकिर्दीला मोठा धक्का होता. 27 मे 1964 रोजी नेहरूंचे निधन झाले. --- *5. लाल बहादूर शास्त्री आणि इंदिरा गांधी 1964 ते 1984* नेहरूंनंतर लाल बहादूर शास्त्री पंतप्रधान झाले. 'जय जवान जय किसान' हा नारा त्यांनी दिला. 1965 च्या भारत-पाक युद्धात त्यांनी नेतृत्व केले. 1966 मध्ये ताश्कंद येथे त्यांचे निधन झाले. *इंदिरा गांधी 1966-1977, 1980-1984:* इंदिरा गांधी पंतप्रधान झाल्या. 1969 मध्ये काँग्रेसमध्ये फूट पडली - काँग्रेस R आणि काँग्रेस O. इंदिरा गांधींची काँग्रेस R पुढे काँग्रेस I झाली. *प्रमुख निर्णय:* 1. 14 बँकांचे राष्ट्रीयीकरण 1969 2. प्रिव्ही पर्स बंद 1971 3. भारत-पाक युद्ध 1971 आणि बांगलादेश निर्मिती 4. गरिबी हटाव नारा 5. पोखरण अणुचाचणी 1974 *आणीबाणी 1975-77:* 25 जून 1975 ते 21 मार्च 1977 या काळात देशात आणीबाणी लावण्यात आली. मूलभूत अधिकार स्थगित करण्यात आले. प्रेसवर सेन्सॉरशिप लावण्यात आली. 1977 च्या निवडणुकीत काँग्रेसचा पराभव झाला. जनता पार्टीचे सरकार आले. 1980 मध्ये इंदिरा गांधी पुन्हा सत्तेत आल्या. 1984 मध्ये ऑपरेशन ब्लू स्टार नंतर 31 ऑक्टोबर 1984 रोजी त्यांची हत्या झाली. --- *6. राजीव गांधी ते पी. व्ही. नरसिंहराव 1984 ते 1998* इंदिरा गांधींनंतर राजीव गांधी पंतप्रधान झाले. 1984 च्या निवडणुकीत काँग्रेसला 414 जागा मिळाल्या, हा आजपर्यंतचा विक्रम आहे. *राजीव गांधी यांचे योगदान:* संगणक क्रांतीची सुरुवात, पंचायती राज व्यवस्था मजबूत करणे, 18 वर्षे मतदानाचा अधिकार, दूरसंचार क्रांती. बोफोर्स तोफा प्रकरणामुळे त्यांच्या प्रतिमेला धक्का बसला. 1989 मध्ये काँग्रेसचा पराभव झाला. 21 मे 1991 रोजी लिट्टेने केलेल्या बॉम्बस्फोटात राजीव गांधींची हत्या झाली. *पी. व्ही. नरसिंहराव 1991-1996:* राजीव गांधींच्या हत्येनंतर नरसिंहराव पंतप्रधान झाले. मनमोहन सिंग अर्थमंत्री होते. 1991 मध्ये आर्थिक उदारीकरणाचे धोरण स्वीकारण्यात आले. LPG - Liberalisation, Privatisation, Globalisation सुरू झाले. परमिट-कोटा राज संपुष्टात आले. बाबरी मशीद पतन 1992 ही या काळातील मोठी घटना होती. --- *7. सोनिया गांधी युग आणि UPA सरकार 1998 ते 2014* 1998 मध्ये सोनिया गांधी काँग्रेसच्या अध्यक्षा झाल्या. 2004 च्या निवडणुकीत काँग्रेस सर्वात मोठा पक्ष ठरला आणि संयुक्त पुरोगामी आघाडी UPA सरकार स्थापन झाले. मनमोहन सिंग पंतप्रधान झाले. *UPA-1 2004-2009 ची प्रमुख धोरणे:* 1. महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा MGNREGA 2005 2. माहितीचा अधिकार कायदा RTI 2005 3. वन हक्क कायदा FRA 2006 4. भारत-अमेरिका नागरी अणुकरार 2008 *UPA-2 2009-2014:* 2009 मध्ये काँग्रेसने 206 जागा जिंकल्या. UPA-2 सरकार स्थापन झाले. 1. शिक्षण हक्क कायदा RTE 2009 2. अन्न सुरक्षा कायदा 2013 3. आधार कार्ड योजना 2G स्पेक्ट्रम, कोळसा घोटाळा, कॉमनवेल्थ गेम्स घोटाळा यामुळे सरकारच्या प्रतिमेला धक्का बसला. --- *9. विचारधारा आणि धोरणे* *धर्मनिरपेक्षता:* सर्व धर्मांचा आदर आणि राज्याचा कोणताही धर्म नसणे हे तत्त्व. *समाजवाद:* मिश्र अर्थव्यवस्था, गरीब कल्याणकारी योजना, सार्वजनिक क्षेत्र. 1991 नंतर उदारीकरण स्वीकारले. *राष्ट्रवाद:* सर्वसमावेशक राष्ट्रवाद. भाषिक, प्रादेशिक विविधतेचा आदर. *लोकशाही:* संसदीय लोकशाही, संघराज्य पद्धत, स्वतंत्र संस्था यावर भर. --- --- *Disclaimer:* हा लेख केवळ माहितीपर आहे. यामध्ये कोणत्याही राजकीय पक्षाचा प्रचार किंवा समर्थन करण्याचा हेतू नाही. सर्व माहिती सार्वजनिक स्रोतांवर आधारित आहे. वाचकांनी अधिक माहितीसाठी अधिकृत स्रोत तपासावेत. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस, INC History, काँग्रेस पक्ष माहिती, महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, इंदिरा गांधी, सोनिया गांधी, राहुल गांधी, भारतीय राजकारण, स्वातंत्र्य चळवळ

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.