बंगालची फाळणी 1905: कारणे, परिणाम आणि वंगभंग चळवळ

बंगालची फाळणी हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अत्यंत महत्वाचा आणि निर्णायक टप्पा होता. MPSC, UPSC, Police Bharti, Talathi अशा सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये यावर हमखास प्रश्न विचारले जातात. लॉर्ड कर्झनच्या या निर्णयामुळे संपूर्ण भारतात राष्ट्रीय चळवळीला एक नवीन दिशा मिळाली. चला तर मग बंगालच्या फाळणीचा संपूर्ण इतिहास सोप्या भाषेत समजून घेऊ.

1. बंगालची फाळणी म्हणजे काय?

20 जुलै 1905 रोजी भारताचा तत्कालीन व्हाईसरॉय लॉर्ड कर्झन याने बंगाल प्रांताची फाळणी करण्याचा निर्णय जाहीर केला. या निर्णयानुसार 16 ऑक्टोबर 1905 रोजी बंगालचे दोन भाग करण्यात आले.

• 1. पूर्व बंगाल आणि आसाम: याची राजधानी ढाका होती. यात मुस्लिम बहुसंख्य होते.
• 2. पश्चिम बंगाल: याची राजधानी कलकत्ता होती. यात हिंदू बहुसंख्य होते.

2. फाळणीमागची ब्रिटिशांची कारणे

ब्रिटिश सरकारने फाळणीसाठी प्रशासकीय गैरसोय हे कारण दिले, परंतु त्यामागील खरा उद्देश वेगळाच होता.

अ. अधिकृत कारण - प्रशासकीय सोय

त्यावेळी बंगाल प्रांत खूप मोठा होता. त्याची लोकसंख्या सुमारे 8 कोटी होती. त्यामुळे प्रशासन करणे अवघड होत आहे, असे ब्रिटिशांचे म्हणणे होते.

ब. खरा उद्देश - "फोडा आणि राज्य करा" (Divide and Rule)

1. राष्ट्रीय एकता तोडणे: बंगाल हे राष्ट्रीय चळवळीचे प्रमुख केंद्र होते. बंगाली नेत्यांचा प्रभाव कमी करण्यासाठी ब्रिटिशांनी हा डाव टाकला.
2. हिंदू-मुस्लिम दरी निर्माण करणे: पूर्व बंगालमध्ये मुस्लिम बहुसंख्य आणि पश्चिम बंगालमध्ये हिंदू बहुसंख्य करून दोन्ही समाजात फूट पाडण्याचा प्रयत्न केला.
3. कलकत्तेचे महत्व कमी करणे: कलकत्ता हे राष्ट्रीय आंदोलनाचे केंद्र होते. त्याचे महत्व कमी करण्यासाठी ढाका ही नवीन राजधानी बनवली.

3. वंगभंग चळवळ - जनतेचा उद्रेक

फाळणीच्या निर्णयाविरुद्ध संपूर्ण बंगालमध्ये तीव्र असंतोष पसरला. यातूनच वंगभंग चळवळीचा जन्म झाला.

• 16 ऑक्टोबर 1905: फाळणी लागू झाली तो दिवस संपूर्ण बंगालमध्ये राष्ट्रीय शोक दिवस म्हणून पाळला गेला.
• राखी बंधन: रवींद्रनाथ टागोर यांनी हिंदू-मुस्लिम ऐक्य दाखवण्यासाठी राखी बंधन कार्यक्रम आयोजित केला.
• वंदे मातरम्: बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांचे 'वंदे मातरम्' हे गीत चळवळीचे घोषवाक्य बनले.
• बहिष्कार आणि स्वदेशी: या चळवळीने बहिष्कार (Boycott) आणि स्वदेशी (Swadeshi) ही दोन नवीन शस्त्रे भारतीयांना दिली. लोकांनी विदेशी कापड, साखर आणि इतर वस्तूंवर बहिष्कार टाकला.

4. बंगालच्या फाळणीचे परिणाम

1. राष्ट्रवादाचा उदय: या फाळणीमुळे भारतीय लोकांमध्ये अभूतपूर्व राष्ट्रीय एकता निर्माण झाली.
2. जहालवाद्यांचा उदय: काँग्रेसमधील मवाळ गटाऐवजी लाला लजपत राय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल (लाल-बाल-पाल) या जहाल गटाचे महत्व वाढले.
3. स्वदेशी उद्योगांना चालना: विदेशी मालावर बहिष्कार टाकल्यामुळे भारतात अनेक स्वदेशी उद्योग, बँका आणि शाळा सुरू झाल्या. उदा: आचार्य P.C. रे यांनी बंगाल केमिकल्स सुरू केले.
4. मुस्लिम लीगची स्थापना: 1906 मध्ये ढाका येथे ऑल इंडिया मुस्लिम लीग ची स्थापना झाली.

5. फाळणी रद्द कधी झाली?

जनतेच्या तीव्र विरोधामुळे आणि सततच्या आंदोलनांमुळे ब्रिटिश सरकारला नमते घ्यावे लागले. शेवटी 1911 मध्ये दिल्ली दरबारच्या वेळी राजा पंचम जॉर्जने बंगालची फाळणी रद्द केल्याची घोषणा केली. तसेच भारताची राजधानी कलकत्त्याहून दिल्लीला हलवण्यात आली.

स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्वाचे मुद्दे (One Liners)

• बंगालच्या फाळणीचा निर्णय: 20 जुलै 1905
• फाळणीची अंमलबजावणी: 16 ऑक्टोबर 1905
• व्हाईसरॉय: लॉर्ड कर्झन
• फाळणी रद्द: 1911, राजा पंचम जॉर्ज
• राखी बंधन कार्यक्रम: रवींद्रनाथ टागोर
• वंगभंग चळवळीची शस्त्रे: बहिष्कार आणि स्वदेशी

निष्कर्ष

बंगालची फाळणी हा ब्रिटिशांच्या 'फोडा आणि राज्य करा' नीतीचा उत्तम नमुना होता. पण त्यांच्या या डावपेचामुळेच भारतीय लोक एकत्र आले आणि स्वातंत्र्यलढ्याने जोर धरला. म्हणूनच आधुनिक भारताच्या इतिहासात बंगालच्या फाळणीला अनन्यसाधारण महत्व आहे.

मित्रांनो, हा लेख तुम्हाला आवडला असेल तर नक्की Share करा आणि अशाच MPSC च्या नोट्ससाठी आमच्या Vision Gov Academy ब्लॉगला Follow करा.

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.