भारतातील गव्हर्नर जनरल 1757 ते 1947 : संपूर्ण माहिती

भारतातील गव्हर्नर जनरल व व्हाईसरॉय (1773-1947): MPSC साठी संपूर्ण अभ्यास

लेखक: Visiongov Academy Team

MPSC, UPSC, Combine, PSI, STI या परीक्षांमध्ये 'आधुनिक भारताचा इतिहास' हा घटक खूप महत्त्वाचा आहे. यात 'गव्हर्नर जनरल व व्हाईसरॉय' यांच्यावर दरवर्षी 2-3 प्रश्न विचारले जातात. या एकाच पोस्टमध्ये 1773 ते 1947 पर्यंतच्या सर्व महत्त्वाच्या गव्हर्नर जनरलची यादी, त्यांची कामे, कायदे आणि Tricks सहज लक्षात राहतील अशा पद्धतीने दिली आहे.

1. गव्हर्नर जनरल म्हणजे काय? पद कसे निर्माण झाले?

1757 च्या प्लासीच्या लढाईनंतर ईस्ट इंडिया कंपनी बंगालची खरी शासक बनली. पण कंपनीच्या अधिकाऱ्यांचा भ्रष्टाचार वाढला. त्याला आळा घालण्यासाठी ब्रिटिश पार्लमेंटने 1773 चा रेग्युलेटिंग अॅक्ट पास केला.

या कायद्यानुसार बंगालच्या गव्हर्नरला 'गव्हर्नर जनरल ऑफ बंगाल' बनवले. त्याच्यावर मद्रास व मुंबई प्रांतांचे नियंत्रण दिले. वॉरन हेस्टिंग्ज हे पहिले गव्हर्नर जनरल होते.

पुढे 1833 च्या चार्टर अॅक्ट नुसार हे पद 'गव्हर्नर जनरल ऑफ इंडिया' झाले. लॉर्ड विल्यम बेंटिंक हे भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल होते.

2. महत्त्वाचे गव्हर्नर जनरल व त्यांची कामे [1773-1858]

हा कालावधी कंपनीच्या शासनाचा होता. खालील Table पाठ करा. MPSC मध्ये यावर Direct प्रश्न येतात.

गव्हर्नर जनरल	कालावधी	3 महत्त्वाची कामे - परीक्षेसाठी
वॉरन हेस्टिंग्ज	1773-1785	1. द्वैध शासन पद्धत बंद केली 2. पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध, रोहिला युद्ध 3. 1781 चा अॅक्ट
लॉर्ड कॉर्नवॉलिस	1786-1793	1. कायमधारा पद्धत 1793 2. सनदी सेवा फादर 3. जिल्हाधिकारी पद निर्माण
लॉर्ड वेलस्ली	1798-1805	1. तैनाती फौज पद्धत 2. चौथे इंग्रज-म्हैसूर युद्ध 3. फोर्ट विल्यम कॉलेज स्थापना
लॉर्ड विल्यम बेंटिंक	1828-1835	1. सती प्रथा बंदी 1829 2. इंग्रजी शिक्षणाचा पाया 3. ठगीचा नायनाट
लॉर्ड डलहौसी	1848-1856	1. दत्तक वारसा हक्क नामंजूर धोरण 2. पहिली रेल्वे, तार, पोस्ट खाते 3. विधवा पुनर्विवाह कायदा 1856

MPSC Trick: "हेस्टिंग्जने द्वैध बंद केले, कॉर्नवॉलिसने कायमधारा दिली, बेंटिंकने सती बंद केली, डलहौसीने रेल्वे आणली" - ही ओळ पाठ केली की 4 जणांची कामे लक्षात राहतील.

3. व्हाईसरॉय म्हणजे काय? 1858 नंतर काय बदलले?

1857 च्या उठावानंतर ब्रिटिश सरकारने 1858 चा कायदा करून कंपनीकडून सत्ता काढून घेतली. आता भारताचा कारभार थेट ब्रिटिश राणीच्या नावाने चालू लागला.

'गव्हर्नर जनरल ऑफ इंडिया' यालाच 'व्हाईसरॉय ऑफ इंडिया' म्हणू लागले. 'व्हाईसरॉय' म्हणजे राजाचा प्रतिनिधी. लॉर्ड कॅनिंग हे पहिले व्हाईसरॉय होते.

महत्त्वाचे व्हाईसरॉय:

1. लॉर्ड रिपन (1880-1884): याला 'स्थानिक स्वराज्य संस्थांचा जनक' म्हणतात. 1881 चा फॅक्टरी अॅक्ट, 1882 चा हंटर आयोग. लॉर्ड लिटनचा जाचक वर्नाक्युलर प्रेस अॅक्ट रद्द केला.
2. लॉर्ड कर्झन (1899-1905): 1905 ची बंगालची फाळणी. पुरातत्व विभागाची स्थापना. कलकत्ता कॉर्पोरेशन अॅक्ट.
3. लॉर्ड माउंटबॅटन (1947-1948): शेवटचे व्हाईसरॉय. जून 1947 ची फाळणी योजना. स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल.

4. गव्हर्नर जनरल vs व्हाईसरॉय: MPSC मध्ये विचारला जाणारा फरक

मुद्दा	गव्हर्नर जनरल	व्हाईसरॉय
कोणाचा प्रतिनिधी?	ईस्ट इंडिया कंपनी	ब्रिटिश राजा/राणी
कालावधी	1773 ते 1858	1858 ते 1947
जबाबदार कोणाला?	कंपनीच्या कोर्ट ऑफ डायरेक्टर्सला	ब्रिटिश पार्लमेंट व भारतमंत्र्याला

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ) - MPSC Style

Q1. भारताचा पहिला गव्हर्नर जनरल कोण?
Ans: लॉर्ड विल्यम बेंटिंक. टीप: वॉरन हेस्टिंग्ज हा 'बंगालचा' पहिला गव्हर्नर जनरल होता.

Q2. 'सनदी सेवेचा जनक' कोणाला म्हणतात?
Ans: लॉर्ड कॉर्नवॉलिस.

Q3. 1858 च्या कायद्याने कोणते पद निर्माण झाले?
Ans: व्हाईसरॉय. पहिले व्हाईसरॉय लॉर्ड कॅनिंग होते.

Q4. 'आधुनिक भारताचा शिल्पकार' कोणाला म्हणतात?
Ans: लॉर्ड डलहौसी, कारण त्याने रेल्वे, पोस्ट, तार सुरू केली.

5. निष्कर्ष: परीक्षेसाठी कसे लक्षात ठेवाल?

1. 1773 ते 1833: गव्हर्नर जनरल ऑफ बंगाल. महत्त्वाचा: वॉरन हेस्टिंग्ज, कॉर्नवॉलिस.
2. 1833 ते 1858: गव्हर्नर जनरल ऑफ इंडिया. महत्त्वाचा: बेंटिंक, डलहौसी.
3. 1858 ते 1947: व्हाईसरॉय. महत्त्वाचा: कॅनिंग, रिपन, कर्झन, माउंटबॅटन.

हा फरक आणि 8-10 नावे व त्यांची 2-2 कामे पाठ केली की MPSC च्या 3 मार्क्स पक्के.

ही पोस्ट आवडली तर तुमच्या मित्रांना Share करा. MPSC च्या रोजच्या Notes साठी Visiongov Academy ला Follow करा. काही शंका असतील तर Comment मध्ये विचारा.

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.