क्रियाविशेषण अव्यय: अर्थ, प्रकार व 100 उदाहरणे - MPSC Complete Notes

विद्यार्थी मित्रांनो, MPSC, PSI, Talathi परीक्षेत मराठी व्याकरणात "क्रियाविशेषण अव्यय" यावर दरवर्षी 2-3 प्रश्न येतात. शब्दयोगी अव्यय आणि क्रियाविशेषण मधला फरक Most Imp आहे.

1. क्रियाविशेषण म्हणजे काय?

जो शब्द क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगतो, त्याची विशेषता दाखवतो, त्याला क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात. याला इंग्रजीत 'Adverb' म्हणतात.

उदा: 1. तो जोरात धावतो. - इथे 'जोरात' हा शब्द 'धावतो' या क्रियापदाबद्दल माहिती देतो की कसा धावतो?
2. ती आज येईल. - 'आज' हा शब्द 'येईल' या क्रियापदाबद्दल माहिती देतो की केव्हा येईल?

1.1 क्रियाविशेषणाची 3 मुख्य वैशिष्ट्ये MPSC

• 1. अव्यय आहे: क्रियाविशेषणाचे लिंग, वचन, विभक्तीनुसार रूप बदलत नाही. म्हणून ते अव्यय आहे. उदा: हळू, पटकन, नेहमी.
• 2. क्रियापदाची विशेषता: ते फक्त क्रियापदाबद्दल माहिती देते. विशेषण मात्र नामाबद्दल माहिती देते. हा फरक महत्वाचा आहे.
• 3. प्रश्न विचारून ओळख: कसे? केव्हा? कुठे? किती? का? हे प्रश्न क्रियापदाला विचारल्यावर जे उत्तर येते ते क्रियाविशेषण असते.

Exam Trick: शब्दयोगी अव्यय आणि क्रियाविशेषण यात गोंधळ होतो. Rule: शब्दयोगी अव्ययाला स्वतःचा अर्थ नसतो, तो नामाला जोडून येतो. क्रियाविशेषणाला स्वतःचा अर्थ असतो.
उदा: 'पुस्तक टेबलावर आहे.' - 'वर' = शब्दयोगी अव्यय. 'तो वर गेला.' - 'वर' = क्रियाविशेषण.

2. क्रियाविशेषण अव्ययाचे 4 मुख्य प्रकार All Exam

अर्थावरून क्रियाविशेषणाचे 4 मुख्य प्रकार पडतात. प्रत्येक प्रकार 1 मार्कासाठी महत्वाचा आहे.

2.1 स्थलवाचक क्रियाविशेषण - कुठे?

क्रिया कुठे घडते हे दाखवणारे शब्द. 'कुठे?' हा प्रश्न विचारल्यावर उत्तर मिळते.

प्रकार	उदाहरणे	वाक्यात उपयोग
1. गतिदर्शक	पुढे, मागे, आत, बाहेर, वर, खाली, जवळ, दूर	तो पुढे गेला. पक्षी वर उडाला.
2. स्थितिदर्शक	इथे, तिथे, कुठे, सर्वत्र, सगळीकडे, जवळपास	इथे बस. सर्वत्र पाणीच पाणी.

2.2 कालवाचक क्रियाविशेषण - केव्हा?

क्रिया केव्हा घडते हे दाखवणारे शब्द. 'केव्हा?' हा प्रश्न विचारल्यावर उत्तर मिळते.

प्रकार	उदाहरणे	वाक्यात उपयोग
1. कालदर्शक	आज, उद्या, परवा, काल, आता, तेव्हा, केव्हा	मी उद्या येईन. तो तेव्हा झोपला होता.
2. सातत्यदर्शक	नेहमी, रोज, नेमका, सतत, वारंवार, कधीही	तो नेहमी खोटे बोलतो. रोज व्यायाम कर.
3. आवृत्तिदर्शक	पुन्हा, परत, एकदा, दोनदा, अनेकदा	तू पुन्हा ये. मी त्याला दोनदा सांगितले.

2.3 रीतिवाचक क्रियाविशेषण - कसे? PSI Hot

क्रिया कशी घडते हे दाखवणारे शब्द. हा प्रकार परीक्षेत सगळ्यात जास्त विचारला जातो. 'कसे?' हा प्रश्न विचारल्यावर उत्तर मिळते.

प्रकार	उदाहरणे	वाक्यात उपयोग
1. प्रकारदर्शक	हळू, जलद, पटकन, सावकाश, असे, तसे, कसे	हळू चाल. तो पटकन पळाला.
2. अनुकरणदर्शक	चटकन, झटकन, गटागट, पटापट, कडकड	त्याने पाणी गटागट प्याले. वीज कडकड वाजली.
3. निश्चयदर्शक	खरोखर, अगदी, नक्की, खचित, वस्तुतः	तो खरोखर हुशार आहे. मी नक्की येईन.
4. नकारदर्शक	नाही, नको, मुळीच नाही	मी नाही जाणार. ते काम मुळीच करू नको.

2.4 परिमाणवाचक क्रियाविशेषण - किती?

क्रियेचे प्रमाण, मोजमाप दाखवणारे शब्द. 'किती?' हा प्रश्न विचारल्यावर उत्तर मिळते.

उदाहरणे: फार, फारच, खूप, अतिशय, जरा, किंचित, अगदी, थोडे, सुमारे, जवळजवळ, कमाल, पुरे.
वाक्यात उपयोग: मला खूप आनंद झाला. तो जरा आडवा झाला. पाऊस जवळजवळ थांबला.

3. क्रियाविशेषणाचे इतर प्रकार - रचनेवरून MPSC

रचनेवरून क्रियाविशेषणाचे 3 प्रकार पडतात. हा मुद्दा 2023 च्या MPSC मध्ये आला होता.

प्रकार	व्याख्या	उदाहरणे
1. मूळ क्रियाविशेषण	जे शब्द मूळचेच क्रियाविशेषण आहेत	हळू, जलद, बरे, चटकन, केव्हा, कुठे
2. साधित क्रियाविशेषण	इतर शब्दांच्या जातींपासून बनलेले	घरून - घर + ऊन, पोटभर - पोट + भर, रात्री - रात्र + ई
3. सामासिक क्रियाविशेषण	दोन शब्दांचा समास होऊन बनलेले	जाणूनबुजून, दारोदार, घरोघर, शेजारीपाजारी

4. क्रियाविशेषण वि. विशेषण - फरक ओळखा Talathi

परीक्षेत "खालील वाक्यातील 'चांगले' हा शब्द कोणत्या जातीचा आहे?" असे प्रश्न येतात. हा फरक पाठ करा.

निकष	विशेषण	क्रियाविशेषण
1. कशाची विशेषता?	नामाची किंवा सर्वनामाची	क्रियापदाची
2. प्रश्न	कोणता? कसा? किती?	कसे? केव्हा? कुठे? किती?
3. उदाहरण	चांगला मुलगा - 'मुलगा' नामाची विशेषता	तो चांगले गातो - 'गातो' क्रियापदाची विशेषता
4. उदाहरण 2	जोराचा वारा - 'वारा' नाम	जोरात वारा सुटला - 'सुटला' क्रियापद

Note: काही शब्द दोन्ही ठिकाणी वापरले जातात. वाक्यात त्याचा वापर कसा आहे त्यावरून जात ठरते. उदा: 'मंद' - मंद वारा (विशेषण), मंद चालणे (क्रियाविशेषण).

5. क्रियाविशेषणावर आधारित 10 महत्वाचे नियम

1. नियम 1: 'कसे' या प्रश्नाचे उत्तर रीतिवाचक क्रियाविशेषण असते.
2. नियम 2: 'नाही', 'नको' ही नकारदर्शक रीतिवाचक क्रियाविशेषणे आहेत.
3. नियम 3: नाम + ऊन, ई, ने, भर हे प्रत्यय लागून साधित क्रियाविशेषण बनते. उदा: गावाहून, रात्री, मनाने.
4. नियम 4: काही धातुसाधिते क्रियाविशेषणासारखी वापरतात. उदा: रडत रडत घरी आला. 'रडत' हे क्रियाविशेषण आहे.
5. नियम 5: 'च', 'ही', 'ना' ही वाक्यालंकारिक अव्यये क्रियाविशेषणाला जोडून येतात. उदा: हळूच, आताच.
6. नियम 6: सामासिक शब्द 'घरोघर', 'दारोदार' हे स्थलवाचक क्रियाविशेषण आहेत.
7. नियम 7: 'खूप' हा शब्द परिमाणवाचक क्रियाविशेषण आहे, पण 'खूप मुले' मध्ये 'खूप' हे विशेषण होते.
8. नियम 8: अनुकरणदर्शक शब्द - कडकड, चमचम, लखलख हे नेहमी रीतिवाचक क्रियाविशेषण असतात.
9. नियम 9: प्रश्नार्थक क्रियाविशेषणे - केव्हा, कुठे, कसे, का, किती. यांची उत्तरे क्रियाविशेषणेच असतात.
10. नियम 10: 'अगदी' हा शब्द निश्चयदर्शक व परिमाणवाचक दोन्ही असू शकतो. संदर्भ बघा. अगदी खरे = निश्चय. अगदी थोडे = परिमाण.

6. MPSC PYQ - सरावासाठी 10 MCQ

1. 'तो पटकन धावला' या वाक्यातील क्रियाविशेषणाचा प्रकार ओळखा. [MPSC 2022]
A) स्थलवाचक B) कालवाचक C) रीतिवाचक D) परिमाणवाचक
उत्तर: C - 'कसा धावला?' पटकन = रीतिवाचक.

2. 'मी उद्या मुंबईला जाईन' - 'उद्या' हे कोणते अव्यय आहे? [PSI 2021]
A) शब्दयोगी B) उभयान्वयी C) क्रियाविशेषण D) केवळप्रयोगी
उत्तर: C - 'केव्हा जाईन?' उद्या = कालवाचक क्रियाविशेषण.

3. खालीलपैकी कोणता शब्द क्रियाविशेषण नाही? [Talathi 2019]
A) हळू B) चांगला C) तिथे D) नेहमी
उत्तर: B - 'चांगला' हे विशेषण आहे, बाकी सर्व क्रियाविशेषण.

4. 'दारोदार भिक्षा मागणे' - 'दारोदार' हे कोणत्या प्रकारचे क्रियाविशेषण आहे?
A) मूळ B) साधित C) सामासिक D) यापैकी नाही
उत्तर: C - दार + दार = सामासिक क्रियाविशेषण.

5. 'तो जरा बसला' - 'जरा' या क्रियाविशेषणाचा प्रकार ओळखा.
A) रीतिवाचक B) कालवाचक C) परिमाणवाचक D) स्थलवाचक
उत्तर: C - 'किती बसला?' जरा = थोडा वेळ = परिमाणवाचक.

6. 'कडकड' हा शब्द कोणत्या प्रकारचे क्रियाविशेषण आहे?
A) निश्चयदर्शक B) अनुकरणदर्शक C) नकारदर्शक D) प्रश्नार्थक
उत्तर: B - आवाजाचे अनुकरण = अनुकरणदर्शक रीतिवाचक.

7. 'रडत रडत घरी आला' - 'रडत' हे कोणते अव्यय आहे?
A) शब्दयोगी B) क्रियाविशेषण C) उभयान्वयी D) विशेषण
उत्तर: B - 'कसा आला?' रडत = धातुसाधित क्रियाविशेषण.

8. खालीलपैकी स्थलवाचक क्रियाविशेषण कोणते?
A) आता B) सर्वत्र C) खूप D) नक्की
उत्तर: B - सर्वत्र = कुठे? = स्थलवाचक.

9. 'खरोखर' हे कोणत्या प्रकारचे क्रियाविशेषण आहे?
A) नकारदर्शक B) निश्चयदर्शक C) प्रश्नार्थक D) आवृत्तिदर्शक
उत्तर: B - निश्चय देणारा शब्द = निश्चयदर्शक रीतिवाचक.

10. 'तो घरून आला' - 'घरून' या साधित क्रियाविशेषणाचा विग्रह कोणता?
A) घर + ऊन B) घर + हून C) घर + ला D) घर + चा
उत्तर: A - घर + ऊन हा प्रत्यय लागून 'घरून' बनले.

Revision साठी 5 Golden Points:
1. क्रियापदाला 'कसे, केव्हा, कुठे, किती' विचारल्यावर उत्तर = क्रियाविशेषण.
2. रीतिवाचक = सगळ्यात Imp. 'पटकन, हळू, चटकन, खरोखर, नाही' पाठ करा.
3. शब्दयोगी ला स्वतःचा अर्थ नसतो, क्रियाविशेषणाला असतो.
4. 'घरोघर, दारोदार' = सामासिक + स्थलवाचक क्रियाविशेषण.
5. 'नाही, नको' = नकारदर्शक रीतिवाचक क्रियाविशेषण.