रक्ताभिसरण संस्था: रचना, कार्य व विकार - MPSC Complete Notes

विद्यार्थी मित्रांनो, MPSC, PSI, Talathi परीक्षेत विज्ञान विषयात "मानवी शरीर - रक्ताभिसरण संस्था" यावर दरवर्षी 2-3 प्रश्न येतात. हृदयाची रचना, रक्तगट, दुहेरी अभिसरण Most Imp आहे. ही 3000 शब्दांची संपूर्ण नोट्स वाचून 100% मार्क मिळवा.

1. रक्ताभिसरण संस्था म्हणजे काय?

शरीरातील प्रत्येक पेशीपर्यंत ऑक्सिजन, अन्नद्रव्ये, हार्मोन्स पोहोचवणारी आणि पेशींमधील कार्बन डायऑक्साइड, युरिया सारखे टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकणारी संस्था म्हणजे रक्ताभिसरण संस्था (Circulatory System) होय. हिला वाहक संस्था असेही म्हणतात.

1.1 रक्ताभिसरण संस्थेचे मुख्य घटक

• 1. हृदय (Heart): रक्त पंप करणारा मुख्य अवयव.
• 2. रक्तवाहिन्या (Blood Vessels): रक्त वाहून नेणाऱ्या नलिका - रोहिणी, नीला, केशिका.
• 3. रक्त (Blood): वाहक द्रव. ऑक्सिजन, पोषकद्रव्ये वाहून नेतो.

2. मानवी हृदय - रचना व कार्य MPSC Hot Topic

मानवी हृदय छातीच्या पोकळीत, दोन फुफ्फुसांच्या मध्ये व थोडे डावीकडे झुकलेले असते. ते हृदयावरण (Pericardium) नावाच्या दुहेरी पडद्याने सुरक्षित असते.

[ इथे हृदयाचा Diagram टाकल्यास AdSense RPM 2X वाढतो ]
हृदयाचे 4 कप्पे: उजवे कर्णिका, उजवे जवनिका, डावे कर्णिका, डावे जवनिका

2.1 हृदयाचे 4 कप्पे व त्यांचे कार्य

कप्पा	स्थान	कार्य	रक्ताचा प्रकार
1. उजवे कर्णिका (Right Atrium)	वर उजवीकडे	संपूर्ण शरीरातून आलेले अशुद्ध रक्त महानीलेमार्फत गोळा करते.	अशुद्ध / ऑक्सिजन विरहित
2. उजवे जवनिका (Right Ventricle)	खाली उजवीकडे	अशुद्ध रक्त फुफ्फुस रोहिणीमार्फत फुफ्फुसाकडे पाठवते.	अशुद्ध / ऑक्सिजन विरहित
3. डावे कर्णिका (Left Atrium)	वर डावीकडे	फुफ्फुसातून शुद्ध झालेले रक्त फुफ्फुस नीलेमार्फत गोळा करते.	शुद्ध / ऑक्सिजनयुक्त
4. डावे जवनिका (Left Ventricle)	खाली डावीकडे	शुद्ध रक्त महा रोहिणीमार्फत संपूर्ण शरीराला पाठवते. सर्वात जाड भिंत.	शुद्ध / ऑक्सिजनयुक्त

Exam Trick: LALU = Left Atrium Left Ventricle मध्ये शुद्ध (Oxygenated) रक्त असते. U म्हणजे Up = Atrium. L म्हणजे Low = Ventricle. उजवीकडे अशुद्ध रक्त असते.

2.2 हृदयातील झडपा (Valves) - महत्वाचे PSI

रक्त एकाच दिशेने वाहण्यासाठी हृदयात 4 मुख्य झडपा असतात. त्या उलट्या दिशेने रक्त जाऊ देत नाहीत.

• 1. त्रिदली झडप (Tricuspid Valve): उजवे कर्णिका व उजवे जवनिका यांमध्ये. 3 पदर असतात.
• 2. द्विदली झडप (Bicuspid / Mitral Valve): डावे कर्णिका व डावे जवनिका यांमध्ये. 2 पदर असतात.
• 3. फुफ्फुसीय झडप (Pulmonary Valve): उजवे जवनिका व फुफ्फुस रोहिणी यांमध्ये.
• 4. महा रोहिणी झडप (Aortic Valve): डावे जवनिका व महा रोहिणी यांमध्ये.

"लब-डब" आवाज: हृदय आकुंचन पावताना झडपा बंद झाल्यामुळे "लब-डब" आवाज येतो. डॉक्टर Stethoscope ने हाच आवाज ऐकतात.

3. रक्तवाहिन्यांचे प्रकार Talathi

वैशिष्ट्य	रोहिणी (Artery)	नीला (Vein)	केशिका (Capillary)
1. कार्य	हृदयापासून शरीराकडे रक्त नेते	शरीराकडून हृदयाकडे रक्त आणते	रोहिणी व नीला जोडते, वायू विनिमय
2. रक्ताचा प्रकार	शुद्ध रक्त. अपवाद: फुफ्फुस रोहिणी	अशुद्ध रक्त. अपवाद: फुफ्फुस नीला	मिश्र
3. भिंत	जाड, लवचिक, स्नायुमय	पातळ, कमी लवचिक	एकपेशीय, अतिशय पातळ
4. झडपा	नसतात	असतात. रक्त उलटे जाऊ नये म्हणून.	नसतात
5. रक्तदाब	जास्त	कमी	अतिशय कमी

4. दुहेरी रक्ताभिसरण - Double Circulation MPSC

मानवामध्ये रक्त हृदयातून एका पूर्ण फेरीत दोन वेळा जाते म्हणून त्याला दुहेरी रक्ताभिसरण म्हणतात. यामुळे शुद्ध व अशुद्ध रक्त एकमेकात मिसळत नाही.

4.1 फुफ्फुसीय अभिसरण (Pulmonary Circulation)

मार्ग: उजवे जवनिका → फुफ्फुस रोहिणी → फुफ्फुसे → फुफ्फुस नीला → डावे कर्णिका

कार्य: अशुद्ध रक्तातील CO2 बाहेर टाकून O2 शोषून घेणे. म्हणजे रक्त शुद्ध करणे.

4.2 शारीरिक अभिसरण (Systemic Circulation)

मार्ग: डावे जवनिका → महा रोहिणी → संपूर्ण शरीर → महानीला → उजवे कर्णिका

कार्य: शुद्ध रक्तातील O2 व अन्नद्रव्ये पेशींना देणे व CO2, युरिया गोळा करणे.

Note: माशांमध्ये एकेरी रक्ताभिसरण असते. उभयचर प्राण्यांमध्ये अपूर्ण दुहेरी रक्ताभिसरण असते कारण त्यांच्या हृदयाला 3 कप्पे असतात. सस्तन प्राणी व पक्ष्यांमध्ये पूर्ण दुहेरी रक्ताभिसरण व 4 कप्प्यांचे हृदय असते.

5. रक्त - घटक व कार्य All Exam

रक्त हा लाल रंगाचा, किंचित अल्कधर्मी (pH 7.4) संयोजी ऊती आहे. प्रौढ व्यक्तीच्या शरीरात सुमारे 5-6 लीटर रक्त असते. शरीराच्या वजनाच्या 7% रक्त असते.

5.1 रक्ताचे घटक

1. रक्तद्रव (Plasma) - 55%: 90% पाणी + 10% प्रथिने, ग्लुकोज, युरिया, हार्मोन्स.

2. रक्तपेशी (Blood Cells) - 45%:

• अ) तांबड्या पेशी (RBC / Erythrocytes): हिमोग्लोबिनमुळे लाल रंग. केंद्रक नसते. आयुष्य 120 दिवस. अस्थिमज्जेत (Bone Marrow) तयार होतात. O2 व CO2 वाहतूक.
• ब) पांढऱ्या पेशी (WBC / Leukocytes): केंद्रक असते. रंग नसतो. रोगजंतूंशी लढतात. आयुष्य 12-20 दिवस. संख्या 5000-10000/घन मिमी.
• क) रक्तकणिका (Platelets / Thrombocytes): रक्त गोठवण्यास मदत. आयुष्य 8-10 दिवस. संख्या 1.5 ते 4 लाख/घन मिमी.

5.2 रक्तगट - ABO व Rh System Police Bharti

कार्ल लँडस्टायनर यांनी 1900 साली रक्तगट शोधले.

रक्तगट	प्रतिजन (Antigen)	प्रतिपिंड (Antibody)	रक्त देऊ शकतो	रक्त घेऊ शकतो
A	A	Anti-B	A, AB	A, O
B	B	Anti-A	B, AB	B, O
AB	A, B	नाही	फक्त AB	A, B, AB, O - सर्वग्राही
O	नाही	Anti-A, Anti-B	A, B, AB, O - सर्वदाता	फक्त O

Rh फॅक्टर: Rh+ असेल तर प्रतिजन D असते. Rh- असेल तर नसते. भारतात 94% लोक Rh+ आहेत. आई Rh- व बाळ Rh+ असेल तर दुसऱ्या बाळाला धोका असतो - Erythroblastosis Fetalis.

6. हृदयाचे ठोके व रक्तदाब MPSC

• हृदयाचे ठोके: सामान्य व्यक्तीचे 72 वेळा प्रति मिनिट. SA Node ला "Pace Maker" म्हणतात कारण तिथून ठोके सुरू होतात.
• ECG (Electrocardiogram): हृदयाच्या विद्युत तरंगांची नोंद. P, QRS, T तरंग असतात.
• रक्तदाब (Blood Pressure): रक्त वाहिन्यांच्या भिंतीवर टाकत असलेला दाब. Sphygmomanometer ने मोजतात.
• सामान्य रक्तदाब: 120/80 mm of Hg. 120 = Systolic, आकुंचन दाब. 80 = Diastolic, प्रसरण दाब.
• उच्च रक्तदाब (Hypertension): 140/90 पेक्षा जास्त. याला "Silent Killer" म्हणतात.

7. रक्ताभिसरण संस्थेचे विकार PSI

विकार	कारण	लक्षण
1. हृदयविकाराचा झटका	हृदयाला रक्तपुरवठा करणारी रोहिणी ब्लॉक होणे	छातीत तीव्र वेदना, घाम, श्वास घेण्यास त्रास
2. एनजाइना	हृदयाला ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी होणे	छातीत दाबल्यासारखे वाटणे, श्रम केल्यावर वेदना
3. आर्टिरिओस्क्लेरोसिस	रोहिणीच्या भिंती जाड व कठीण होणे, कोलेस्टेरॉल जमा होणे	उच्च रक्तदाब, हृदयविकार
4. अ‍ॅनिमिया	हिमोग्लोबिन किंवा RBC कमी होणे	थकवा, फिकट त्वचा, धाप लागणे
5. ल्युकेमिया	WBC ची संख्या असामान्य वाढणे	रक्ताचा कर्करोग, वारंवार इन्फेक्शन
6. हिमोफिलिया	रक्त गोठण्यास उशीर - अनुवांशिक आजार	जखमेतून रक्तस्त्राव थांबत नाही

8. लसीका संस्था (Lymphatic System)

रक्ताभिसरण संस्थेला पूरक संस्था. पेशींमधील अतिरिक्त द्रव, प्रथिने, मृत पेशी गोळा करून रक्तात मिसळते.

• लसीका (Lymph): रंगहीन द्रव. WBC असतात, RBC नसतात.
• लसीका ग्रंथी (Lymph Nodes): गळा, काख, जांघेत असतात. रोगजंतू गाळून टाकतात.
• प्लीहा (Spleen): "रक्ताची बँक". जुन्या RBC नष्ट करते. WBC तयार करते. शरीरातील सर्वात मोठी लसीका ग्रंथी.
• थायमस ग्रंथी: T-Lymphocytes तयार करतात, जे रोगप्रतिकारशक्तीसाठी महत्वाचे.

MPSC PYQ साठी 10 Imp Points:
1. मानवी हृदयाला 4 कप्पे असतात.
2. डावे जवनिका सर्वात जाड असते कारण त्याला संपूर्ण शरीरात रक्त पाठवायचे असते.
3. SA Node = Pace Maker of Heart.
4. सामान्य रक्तदाब 120/80 mm Hg.
5. रक्तगट AB = सर्वग्राही, O = सर्वदाता.
6. फुफ्फुस रोहिणीत अशुद्ध रक्त व फुफ्फुस नीलेत शुद्ध रक्त असते.
7. हिमोग्लोबिनमुळे रक्ताला लाल रंग येतो. त्यात लोह (Iron) असते.
8. रक्त गोठण्यास Vitamin K व Calcium गरजेचे.
9. ल्युकेमिया = रक्ताचा कर्करोग.
10. निळ्या बाळाचा आजार = फुफ्फुस व शारीरिक रक्त मिसळणे.

9. सरावासाठी 10 MCQ

1. हृदयाच्या कोणत्या कप्प्यातून महा रोहिणी निघते?
A) उजवे कर्णिका B) डावे कर्णिका C) उजवे जवनिका D) डावे जवनिका
उत्तर: D

2. रक्तदाब मोजण्याच्या यंत्राला काय म्हणतात?
A) Stethoscope B) Sphygmomanometer C) ECG D) Thermometer
उत्तर: B

3. सर्वदाता रक्तगट कोणता?
A) A B) B C) AB D) O
उत्तर: D

4. रक्तातील कोणता घटक ऑक्सिजन वाहून नेतो?
A) WBC B) Platelets C) Plasma D) हिमोग्लोबिन
उत्तर: D

5. "Pace Maker of Heart" कोणाला म्हणतात?
A) AV Node B) SA Node C) Purkinje Fibres D) Bundle of His
उत्तर: B