गती व बल आणि न्यूटनचे 3 नियम: - MPSC पोलीस भरती.

गती व बल आणि न्यूटनचे 3 नियम: संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत

मित्रांनो, पोलीस भरती, MPSC, तलाठी या परीक्षांमध्ये विज्ञान विषयात "गती व बल" या घटकावर दरवर्षी 2-3 प्रश्न हमखास विचारले जातात. न्यूटनचे 3 नियम समजले की भौतिकशास्त्राचे 50% प्रश्न सोपे होतात.

या लेखात आपण गती म्हणजे काय, बल म्हणजे काय, आणि न्यूटनचे तीन नियम उदाहरणांसह सविस्तर समजून घेणार आहोत.

1. गती म्हणजे काय? - Motion

जेव्हा एखादी वस्तू काळानुसार तिची जागा बदलते, तेव्हा तिला गती प्राप्त झाली असे म्हणतात. जर वस्तू जागा बदलत नसेल तर ती स्थिर आहे.

उदाहरण: धावणारी बस, फिरणारा पंखा, पडणारा चेंडू - ही गतीची उदाहरणे आहेत. वर्गातील बाक - हे स्थिर अवस्थेचे उदाहरण आहे.

गतीचे प्रकार:

1. एकसमान गती: वस्तू समान काळात समान अंतर कापते. उदा. घड्याळाचा काटा.
2. असमान गती: वस्तू समान काळात असमान अंतर कापते. उदा. गर्दीतील गाडी.
3. वर्तुळाकार गती: वस्तू वर्तुळाकार मार्गाने फिरते. उदा. पृथ्वीचे सूर्याभोवती फिरणे.

2. बल म्हणजे काय? - Force

जे वस्तूची स्थिर अवस्था किंवा एकसमान गतीची अवस्था बदलते किंवा बदलण्याचा प्रयत्न करते, त्याला बल म्हणतात.

सोप्या भाषेत: ढकलणे किंवा ओढणे म्हणजे बल.

बलाचे एकक: न्यूटन (N). 1 किलो वस्तूवर 1 मी/से² चे त्वरण निर्माण करणारे बल = 1 न्यूटन.

बलाचे परिणाम:

• स्थिर वस्तू गतिमान होऊ शकते. उदा. पडलेला चेंडू लाथ मारली की हलतो.
• गतिमान वस्तू थांबू शकते. उदा. ब्रेक लावल्यावर सायकल थांबते.
• वस्तूची दिशा बदलू शकते. उदा. क्रिकेटमध्ये फलंदाज चेंडूची दिशा बदलतो.
• वस्तूचा आकार बदलू शकतो. उदा. स्प्रिंग ओढली की लांब होते.

3. सर आयझॅक न्यूटनचे गतीचे 3 नियम

1687 मध्ये न्यूटनने "Principia Mathematica" या ग्रंथात गतीचे 3 नियम मांडले. हे आधुनिक भौतिकशास्त्राचा पाया आहेत.

नियम	दुसरे नाव	थोडक्यात
पहिला नियम	जडत्वाचा नियम	बाह्य बल नसेल तर वस्तू स्थिती कायम ठेवते
दुसरा नियम	बलाचा नियम	F = m × a
तिसरा नियम	क्रिया-प्रतिक्रियेचा नियम	प्रत्येक क्रियेला समान व विरुद्ध प्रतिक्रिया असते

न्यूटनचा पहिला नियम: जडत्वाचा नियम

नियम: बाह्य बल कार्य करत नाही तोपर्यंत, स्थिर वस्तू स्थिर राहते आणि गतिमान वस्तू त्याच वेगाने सरळ रेषेत जात राहते.

सोप्या भाषेत: वस्तूला तिची "आळशी" अवस्था आवडते. तिला हलवायला किंवा थांबवायला जोर लावावा लागतो. यालाच जडत्व म्हणतात.

दैनंदिन उदाहरणे:

1. बस अचानक थांबली की आपण पुढे झुकतो: कारण आपले शरीर गतीत असते, पण पाय थांबतात.
2. चादर झटकली की धूळ खाली पडते: धूळ जडत्वामुळे तिच्या जागी राहण्याचा प्रयत्न करते.
3. झाड हलवले की पिकलेली फळे खाली पडतात: फळे स्थिर जडत्वामुळे खाली पडतात.

न्यूटनचा दुसरा नियम: बलाचा नियम

नियम: वस्तूवर लावलेले बल हे त्या वस्तूच्या वस्तुमान व त्वरणाच्या गुणाकाराएवढे असते.

बल (F) = वस्तुमान (m) × त्वरण (a)

सोप्या भाषेत: जेवढे जास्त जोरात ढकलू, तेवढी वस्तू जोरात पळेल. आणि वस्तू जेवढी जड असेल, तेवढी हलवायला जास्त जोर लागेल.

दैनंदिन उदाहरणे:

1. रिकामी ट्रॉली व भरलेली ट्रॉली: रिकामी ट्रॉली ढकलणे सोपे, कारण वस्तुमान कमी.
2. क्रिकेटचा चेंडू vs टेनिसचा चेंडू: दोघांना समान जोरात मारले तरी टेनिस बॉल लांब जातो कारण त्याचे वस्तुमान कमी.

न्यूटनचा तिसरा नियम: क्रिया-प्रतिक्रियेचा नियम

नियम: प्रत्येक क्रियेला समान व विरुद्ध दिशेने प्रतिक्रिया असते.

सोप्या भाषेत: तुम्ही भिंतीला धक्का दिला, तर भिंत पण तुम्हाला तेवढ्याच जोरात धक्का देते. म्हणून हात दुखतो.

दैनंदिन उदाहरणे:

1. रॉकेट उडणे: रॉकेट खाली वायू फेकते - क्रिया. वायू रॉकेटला वर ढकलतो - प्रतिक्रिया.
2. होडीतून किनाऱ्यावर उडी मारणे: तुम्ही पुढे उडी मारता - क्रिया. होडी मागे सरकते - प्रतिक्रिया.
3. बंदूक चालवणे: गोळी पुढे जाते - क्रिया. बंदूक मागे धक्का देते - प्रतिक्रिया.

परीक्षेसाठी महत्वाचे मुद्दे - Trick

"जड बलाची क्रिया"

• जड = जडत्वाचा नियम = 1ला नियम
• बलाची = बल = F=ma = 2रा नियम
• क्रिया = क्रिया-प्रतिक्रिया = 3रा नियम

---

निष्कर्ष: गती आणि बल हे भौतिकशास्त्राचे मूळ आहे. न्यूटनचे 3 नियम नुसते पाठ न करता दैनंदिन जीवनातील उदाहरणांसह समजून घ्या. पोलीस भरतीच्या शारीरिक चाचणीपासून ते MPSC च्या पेपरपर्यंत याचा वापर होतो.

ही Post आवडली तर Comment मध्ये "Newton" लिहा. पुढची Post "कार्य, शक्ती आणि ऊर्जा" वर हवी का? कळवा.

- VisionGovAcademy Team | जय विज्ञान