पेशीरचना आणि सूक्ष्मजीव

विशेष माहिती :
रॉबर्ट हुक यांनी इ.स. 1665 मध्ये बुचाच्या झाडाचा पातळ काप सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहिला. त्यामध्ये मधमाशीच्या पोळ्यासारखे कप्पे दिसले. त्यांना त्यांनी पेशी (Cell) असे नाव दिले.

पेशी सिद्धांत

• 1838 : एम. जे. श्लायडेन आणि थिओडोर श्वान यांनी पेशी सिद्धांत मांडला.
• सर्व सजीव पेशींपासून बनलेले असतात.
• पेशी हा सजीवांचा मूलभूत घटक आहे.
• 1885 : आर. विरशॉ यांनी सर्व पेशी पूर्वी अस्तित्वात असलेल्या पेशींपासून निर्माण होतात असे सांगितले.

पेशींचे मोजमाप व निरीक्षण

अँटोन ल्यूवेनहॉक यांनी 1673 मध्ये सूक्ष्मदर्शक तयार करून जीवाणू व आदिजीवांच्या जिवंत पेशींचे निरीक्षण केले.

• मायक्रोमीटर (µm)
• नॅनोमीटर (nm)

दृश्यकेंद्रकी व आदिकेंद्रकी पेशी

दृश्यकेंद्रकी पेशी (Eukaryotic)	आदिकेंद्रकी पेशी (Prokaryotic)
आकार 5-1000 मायक्रोमीटर	आकार 1-10 मायक्रोमीटर
सुस्पष्ट केंद्रक असते	केंद्रक अस्पष्ट असते
एकापेक्षा जास्त गुणसूत्रे	एकच गुणसूत्र
आवरणयुक्त पेशीअंगके असतात	आवरणयुक्त पेशीअंगके नसतात
अमिबा, पॅरामोशियम, वनस्पती व प्राणी	जिवाणू, आर्किया, सायनोबॅक्टेरिया

Note : दुहेरी आवरण असलेली अंगके – केंद्रक, तंतुकणिका आणि लवके.

पेशींचा आकार

सजीवांच्या पेशींच्या आकारात विविधता आढळते. पेशींचा आकार हा त्यांच्या कार्याशी संबंधित असतो.

विविध पेशी

• वनस्पती पेशी
• प्राणी पेशी

वनस्पती पेशींमध्ये पेशीभित्तिका व मोठी रिक्तिका आढळते. त्यामुळे त्यांना विशिष्ट आकार प्राप्त होतो.

पेशीचे प्रमुख भाग

अ. पेशीभित्तिका

पेशीचे सर्वात बाहेरील आवरण. फक्त वनस्पती पेशींमध्ये आढळते.

आ. पेशीपटल

नाजूक व लवचिक आवरण. प्राणी पेशीचे बाह्य आवरण.

इ. पेशीद्रव

पेशीपटल व केंद्रक यांमधील द्रवरूप भाग.

ई. पेशी अंगके

• केंद्रक
• आंतरद्रव्यजालिका
• गॉल्जिपिंड
• लवक
• रिक्तिका
• तंतुकणिका
• लयके

पेशी अंगकांची कार्ये

• केंद्रक : पेशीची सर्व कार्ये नियंत्रित करते.
• आंतरद्रव्यजालिका : प्रथिनांमध्ये आवश्यक बदल करते.
• गॉल्जिपिंड : प्रथिनांचे वितरण करते.
• तंतुकणिका : ऊर्जा निर्माण करतात. (Power House)
• हरितलवक : प्रकाशसंश्लेषण करते.
• रिक्तिका : टाकाऊ पदार्थ साठवते व बाहेर टाकते.

सूक्ष्मजीव

जे सजीव उघड्या डोळ्यांनी दिसत नाहीत आणि पाहण्यासाठी सूक्ष्मदर्शकाची आवश्यकता असते त्यांना सूक्ष्मजीव म्हणतात.

काही सूक्ष्मजीवांचे आकार

• पॅरामोशिअम – सुमारे 100 मायक्रोमीटर
• टायफॉइडचा रोगजंतू – 1 ते 3 मायक्रोमीटर
• पोलिओ विषाणू – 28 नॅनोमीटर
• बहुतेक सूक्ष्मजीवांचा आकार 100 मायक्रोमीटरपेक्षा कमी असतो.

किण्वन (Fermentation)

सूक्ष्मजीवांच्या क्रियेमुळे काही कार्बनी पदार्थांचे दुसऱ्या कार्बनी पदार्थांत रूपांतर होण्याच्या रासायनिक क्रियेला किण्वन म्हणतात.

• उष्णता निर्माण होते.
• कार्बन डायऑक्साइड व इतर वायू तयार होतात.
• पदार्थ फुगतात व फसफसतात.

किण्वनाचे उपयोग

• दूधापासून दही तयार करणे
• पाव बनवणे
• इडलीचे पीठ फुगवणे
• अल्कोहोल निर्मिती
• लॅक्टिक आम्ल निर्मिती
• साइट्रिक आम्ल निर्मिती
• जीवनसत्त्वे व प्रतिजैविके तयार करणे

© VisionGov Academy | Science Notes