पेशी आणि सूक्ष्मजीव | Cell Structure, Types, Microorganisms | MPSC, Police Bharti Notes PDF

पेशी आणि सूक्ष्मजीव | Cell and Microorganisms | 5000+ शब्द संपूर्ण माहिती | MPSC, Police Bharti, NEET

Labels: जीवशास्त्र पेशी विज्ञान MPSC Science Police Bharti GK NEET Biology सूक्ष्मजीव Vision Gov Academy

मित्रांनो, MPSC, Police Bharti, तलाठी, वनरक्षक, कृषी विभाग, NEET, UPSC या सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये सामान्य विज्ञान विषयातून "पेशी आणि सूक्ष्मजीव" या घटकावर दरवर्षी 3 ते 5 प्रश्न हमखास विचारले जातात. हा टॉपिक दिसायला अवघड वाटतो, पण एकदा संकल्पना समजल्या की 100% गुण मिळवून देणारा आहे.

Vision GOV Academy च्या आजच्या 5000+ शब्दांच्या लेखात आपण पेशीचा शोध, पेशी सिद्धांत, पेशींचे प्रकार, पेशी अंगके, वनस्पती व प्राणी पेशीतील फरक, जीवाणू, विषाणू, बुरशी, शैवाल, प्रोटोझोआ यांची A to Z माहिती, 50 MCQ आणि 25 FAQ पाहणार आहोत. हा लेख वाचल्यानंतर तुम्हाला पेशी विज्ञानावर कोणताही प्रश्न चुकणार नाही.

            एक वाक्यात या टॉपिकचे महत्व: "सर्व सजीव पेशींपासून बनलेले आहेत. ज्याला पेशी समजली, त्याला
            संपूर्ण जीवशास्त्र समजले."
        

अनुक्रमणिका | Table of Contents | 5000+ शब्द

1. प्रस्तावना: सजीवांची मूलभूत रचना काय?
2. पेशीचा शोध आणि इतिहास: हुक ते विरशॉ
3. पेशी सिद्धांत: श्लायडेन, श्वान, विरशॉ
4. पेशींचे प्रकार: आदिकेंद्रकी vs दृश्यकेंद्रकी
5. वनस्पती पेशीची रचना: आकृतीसह सविस्तर
6. प्राणी पेशीची रचना: आकृतीसह सविस्तर
7. वनस्पती पेशी vs प्राणी पेशी: 15 फरक
8. पेशी अंगके आणि त्यांची कार्ये: 12 अंगके
9. पेशी भित्तिका, पेशी पटल, केंद्रक, तंतुकणिका
10. हरितलवक, लयके, गॉल्जीपिंड, रिक्तिका
11. राइबोझोम, अंतःप्रद्रव्य जालिका, तारककाय
12. सूक्ष्मजीव: ओळख आणि वर्गीकरण
13. जीवाणू (Bacteria): रचना, प्रकार, उपयोग
14. विषाणू (Virus): रचना, प्रकार, रोग
15. बुरशी (Fungi): रचना, प्रकार, उपयोग
16. शैवाल (Algae) आणि प्रोटोझोआ
17. सूक्ष्मजीवांचे फायदे: 20 उपयोग
18. सूक्ष्मजीवांमुळे होणारे रोग: 20 रोग
19. लस आणि प्रतिजैविके: शोध कोणी लावला?
20. 50 महत्वाचे MCQ सरावासाठी
21. 25 महत्वाचे FAQ | MPSC PYQ
22. निष्कर्ष: NEET आणि MPSC साठी टिप्स

1. प्रस्तावना: सजीवांची मूलभूत रचना काय? | Basic Unit of Life

तुम्ही, मी, झाडे, प्राणी, पक्षी - आपण सर्व 'सजीव' आहोत. पण या सर्व सजीवांमध्ये एक गोष्ट समान आहे. ती म्हणजे आपले शरीर लाखो-करोडो लहान-लहान घटकांपासून बनलेले आहे. या घटकांना पेशी (Cell) म्हणतात. पेशी म्हणजे सजीवांची विट. जसे विटांपासून घर बनते, तसे पेशींपासून सजीवांचे शरीर बनते.

काही सजीव फक्त एकाच पेशीपासून बनलेले असतात, त्यांना एकपेशीय (Unicellular) म्हणतात. उदा. अमिबा, पॅरामेशियम, जीवाणू. तर मानव, हत्ती, वडाचे झाड हे कोट्यवधी पेशींपासून बनलेले असतात, त्यांना बहुपेशीय (Multicellular) म्हणतात. मानवी शरीरात सुमारे 37 ट्रिलियन पेशी आहेत.

2. पेशीचा शोध आणि इतिहास | Discovery of Cell

पेशीचा शोध एका दिवसात लागला नाही. अनेक शास्त्रज्ञांच्या 200 वर्षांच्या मेहनतीनंतर पेशी विज्ञान विकसित झाले.

A. रॉबर्ट हुक (Robert Hooke) - 1665:

इंग्रज शास्त्रज्ञ रॉबर्ट हुक यांनी स्वतः बनवलेल्या सूक्ष्मदर्शकाखाली बुचाच्या झाडाचा (Cork) पातळ काप पाहिला. त्यांना मधमाशीच्या पोळ्यासारखे लहान-लहान कप्पे दिसले. त्यांनी या कप्प्यांना 'Cellula' म्हणजे 'छोटी खोली' असे नाव दिले. इंग्रजीत Cell म्हणजे पेशी. म्हणून रॉबर्ट हुक यांना 'पेशीचा शोधकर्ता' म्हणतात. पण हुक यांनी पाहिलेले कप्पे मृत पेशींच्या भित्तिका होत्या, जिवंत पेशी नव्हत्या.

MPSC Question: पेशीचा शोध कोणी लावला? उत्तर: रॉबर्ट हुक, 1665. हा प्रश्न 10 वेळा विचारला गेला आहे.

B. अँटोन व्हॅन ल्यूवेनहॉक (Anton van Leeuwenhoek) - 1674:

डच शास्त्रज्ञ ल्यूवेनहॉक यांनी अधिक शक्तिशाली सूक्ष्मदर्शक बनवला. त्यांनी पावसाचे पाणी, तलावाचे पाणी, स्वतःच्या दातावरील किटण तपासले. त्यांना त्यात हालचाल करणारे सूक्ष्म जीव दिसले. त्यांनी त्यांना 'Animalcules' म्हणजे 'लहान प्राणी' असे नाव दिले. हे जगातील पहिले व्यक्ती होते ज्यांनी जिवंत पेशी आणि सूक्ष्मजीव पाहिले. म्हणून त्यांना 'सूक्ष्मजीवशास्त्राचे जनक' म्हणतात.

3. पेशी सिद्धांत | Cell Theory | श्लायडेन, श्वान, विरशॉ

19 व्या शतकात तीन शास्त्रज्ञांनी मिळून 'पेशी सिद्धांत' मांडला. हा जीवशास्त्रातील सर्वात महत्वाचा सिद्धांत आहे.

एम. जे. श्लायडेन (M.J. Schleiden) - 1838: जर्मन वनस्पतीशास्त्रज्ञ. त्यांनी सांगितले की "सर्व वनस्पती पेशींपासून बनलेल्या आहेत." त्यांनी पेशीतील केंद्रकाचे महत्व सांगितले.
थिओडोर श्वान (Theodor Schwann) - 1839: जर्मन प्राणीशास्त्रज्ञ. त्यांनी सांगितले की "सर्व प्राणी पेशींपासून बनलेले आहेत." त्यांनी श्लायडेनच्या सिद्धांताचा विस्तार केला.
रुडॉल्फ विरशॉ (Rudolf Virchow) - 1855: जर्मन डॉक्टर. त्यांनी सांगितले की "Omnis Cellula e Cellula" म्हणजे प्रत्येक नवीन पेशी ही आधीच्या जिवंत पेशीपासूनच निर्माण होते. यामुळे 'जीवाची उत्पत्ती आपोआप होते' हा सिद्धांत खोटा ठरला.

            आधुनिक पेशी सिद्धांताचे 3 मुद्दे:

            1. सर्व सजीव एक किंवा अनेक पेशींपासून बनलेले आहेत.

            2. पेशी ही सजीवांची रचनात्मक आणि कार्यात्मक मूलभूत एकक आहे.

            3. सर्व नवीन पेशी आधीच्या पेशींच्या विभाजनातून निर्माण होतात.

4. पेशींचे प्रकार | Types of Cells

केंद्रकाच्या रचनेवरून पेशींचे दोन मुख्य प्रकार पडतात.

1. आदिकेंद्रकी पेशी (Prokaryotic Cell):

'Pro' म्हणजे आद्य/आधीचे, 'Karyon' म्हणजे केंद्रक. म्हणजे ज्यांचे केंद्रक आद्य स्वरूपाचे आहे.

केंद्रक: सुस्पष्ट केंद्रक नसते. केंद्रक पटल नसते. DNA पेशीद्रव्यात मोकळा तरंगत असतो. याला केंद्रकाभ (Nucleoid) म्हणतात.
पेशी अंगके: तंतुकणिका, गॉल्जीपिंड, अंतःप्रद्रव्य जालिका यांसारखी आवरणयुक्त अंगके नसतात. फक्त राइबोझोम असतात.
आकार: लहान, 1 ते 10 मायक्रोमीटर.
उदाहरण: सर्व जीवाणू (Bacteria) आणि नील-हरित शैवाल (Cyanobacteria).
विभाजन: द्विखंडन (Binary Fission) या साध्या पद्धतीने.

2. दृश्यकेंद्रकी पेशी (Eukaryotic Cell):

'Eu' म्हणजे खरा/सुस्पष्ट, 'Karyon' म्हणजे केंद्रक. म्हणजे ज्यांचे केंद्रक सुस्पष्ट आहे.

केंद्रक: सुस्पष्ट केंद्रक असते. केंद्रकाभोवती दुहेरी केंद्रक पटल असते. DNA केंद्रकात सुरक्षित असतो.
पेशी अंगके: तंतुकणिका, गॉल्जीपिंड, लयके, अंतःप्रद्रव्य जालिका, हरितलवक यांसारखी आवरणयुक्त अंगके असतात.
आकार: मोठा, 10 ते 100 मायक्रोमीटर.
उदाहरण: सर्व वनस्पती, प्राणी, बुरशी, प्रोटोझोआ, शैवाल.
विभाजन: समविभाजन (Mitosis) आणि अर्धसूत्री विभाजन (Meiosis) या गुंतागुंतीच्या पद्धतीने.

मुद्दा	आदिकेंद्रकी पेशी	दृश्यकेंद्रकी पेशी
केंद्रक	नसते (केंद्रकाभ)	असते (सुस्पष्ट)
DNA	पेशीद्रव्यात मोकळा	केंद्रकात सुरक्षित
अंगके	आवरणविरहित (राइबोझोम)	आवरणयुक्त (तंतुकणिका, गॉल्जी)
आकार	लहान (1-10 µm)	मोठा (10-100 µm)
उदाहरण	जीवाणू, नील-हरित शैवाल	मानव, वडाचे झाड, अमिबा

5. वनस्पती पेशीची रचना | Plant Cell Structure

वनस्पती पेशी ही दृश्यकेंद्रकी पेशी आहे. तिची वैशिष्ट्ये:

पेशीभित्तिका (Cell Wall): सेल्युलोज पासून बनलेली. पेशीला निश्चित आकार आणि संरक्षण देते. प्राणी पेशीत नसते. हा सर्वात मोठा फरक.
पेशी पटल (Cell Membrane): पेशीभित्तिकेच्या आत असते. अर्धपारगम्य असते.
हरितलवक (Chloroplast): यात क्लोरोफिल रंगद्रव्य असते. प्रकाशसंश्लेषणाची क्रिया येथे होते. म्हणून वनस्पती स्वतःचे अन्न स्वतः बनवू शकतात. प्राणी पेशीत नसते.
मोठी रिक्तिका (Large Vacuole): पेशीच्या 90% भाग व्यापते. पाणी आणि अन्न साठवते. पेशीला ताठरता देते.
केंद्रक (Nucleus): पेशीच्या कडेला असते.

6. प्राणी पेशीची रचना | Animal Cell Structure

प्राणी पेशी ही सुद्धा दृश्यकेंद्रकी पेशी आहे. तिची वैशिष्ट्ये:

पेशीभित्तिका नसते: फक्त पेशी पटल असते. म्हणून प्राणी पेशीला निश्चित आकार नसतो.
हरितलवक नसतात: म्हणून प्राणी स्वतःचे अन्न स्वतः बनवू शकत नाहीत.
लहान रिक्तिका: रिक्तिका खूप लहान किंवा नसतातच.
तारककाय (Centrosome): फक्त प्राणी पेशीत असते. पेशी विभाजनात मदत करते. वनस्पती पेशीत नसते.
केंद्रक (Nucleus): पेशीच्या मध्यभागी असते.

7. वनस्पती पेशी vs प्राणी पेशी: 15 फरक | Exam साठी महत्वाचे

क्र.	वनस्पती पेशी	प्राणी पेशी
1	पेशीभित्तिका असते	पेशीभित्तिका नसते
2	हरितलवक असतात	हरितलवक नसतात
3	मोठी, एकच रिक्तिका	लहान, अनेक रिक्तिका किंवा नसतात
4	निश्चित आकार	अनिश्चित आकार
5	तारककाय नसते	तारककाय असते
6	केंद्रक कडेला असते	केंद्रक मध्यभागी असते
7	लयके नसतात (सामान्यतः)	लयके असतात
8	अन्न साठा स्टार्चच्या रूपात	अन्न साठा ग्लायकोजेनच्या रूपात
9	स्वयंपोषी (Autotrophic)	परपोषी (Heterotrophic)
10	पेशी विभाजनात कोशिका पट्ट (Cell Plate) तयार होतो	पेशी विभाजनात आकुंचन (Cleavage) होते

8. पेशी अंगके आणि त्यांची कार्ये | Cell Organelles | 12 अंगके

पेशीच्या आत अनेक लहान-लहान भाग असतात, ज्यांना पेशी अंगके (Cell Organelles) म्हणतात. प्रत्येक अंगकाचे विशिष्ट कार्य असते.

1. केंद्रक (Nucleus) - पेशीचा मेंदू:

रचना: दुहेरी केंद्रक पटल, केंद्रकरस, केंद्रकी, गुणसूत्रे.
कार्य: 1. पेशीच्या सर्व कार्यांवर नियंत्रण. 2. अनुवंशिक माहिती (DNA) साठवणे. 3. पेशी विभाजनात महत्वाची भूमिका. 4. RNA आणि राइबोझोम निर्मिती.
Exam Point: केंद्रकाचा शोध रॉबर्ट ब्राउन यांनी 1831 मध्ये लावला.

2. तंतुकणिका (Mitochondria) - Power House of Cell:

रचना: दुहेरी पटल. बाह्य पटल गुळगुळीत, अंतर्गत पटल घड्या असलेले (क्रिस्टी). स्वतःचा DNA आणि राइबोझोम असतो.
कार्य: पेशीय श्वसनाची क्रिया. ग्लुकोजचे विघटन करून ATP (Adenosine Triphosphate) नावाची ऊर्जा तयार करणे. म्हणून 'पेशीचे ऊर्जाघर' म्हणतात.
Exam Point: तंतुकणिका मातेकडून वारशाने मिळते.

3. हरितलवक (Chloroplast) - Kitchen of Cell:

रचना: फक्त वनस्पती पेशीत. दुहेरी पटल. आत क्लोरोफिल रंगद्रव्य असते. स्वतःचा DNA असतो.
कार्य: प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis). सूर्यप्रकाश, पाणी आणि कार्बन डायऑक्साइडपासून ग्लुकोज (अन्न) तयार करणे.
समीकरण: 6CO₂ + 6H₂O + सूर्यप्रकाश → C₆H₁₂O₆ + 6O₂

4. गॉल्जीपिंड (Golgi Body / Golgi Apparatus):

रचना: पातळ, थैलीसारख्या रचनांचा समूह. कॅमिलो गॉल्जी यांनी शोध लावला.
कार्य: 1. पेशीत तयार झालेल्या प्रथिनांचे पॅकेजिंग करणे. 2. लयके तयार करणे. 3. पेशीभित्तिकेसाठी सेल्युलोज तयार करणे. याला 'पेशीचे पोस्ट ऑफिस' म्हणतात.

5. लयके (Lysosome) - Suicide Bag of Cell:

रचना: एकेरी पटलाची थैली. आत 40 प्रकारची विघटनकारी एन्झाइम्स असतात.
कार्य: 1. पेशीतील टाकाऊ पदार्थ, मृत अंगके यांचे विघटन करणे. 2. पेशीला इजा झाल्यास स्वतःचेच विघटन करून पेशीला मारून टाकणे. म्हणून 'आत्मघाती थैली' म्हणतात. 3. जीवाणूंचा नाश करणे.

6. अंतःप्रद्रव्य जालिका (Endoplasmic Reticulum - ER):

रचना: पेशीद्रव्यात पसरलेले नलिकांचे जाळे. दोन प्रकार - खडबडीत ER (राइबोझोम चिकटलेले) आणि गुळगुळीत ER (राइबोझोम नसलेले).
कार्य: 1. खडबडीत ER: प्रथिने तयार करणे. 2. गुळगुळीत ER: मेद (Lipids) तयार करणे, विषारी द्रव्यांचे निर्विषीकरण करणे. 3. पेशीच्या आत वाहतूक व्यवस्था.

7. राइबोझोम (Ribosome) - Protein Factory:

रचना: सर्वात लहान अंगक. पटल नसते. RNA आणि प्रथिनांपासून बनलेले.
कार्य: प्रथिने संश्लेषण (Protein Synthesis). याला 'प्रथिनांचा कारखाना' म्हणतात. जॉर्ज पॅलेड यांनी शोध लावला.

8. रिक्तिका (Vacuole):

रचना: एकेरी पटलाची (टोनोप्लास्ट) पिशवी.
कार्य: 1. पाणी, अन्न, टाकाऊ पदार्थ साठवणे. 2. वनस्पती पेशीला ताठरता देणे. 3. पेशीदाब (Turgor Pressure) नियंत्रित करणे.

9. तारककाय (Centrosome):

रचना: फक्त प्राणी पेशीत. दोन तारककेंद्रांपासून (Centrioles) बनलेले.
कार्य: पेशी विभाजनाच्या वेळी तर्कुतंतू (Spindle Fibres) तयार करणे.

10. पेशीभित्तिका (Cell Wall):

रचना: फक्त वनस्पती पेशी, बुरशी, जीवाणू यांमध्ये. सेल्युलोज, कायटिन पासून बनलेली. मृत असते.
कार्य: 1. पेशीला निश्चित आकार देणे. 2. बाह्य आघातांपासून संरक्षण. 3. पेशी फुटण्यापासून वाचवणे.

11. पेशी पटल (Cell Membrane / Plasma Membrane):

रचना: सर्व पेशींमध्ये. मेद आणि प्रथिनांपासून बनलेले. अर्धपारगम्य (Semi-permeable).
कार्य: 1. पेशीच्या आत कोणते पदार्थ जाऊ द्यायचे आणि कोणते नाही, हे ठरवणे. 2. पेशीचा आकार राखणे.

12. पेशीद्रव्य (Cytoplasm):

रचना: केंद्रक वगळता पेशीच्या आतला सर्व भाग. जेलीसारखा पदार्थ.
कार्य: सर्व पेशी अंगके यातच तरंगत असतात. अनेक जैवरासायनिक क्रिया येथे घडतात.

9. सूक्ष्मजीव: ओळख आणि वर्गीकरण | Microorganisms

जे सजीव उघड्या डोळ्यांनी दिसत नाहीत, त्यांना सूक्ष्मदर्शकाखालीच पाहावे लागते, त्यांना सूक्ष्मजीव (Microorganisms) म्हणतात. हे एकपेशीय किंवा बहुपेशीय असू शकतात.

सूक्ष्मजीवांचे 5 प्रमुख प्रकार:

जीवाणू (Bacteria): आदिकेंद्रकी, एकपेशीय. उदा. लॅक्टोबॅसिलस, रायझोबियम.
विषाणू (Virus): पेशीविरहित. सजीव आणि निर्जीव यांच्या सीमारेषेवर. उदा. कोरोना, HIV.
बुरशी (Fungi): दृश्यकेंद्रकी. पेशीभित्तिका कायटिनची. उदा. यीस्ट, मशरूम, पेनीसिलियम.
शैवाल (Algae): दृश्यकेंद्रकी. हरितलवक असते. पाण्यात राहतात. उदा. स्पायरोगायरा, क्लॅमिडोमोनास.
प्रोटोझोआ (Protozoa): दृश्यकेंद्रकी, एकपेशीय प्राणी. उदा. अमिबा, पॅरामेशियम, प्लाझ्मोडियम.

10. जीवाणू (Bacteria) | सविस्तर माहिती

जीवाणू हे पृथ्वीवरील सर्वात जुने आणि सर्वात जास्त संख्येने असलेले सजीव आहेत. हे आदिकेंद्रकी आहेत.

आकारानुसार जीवाणूंचे 4 प्रकार:

कोकाय (Cocci): गोलाकार. उदा. स्ट्रेप्टोकोकस - घशाचा संसर्ग.
दंडाणू (Bacilli): काडीसारखे. उदा. लॅक्टोबॅसिलस - दही, E.coli.
स्पायरिला (Spirilla): स्प्रिंगसारखे. उदा. स्पायरिलम.
व्हिब्रियो (Vibrio): स्वल्पविरामासारखे. उदा. व्हिब्रियो कॉलरा - कॉलरा रोग.

जीवाणूंचे फायदे | 10 उपयोग:

दुग्धजन्य पदार्थ: लॅक्टोबॅसिलस दूधापासून दही, ताक, चीज बनवतो.
नत्र स्थिरीकरण: रायझोबियम जीवाणू हवेतील नत्र जमिनीत स्थिर करतो. शेतकऱ्यांचा मित्र.
प्रतिजैविके: स्ट्रेप्टोमायसिन, टेट्रासायक्लिन सारखी औषधे जीवाणूंपासून बनतात.
किण्वन: अल्कोहोल, व्हिनेगर बनवण्यासाठी यीस्ट आणि जीवाणू वापरतात.
जैवखते: अॅझोटोबॅक्टर, अॅझोस्पिरिलम.
बायोगॅस: मिथेनोजेनिक जीवाणू शेणापासून मिथेन वायू तयार करतात.
सांडपाणी प्रक्रिया: घाण पाण्यातील सेंद्रिय पदार्थ कुजवतात.
अन्न पचन: आपल्या आतड्यात E.coli सारखे जीवाणू 'क' जीवनसत्व तयार करतात.
चामडे कमावणे: कातडी मऊ करण्यासाठी वापरतात.
जैवतंत्रज्ञान: इन्सुलिन, इंटरफेरॉन सारखी जेनेटिक इंजिनिअरिंग उत्पादने.

जीवाणूंमुळे होणारे रोग | 10 रोग:

रोग	जीवाणूचे नाव	प्रभावित अवयव
क्षयरोग (T.B.)	मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिस	फुफ्फुसे
टायफॉइड	साल्मोनेला टायफी	आतडे
कॉलरा	व्हिब्रियो कॉलरा	आतडे
घटसर्प (Diphtheria)	कोरिनेबॅक्टेरियम डिप्थेरी	घसा
धनुर्वात (Tetanus)	क्लोस्ट्रीडियम टिटॅनी	मज्जासंस्था
न्युमोनिया	स्ट्रेप्टोकोकस न्यूमोनिया	फुफ्फुसे

11. विषाणू (Virus) | सजीव की निर्जीव?

विषाणू हा जगातील सर्वात सूक्ष्म आणि विचित्र सजीव आहे. याला पेशी नसते. फक्त DNA किंवा RNA आणि त्याभोवती प्रथिनांचे आवरण (Capsid) असते.

विषाणूचे वैशिष्ट्य: विषाणू फक्त जिवंत पेशीच्या आतच पुनरुत्पादन करू शकतो. पेशीबाहेर तो निर्जीव स्फटिकासारखा असतो. म्हणून याला 'सजीव आणि निर्जीव यांच्या सीमारेषेवरील' म्हणतात.

Exam Point: विषाणूचा शोध इव्हानोव्हस्की यांनी 1892 मध्ये लावला. 'Virus' म्हणजे लॅटिन भाषेत 'विष'.

विषाणूंमुळे होणारे 10 रोग:

कोरोना (COVID-19): SARS-CoV-2 विषाणू.
एड्स (AIDS): HIV विषाणू.
पोलिओ: पोलिओ विषाणू.
डेंग्यू: डेंग्यू विषाणू. एडिस डास.
स्वाइन फ्लू: H1N1 विषाणू.
कावीळ (Hepatitis): Hepatitis A, B, C विषाणू.
रेबीज: रेबीज विषाणू. कुत्रा चावल्याने.
गोवर: मीजल्स विषाणू.
कांजिण्या: व्हॅरिसेला विषाणू.
इन्फ्लूएंझा: इन्फ्लूएंझा विषाणू.

12. बुरशी (Fungi) | मृतोपजीवी

बुरशी ही दृश्यकेंद्रकी, बहुपेशीय (यीस्ट अपवाद) सजीव आहे. हिला हरितलवक नसते, म्हणून ती स्वतःचे अन्न तयार करू शकत नाही. ती मृत सेंद्रिय पदार्थांवर वाढते, म्हणून मृतोपजीवी (Saprophytic) म्हणतात.

बुरशीचे फायदे:

यीस्ट (Yeast): पाव, केक, ब्रेड फुगवण्यासाठी. अल्कोहोल निर्मिती.
पेनिसिलिन: पेनीसिलियम बुरशीपासून पहिले प्रतिजैविक तयार झाले. अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी 1928 मध्ये शोध लावला.
मशरूम: खाण्यासाठी वापरतात. प्रथिनांचा स्त्रोत.
चीज उत्पादन: काही बुरशी चीज बनवण्यासाठी वापरतात.

बुरशीचे नुकसान:

अन्न खराब होणे: ब्रेड, लोणचे, भाज्या वर बुरशी येते.
रोग: दाद, नायटा, गजकर्ण, ऍथलीट फूट.
पिकांचे रोग: गव्हाचा तांबेरा, केळीचा पनामा रोग.

13. लस आणि प्रतिजैविके | Vaccine & Antibiotics

A. लस (Vaccine):

लस म्हणजे मृत किंवा दुर्बल केलेले रोगजंतू. लस टोचल्यावर आपल्या शरीरात त्या रोगाविरुद्ध प्रतिपिंडे (Antibodies) तयार होतात. यामुळे भविष्यात खरा रोगजंतू आला तरी आपण आजारी पडत नाही. याला सक्रिय प्रतिकारशक्ती म्हणतात.

लसीचा शोध: एडवर्ड जेन्नर यांनी 1796 मध्ये देवी रोगावरील पहिली लस शोधली. लुई पाश्चर यांनी रेबीज, अँथ्रॅक्स लस शोधली.

B. प्रतिजैविके (Antibiotics):

प्रतिजैविके म्हणजे अशी रसायने जी जीवाणूंची वाढ थांबवतात किंवा त्यांना मारून टाकतात. पण ती विषाणूंवर काम करत नाहीत.

पहिले प्रतिजैविक: पेनीसिलिन. अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी 1928 मध्ये पेनीसिलियम बुरशीपासून शोधले.

MPSC Question: पेनीसिलिनचा शोध कोणी लावला? उत्तर: अलेक्झांडर फ्लेमिंग, 1928.

14. 50 महत्वाचे MCQ सरावासाठी | 50 MCQs for Practice

1. पेशीचा शोध कोणी लावला?

अ) श्वान ब) रॉबर्ट हुक क) विरशॉ ड) ल्यूवेनहॉक

उत्तर: ब) रॉबर्ट हुक

2. 'Power House of Cell' कोणाला म्हणतात?

अ) केंद्रक ब) तंतुकणिका क) गॉल्जीपिंड ड) लयके

उत्तर: ब) तंतुकणिका

3. 'Suicide Bag' कोणाला म्हणतात?

अ) लयके ब) रिक्तिका क) राइबोझोम ड) हरितलवक

उत्तर: अ) लयके

4. प्रकाशसंश्लेषण क्रिया कोठे घडते?

अ) तंतुकणिका ब) हरितलवक क) केंद्रक ड) राइबोझोम

उत्तर: ब) हरितलवक

5. पेशीभित्तिका कशापासून बनलेली असते?

अ) प्रथिने ब) मेद क) सेल्युलोज ड) कायटिन

उत्तर: क) सेल्युलोज

6. आदिकेंद्रकी पेशीचे उदाहरण कोणते?

अ) अमिबा ब) जीवाणू क) वनस्पती पेशी ड) प्राणी पेशी

उत्तर: ब) जीवाणू

7. कोणत्या पेशी अंगकाला स्वतःचा DNA असतो?

अ) राइबोझोम ब) लयके क) तंतुकणिका आणि हरितलवक ड) गॉल्जीपिंड

उत्तर: क) तंतुकणिका आणि हरितलवक

8. प्रथिनांची निर्मिती कोठे होते?

अ) गॉल्जीपिंड ब) राइबोझोम क) लयके ड) केंद्रक

उत्तर: ब) राइबोझोम

9. सूक्ष्मजीवशास्त्राचे जनक कोण?

अ) रॉबर्ट हुक ब) लुई पाश्चर क) अँटोन व्हॅन ल्यूवेनहॉक ड) रॉबर्ट कोच

उत्तर: क) अँटोन व्हॅन ल्यूवेनहॉक

10. दही कशामुळे बनते?

अ) विषाणू ब) बुरशी क) लॅक्टोबॅसिलस जीवाणू ड) शैवाल

उत्तर: क) लॅक्टोबॅसिलस जीवाणू

11. पेनीसिलिनचा शोध कोणी लावला?

अ) लुई पाश्चर ब) अलेक्झांडर फ्लेमिंग क) एडवर्ड जेन्नर ड) रॉबर्ट कोच

उत्तर: ब) अलेक्झांडर फ्लेमिंग

12. कोरोना रोग कोणत्या सूक्ष्मजीवामुळे होतो?

अ) जीवाणू ब) विषाणू क) बुरशी ड) प्रोटोझोआ

उत्तर: ब) विषाणू

13. मलेरिया रोगाचा प्रसार कशामुळे होतो?

अ) घरमाशी ब) अॅनोफिलीस डासाची मादी क) एडिस डास ड) झुरळ

उत्तर: ब) अॅनोफिलीस डासाची मादी

14. डेंग्यू रोगाचा प्रसार कशामुळे होतो?

अ) अॅनोफिलीस डास ब) एडिस इजिप्ती डास क) क्युलेक्स डास ड) घरमाशी

उत्तर: ब) एडिस इजिप्ती डास

15. रायझोबियम जीवाणूचे कार्य काय?

अ) रोग निर्माण करणे ब) नत्र स्थिरीकरण क) दूध नासवणे ड) अल्कोहोल निर्मिती

उत्तर: ब) नत्र स्थिरीकरण

16. वनस्पती पेशीत काय असते पण प्राणी पेशीत नसते?

अ) केंद्रक ब) तंतुकणिका क) हरितलवक ड) राइबोझोम

उत्तर: क) हरितलवक

17. प्राणी पेशीत काय असते पण वनस्पती पेशीत नसते?

अ) पेशीभित्तिका ब) रिक्तिका क) तारककाय ड) पेशी पटल

उत्तर: क) तारककाय

18. "Omnis Cellula e Cellula" हा सिद्धांत कोणी मांडला?

अ) श्लायडेन ब) श्वान क) विरशॉ ड) हुक

उत्तर: क) विरशॉ

19. एड्स (AIDS) रोग कशामुळे होतो?

अ) जीवाणू ब) HIV विषाणू क) बुरशी ड) प्रोटोझोआ

उत्तर: ब) HIV विषाणू

20. पाव फुगवण्यासाठी काय वापरतात?

अ) जीवाणू ब) यीस्ट (बुरशी) क) शैवाल ड) विषाणू

उत्तर: ब) यीस्ट (बुरशी)

21. नील-हरित शैवाल कोणत्या प्रकारची पेशी आहे?

अ) आदिकेंद्रकी ब) दृश्यकेंद्रकी क) अकोशिकीय ड) यापैकी नाही

उत्तर: अ) आदिकेंद्रकी

22. कोणत्या पेशी अंगकाला 'पेशीचे पोस्ट ऑफिस' म्हणतात?

अ) तंतुकणिका ब) गॉल्जीपिंड क) लयके ड) राइबोझोम

उत्तर: ब) गॉल्जीपिंड

23. क्षयरोग (T.B.) कशामुळे होतो?

अ) विषाणू ब) मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिस जीवाणू क) बुरशी ड) प्रोटोझोआ

उत्तर: ब) मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिस जीवाणू

24. लसीचा शोध कोणी लावला?

अ) लुई पाश्चर ब) एडवर्ड जेन्नर क) रॉबर्ट कोच ड) फ्लेमिंग

उत्तर: ब) एडवर्ड जेन्नर (देवी रोग)

25. कोणत्या शास्त्रज्ञाने 'जंतू सिद्धांत' मांडला?

अ) रॉबर्ट हुक ब) लुई पाश्चर क) रॉबर्ट कोच ड) ल्यूवेनहॉक

उत्तर: ब) लुई पाश्चर

26. अमिबा कोणत्या प्रकारचा सूक्ष्मजीव आहे?

अ) जीवाणू ब) विषाणू क) बुरशी ड) प्रोटोझोआ

उत्तर: ड) प्रोटोझोआ

27. मलेरिया रोग कोणत्या सूक्ष्मजीवामुळे होतो?

अ) जीवाणू ब) विषाणू क) प्लाझ्मोडियम (प्रोटोझोआ) ड) बुरशी

उत्तर: क) प्लाझ्मोडियम (प्रोटोझोआ)

28. DNA कोठे असतो?

अ) राइबोझोम ब) केंद्रक क) लयके ड) गॉल्जीपिंड

उत्तर: ब) केंद्रक

29. पेशीचा कोणता भाग 'निवडक पारगम्य' असतो?

अ) पेशीभित्तिका ब) पेशी पटल क) केंद्रक पटल ड) रिक्तिका

उत्तर: ब) पेशी पटल

30. कॉलरा रोग कशामुळे होतो?

अ) साल्मोनेला ब) व्हिब्रियो कॉलरा क) E.coli ड) शिगेला

उत्तर: ब) व्हिब्रियो कॉलरा

31. ATP चा फुल फॉर्म काय?

अ) Adenosine Triphosphate ब) Adenine Triphosphate क) Amino Triphosphate ड) Acid Triphosphate

उत्तर: अ) Adenosine Triphosphate

32. कोणत्या पेशी अंगकात क्लोरोफिल असते?

अ) तंतुकणिका ब) हरितलवक क) लयके ड) राइबोझोम

उत्तर: ब) हरितलवक

33. जीवाणूंचा आकार किती असतो?

अ) 1-10 मायक्रोमीटर ब) 10-100 मायक्रोमीटर क) 100-1000 मायक्रोमीटर ड) 1-10 मिलीमीटर

उत्तर: अ) 1-10 मायक्रोमीटर

34. विषाणूंचा आकार किती असतो?

अ) 1-10 मायक्रोमीटर ब) 20-300 नॅनोमीटर क) 10-100 मायक्रोमीटर ड) 1-10 मिलीमीटर

उत्तर: ब) 20-300 नॅनोमीटर

35. 'जीन' कशात असतात?

अ) राइबोझोम ब) गुणसूत्रे (केंद्रक) क) लयके ड) पेशीद्रव्य

उत्तर: ब) गुणसूत्रे (केंद्रक)

36. पेशी विभाजनात तर्कुतंतू कोण तयार करते?

अ) केंद्रक ब) तारककाय क) राइबोझोम ड) गॉल्जीपिंड

उत्तर: ब) तारककाय

37. कोणता रोग जीवाणूमुळे होत नाही?

अ) क्षयरोग ब) टायफॉइड क) पोलिओ ड) कॉलरा

उत्तर: क) पोलिओ (विषाणू)

38. कोणता रोग विषाणूमुळे होत नाही?

अ) एड्स ब) डेंग्यू क) मलेरिया ड) स्वाइन फ्लू

उत्तर: क) मलेरिया (प्रोटोझोआ)

39. बुरशीची पेशीभित्तिका कशाची बनलेली असते?

अ) सेल्युलोज ब) कायटिन क) पेप्टिडोग्लायकन ड) लिपिड

उत्तर: ब) कायटिन

40. जीवाणूंची पेशीभित्तिका कशाची बनलेली असते?

अ) सेल्युलोज ब) कायटिन क) पेप्टिडोग्लायकन ड) लिपिड

उत्तर: क) पेप्टिडोग्लायकन

41. BCG लस कशासाठी देतात?

अ) पोलिओ ब) क्षयरोग क) गोवर ड) धनुर्वात

उत्तर: ब) क्षयरोग

42. DPT लस कशासाठी देतात?

अ) घटसर्प, डांग्या खोकला, धनुर्वात ब) डेंग्यू, पोलिओ, टायफॉइड क) देवी, गोवर, गालगुंड ड) यापैकी नाही

उत्तर: अ) घटसर्प, डांग्या खोकला, धनुर्वात

43. केंद्रकाचा शोध कोणी लावला?

अ) रॉबर्ट हुक ब) रॉबर्ट ब्राउन क) श्लायडेन ड) श्वान

उत्तर: ब) रॉबर्ट ब्राउन, 1831

44. 'सजीव आणि निर्जीव यांच्या सीमारेषेवर' कोण आहे?

अ) जीवाणू ब) विषाणू क) बुरशी ड) शैवाल

उत्तर: ब) विषाणू

45. सर्वात मोठी पेशी कोणती?

अ) मानवी अंडपेशी ब) मज्जापेशी क) शहामृगाचे अंडे ड) जीवाणू

उत्तर: क) शहामृगाचे अंडे

46. सर्वात लहान पेशी कोणती?

अ) मायकोप्लाझ्मा जीवाणू ब) विषाणू क) RBC ड) शुक्राणू

उत्तर: अ) मायकोप्लाझ्मा जीवाणू

47. मानवी शरीरातील सर्वात लांब पेशी कोणती?

अ) स्नायू पेशी ब) मज्जापेशी (न्यूरॉन) क) अस्थिपेशी ड) RBC

उत्तर: ब) मज्जापेशी (न्यूरॉन)

48. क्लोरोफिलमध्ये कोणते धातूचे मूलद्रव्य असते?

अ) लोह ब) मॅग्नेशियम क) कॅल्शियम ड) तांबे

उत्तर: ब) मॅग्नेशियम

49. हिमोग्लोबिनमध्ये कोणते धातूचे मूलद्रव्य असते?

अ) मॅग्नेशियम ब) लोह क) कॅल्शियम ड) जस्त

उत्तर: ब) लोह

50. हरितलवकामध्ये कोणते रंगद्रव्य असते?

अ) हिमोग्लोबिन ब) मेलॅनिन क) क्लोरोफिल ड) कॅरोटीन

उत्तर: क) क्लोरोफिल

15. 25 महत्वाचे FAQ | MPSC PYQ सह

प्रश्न 1: पेशी म्हणजे काय?

उत्तर: सजीवांचा मूलभूत रचनात्मक व कार्यात्मक घटक ज्याला स्वतंत्रपणे जीवन असते, त्याला पेशी म्हणतात.

प्रश्न 2: पेशीचा शोध कोणी व कधी लावला?

उत्तर: रॉबर्ट हुक यांनी 1665 मध्ये बुचाच्या पेशीचा शोध लावला.

प्रश्न 3: Power House of Cell कोणते?

उत्तर: तंतुकणिका (Mitochondria). कारण ती ATP ऊर्जा तयार करते.

प्रश्न 4: Suicide Bag of Cell कोणते?

उत्तर: लयके (Lysosome). कारण पेशीला इजा झाल्यावर ती स्वतःचेच विघटन करते.

प्रश्न 5: Kitchen of Cell कोणते?

उत्तर: हरितलवक (Chloroplast). कारण तिथे प्रकाशसंश्लेषणाने अन्न तयार होते.

प्रश्न 6: Protein Factory of Cell कोणते?

उत्तर: राइबोझोम (Ribosome). कारण तिथे प्रथिनांचे संश्लेषण होते.

प्रश्न 7: Post Office of Cell कोणते?

उत्तर: गॉल्जीपिंड (Golgi Body). कारण ते प्रथिनांचे पॅकेजिंग व वितरण करते.

प्रश्न 8: आदिकेंद्रकी आणि दृश्यकेंद्रकी पेशीमधील मुख्य फरक काय?

उत्तर: आदिकेंद्रकी पेशीत सुस्पष्ट केंद्रक नसते, दृश्यकेंद्रकी पेशीत सुस्पष्ट केंद्रक असते.

प्रश्न 9: वनस्पती पेशी आणि प्राणी पेशीमधील 2 मुख्य फरक सांगा.

उत्तर: 1. वनस्पती पेशीत पेशीभित्तिका आणि हरितलवक असते, प्राणी पेशीत नसते. 2. वनस्पती पेशीत मोठी रिक्तिका, प्राणी पेशीत लहान रिक्तिका.

प्रश्न 10: DNA कोठे असतो?

उत्तर: दृश्यकेंद्रकी पेशीत केंद्रकात, तंतुकणिका आणि हरितलवकात. आदिकेंद्रकी पेशीत पेशीद्रव्यात.

प्रश्न 11: सूक्ष्मजीव म्हणजे काय?

उत्तर: उघड्या डोळ्यांनी न दिसणारे सूक्ष्म सजीव ज्यांना पाहण्यासाठी सूक्ष्मदर्शकाची गरज असते, त्यांना सूक्ष्मजीव म्हणतात.

प्रश्न 12: जीवाणूंचे फायदे कोणते?

उत्तर: दही बनवणे, नत्र स्थिरीकरण, प्रतिजैविक निर्मिती, बायोगॅस निर्मिती, सांडपाणी प्रक्रिया.

प्रश्न 13: विषाणूंमुळे होणारे 5 रोग सांगा.

उत्तर: कोरोना, एड्स, पोलिओ, डेंग्यू, स्वाइन फ्लू, रेबीज, गोवर, कांजिण्या, कावीळ.

प्रश्न 14: बुरशीचे फायदे कोणते?

उत्तर: यीस्टपासून पाव-ब्रेड, पेनीसिलिन प्रतिजैविक, मशरूम खाद्य, चीज उत्पादन.

प्रश्न 15: लसीचा शोध कोणी लावला?

उत्तर: एडवर्ड जेन्नर यांनी 1796 मध्ये देवी रोगावरील पहिली लस शोधली.

प्रश्न 16: पेनीसिलिनचा शोध कोणी लावला?

उत्तर: अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी 1928 मध्ये पेनीसिलियम बुरशीपासून शोधले.

प्रश्न 17: 'जंतू सिद्धांत' कोणी मांडला?

उत्तर: लुई पाश्चर आणि रॉबर्ट कोच यांनी. रोग जंतूंमुळे होतात हे सिद्ध केले.

प्रश्न 18: पाश्चरायझेशन म्हणजे काय?

उत्तर: दूध 72°C ला 15 सेकंद गरम करून लगेच थंड करणे. यामुळे हानिकारक जीवाणू मरतात. लुई पाश्चर यांनी शोध लावला.

प्रश्न 19: सर्वात मोठी पेशी कोणती?

उत्तर: शहामृगाचे अंडे. ती एकच पेशी आहे.

प्रश्न 20: सर्वात लहान पेशी कोणती?

उत्तर: मायकोप्लाझ्मा (PPLO) हा जीवाणू.

प्रश्न 21: मानवी शरीरातील सर्वात लांब पेशी कोणती?

उत्तर: मज्जापेशी (न्यूरॉन). 1 मीटरपेक्षा जास्त लांब असू शकते.

प्रश्न 22: RBC ला केंद्रक असते का?

उत्तर: नाही. सस्तन प्राण्यांच्या परिपक्व तांबड्या रक्तपेशीत केंद्रक नसते. म्हणून त्या जास्त ऑक्सिजन वाहून नेतात.

प्रश्न 23: क्लोरोफिल कशात असते?

उत्तर: हरितलवकात. यात मॅग्नेशियम असते.

प्रश्न 24: कोणत्या पेशी अंगकाला स्वतःचा DNA असतो?

उत्तर: तंतुकणिका आणि हरितलवक. म्हणून यांना 'अर्धस्वायत्त अंगके' म्हणतात.

प्रश्न 25: पेशी सिद्धांत कोणी मांडला?

उत्तर: एम. जे. श्लायडेन, थिओडोर श्वान आणि रुडॉल्फ विरशॉ यांनी.

16. निष्कर्ष: NEET आणि MPSC साठी टिप्स | Conclusion

मित्रांनो, "पेशी आणि सूक्ष्मजीव" हा जीवशास्त्राचा पाया आहे. MPSC, Police Bharti, तलाठी, कृषी विभाग, आरोग्य विभाग, NEET, UPSC या सर्व परीक्षांसाठी हा टॉपिक 100% महत्वाचा आहे.

परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी 5 टिप्स:

आकृती काढा: वनस्पती पेशी, प्राणी पेशी, जीवाणू, विषाणू यांच्या आकृत्या काढून शिका. Mains मध्ये आकृतीला वेगळे मार्क्स असतात.
फरक पाठ करा: वनस्पती vs प्राणी पेशी, आदिकेंद्रकी vs दृश्यकेंद्रकी, जीवाणू vs विषाणू - यांचे 5-5 फरक तोंडपाठ करा.
उपनावे लक्षात ठेवा: Power House = तंतुकणिका, Suicide Bag = लयके, Kitchen = हरितलवक, Protein Factory = राइबोझोम, Post Office = गॉल्जीपिंड.
शास्त्रज्ञ आणि शोध: रॉबर्ट हुक - पेशी, ल्यूवेनहॉक - सूक्ष्मजीव, फ्लेमिंग - पेनीसिलिन, जेन्नर - लस, पाश्चर - पाश्चरायझेशन.
रोग आणि कारण: कोणता रोग जीवाणूमुळे होतो, कोणता विषाणूमुळे हे पक्के करा. डेंग्यू-विषाणू, मलेरिया-प्रोटोझोआ, क्षयरोग-जीवाणू, दाद-बुरशी.

            Vision Gov Academy चा अंतिम संदेश: विज्ञान हा घोकंपट्टीचा विषय नाही, तर समजून घेण्याचा विषय
            आहे. पेशी कशी काम करते, हे समजले तर तुमचे स्वतःचे शरीर कसे काम करते हे समजेल. अभ्यास मनापासून करा. शंका
            असतील तर आमच्या Telegram ग्रुपवर विचारा. तुमचे 5 पैकी 5 मार्क्स पक्के. 

            जय हिंद! जय विज्ञान! जय महाराष्ट्र!
        

Author: Vision Gov Academy Team | Aditya Sir
Category: जीवशास्त्र, MPSC Science, Police Bharti GK, Talathi Bharti, NEET Biology
Word Count: 5100+ शब्द | AdSense Approved Content
Published On: 21 June 2026
Tags: #MPSC #Science #CellBiology #Microorganisms #PeshVigyan #PoliceBharti #TalathiBharti #NEET #UPSC #VisionGovAcademy

📚मानवी उत्सर्जन संस्था संबंधित पोस्ट वाचा

MPSC PSI/STI Science महत्वाचे Topics:

👉 प्रकाश - Light MPSC PSI/STI Notes

👉 ध्वनी - Sound Police Bharti Notes

👉 वनस्पतींचे वर्गीकरण - मराठीतून

👉 प्राण्यांचे वर्गीकरण - Animal Kingdom

👉 VisionGov Academy बद्दल

Top News

पेशी आणि सूक्ष्मजीव Notes PDF | Cell Structure Types Microorganisms | MPSC Police Talathi 2026