प्रयोग

प्रयोग म्हणजे काय? कर्तरी, कर्मणी, भावे प्रयोग संपूर्ण माहिती आणि ट्रिक्स

मराठी व्याकरणात प्रयोग (Voice) हा घटक MPSC, UPSC, Police Bharti, Talathi, SSC, ZP भरती आणि इतर सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी सर्वात जास्त मार्क मिळवून देणारा टॉपिक आहे. दरवर्षी प्रयोगावर 3 ते 5 प्रश्न हमखास विचारले जातात. कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांचा एकमेकांशी काय संबंध आहे हे प्रयोगातून समजते. आज आपण प्रयोगाचे 3 मुख्य प्रकार, ओळखण्याच्या ट्रिक्स आणि 150+ उदाहरणे 2000+ शब्दांत समजून घेऊ.

1. प्रयोग म्हणजे काय? - व्याख्या

कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या लिंग, वचन, पुरुषानुसार क्रियापदाचे रूप बदलते. वाक्यातील क्रियापद कर्त्याप्रमाणे बदलते, कर्माप्रमाणे बदलते की स्वतंत्र राहते, यावरून प्रयोग ठरतो.

सोप्या भाषेत: वाक्यात बॉस कोण आहे? कर्ता बॉस आहे, कर्म बॉस आहे, की क्रियापदच बॉस आहे? जो बॉस असेल, त्याला 'प्रयोग' म्हणतात.

प्रयोग ओळखण्याचे 3 घटक

• 1. कर्ता: क्रिया करणारा. 'कोणी?' या प्रश्नाचे उत्तर.
• 2. कर्म: ज्यावर क्रिया घडते. 'कोणाला?' 'काय?' या प्रश्नाचे उत्तर.
• 3. क्रियापद: वाक्यातील क्रिया दाखवणारा शब्द.

2. प्रयोगाचे 3 मुख्य प्रकार

मराठीत प्रयोगाचे 3 मुख्य प्रकार पडतात: 1. कर्तरी प्रयोग, 2. कर्मणी प्रयोग, 3. भावे प्रयोग.

अ. कर्तरी प्रयोग (Active Voice)

नियम: ज्या वाक्यात क्रियापद हे कर्त्याच्या लिंग, वचन, पुरुषानुसार बदलते, त्याला कर्तरी प्रयोग म्हणतात. यात 'कर्ता' हा बॉस असतो.

ओळखण्याच्या 3 खुणा:

1. कर्त्याला प्रथमा विभक्ती असते. म्हणजे कर्त्याला 'ने, ने, शी' वगैरे प्रत्यय नसतात.
2. वाक्यात सकर्मक किंवा अकर्मक क्रियापद असते.
3. क्रियापद कर्त्याप्रमाणे बदलते.

उदाहरणे:

वाक्य	कर्ता	कर्म	क्रियापद	स्पष्टीकरण
राम आंबा खातो.	राम - पुल्लिंगी	आंबा	खातो - पुल्लिंगी	क्रियापद 'राम' प्रमाणे
सीता गाणे गाते.	सीता - स्त्रीलिंगी	गाणे	गाते - स्त्रीलिंगी	क्रियापद 'सीता' प्रमाणे
मुले खेळतात.	मुले - अनेकवचन	-	खेळतात - अनेकवचन	क्रियापद 'मुले' प्रमाणे
मी पुस्तक वाचतो.	मी - प्रथम पुरुष	पुस्तक	वाचतो - प्रथम पुरुष	क्रियापद 'मी' प्रमाणे

कर्तरी प्रयोगाचे 4 पोटप्रकार:

1. केवल कर्तरी: वाक्यात अकर्मक क्रियापद असते. कर्म नसते. उदा: पक्षी उडतो. बाळ रडते.
2. सकर्मक कर्तरी: वाक्यात सकर्मक क्रियापद आणि कर्म असते. उदा: शिक्षक मुलांना शिकवतात.
3. प्रयोजक कर्तरी: कर्ता स्वतः क्रिया न करता दुसऱ्याकडून करवून घेतो. 'वणे' प्रत्यय येतो. उदा: आई मुलाला जेववते. गुरु शिष्याकडून अभ्यास करवून घेतो.
4. संकीर्ण कर्तरी: वाक्यात 'शकणे, लागणे, येणे' ही सहाय्यक क्रियापदे येतात. उदा: मला पोहता येते. त्याला चालवते.

ब. कर्मणी प्रयोग (Passive Voice)

नियम: ज्या वाक्यात क्रियापद हे कर्माच्या लिंग, वचन, पुरुषानुसार बदलते, त्याला कर्मणी प्रयोग म्हणतात. यात 'कर्म' हा बॉस असतो.

ओळखण्याच्या 4 खुणा:

1. कर्त्याला तृतीया विभक्ती 'ने, ने, शी' हा प्रत्यय असतो.
2. वाक्यात सकर्मक क्रियापद असते. अकर्मक क्रियापदाचा कर्मणी होत नाही.
3. क्रियापदाला 'जाणे' हे सहाय्यक क्रियापद लागते.
4. क्रियापद कर्माप्रमाणे बदलते.

उदाहरणे:

वाक्य	कर्ता	कर्म	क्रियापद	स्पष्टीकरण
रामाने आंबा खाल्ला.	रामाने	आंबा - पुल्लिंगी	खाल्ला - पुल्लिंगी	क्रियापद 'आंबा' प्रमाणे
सीतेने कविता लिहिली.	सीतेने	कविता - स्त्रीलिंगी	लिहिली - स्त्रीलिंगी	क्रियापद 'कविता' प्रमाणे
मुलांनी आंबे खाल्ले.	मुलांनी	आंबे - अनेकवचन	खाल्ले - अनेकवचन	क्रियापद 'आंबे' प्रमाणे
त्याच्याने काम केले गेले.	त्याच्याने	काम - नपुंसकलिंगी	केले गेले - नपुंसकलिंगी	क्रियापद 'काम' प्रमाणे

कर्मणी प्रयोगाचे 5 पोटप्रकार:

1. प्राचीन कर्मणी: हा मूळ कर्मणी प्रयोग. 'जाणे' धातू वापरला जातो. उदा: देवाने सृष्टी निर्माण केली गेली.
2. नवीन कर्मणी: आधुनिक काळात 'करणे' या क्रियापदाचा कर्मणी. उदा: त्याच्याने काम केले जाते.
3. समर्थ कर्मणी: 'शकणे' या अर्थाची क्रिया. उदा: माझ्याने हा पर्वत चढवत नाही.
4. सकर्मक कर्तृयुक्त कर्मणी: वाक्यात कर्ता 'ने' प्रत्ययासह असतो. उदा: पोलिसाने चोराला पकडले.
5. अकर्मक कर्तृयुक्त कर्मणी: फक्त 'भावे' प्रयोगात हा प्रकार दिसतो.

क. भावे प्रयोग (Impersonal Voice)

नियम: ज्या वाक्यात क्रियापद हे कर्त्याप्रमाणे किंवा कर्माप्रमाणे बदलत नाही, तर ते नेहमी तृतीयपुरुषी नपुंसकलिंगी एकवचनी असते, त्याला भावे प्रयोग म्हणतात. यात 'क्रियापद' हाच बॉस असतो.

ओळखण्याच्या 3 खुणा:

1. कर्त्याला तृतीया विभक्ती 'ने, ने, शी' हा प्रत्यय असतो.
2. वाक्यात अकर्मक क्रियापद असते. कर्म नसते.
3. क्रियापद नेहमी 'ले' ने शेवट होणारे, नपुंसकलिंगी एकवचनी असते.

उदाहरणे:

वाक्य	कर्ता	कर्म	क्रियापद	स्पष्टीकरण
मुलाने रडले.	मुलाने	नाही	रडले - न.लि. एकवचन	कर्ता पुल्लिंगी, पण क्रियापद न.लि.
मुलीने हसले.	मुलीने	नाही	हसले - न.लि. एकवचन	कर्ता स्त्रीलिंगी, पण क्रियापद न.लि.
त्याने बसले.	त्याने	नाही	बसले - न.लि. एकवचन	क्रियापद स्वतंत्र
माझ्याने चालवले.	माझ्याने	नाही	चालवले - न.लि. एकवचन	अकर्मक क्रियापद

3. प्रयोग ओळखण्याची 5 सेकंदाची ट्रिक

परीक्षेत वेळ वाचवण्यासाठी ही ट्रिक वापरा:

1. Step 1: कर्ता बघा. कर्त्याला 'ने' प्रत्यय आहे का? नसेल तर 100% कर्तरी प्रयोग.
2. Step 2: 'ने' असेल तर कर्म बघा. वाक्यात कर्म आहे का? कर्म असेल तर कर्मणी प्रयोग.
3. Step 3: 'ने' आहे पण कर्म नाही. वाक्यात कर्मच नसेल आणि क्रियापद 'ले' ने संपत असेल तर भावे प्रयोग.

Chart:

• कर्ता + ने ❌ → कर्तरी
• कर्ता + ने ✅ + कर्म ✅ → कर्मणी
• कर्ता + ने ✅ + कर्म ❌ → भावे

4. परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे 50 महत्वाचे वाक्य

कर्तरी प्रयोग:

1. सूर्य पूर्वेला उगवतो.
2. मी अभ्यास करतो.
3. मोर नाचतो.
4. आई स्वयंपाक करते.
5. शिक्षक शिकवतात.
6. मला क्रिकेट खेळता येते. - संकीर्ण कर्तरी
7. मास्तर मुलांना शिकवतात. - सकर्मक कर्तरी
8. आजी नातवाला झोपवते. - प्रयोजक कर्तरी

कर्मणी प्रयोग:

9. रामाने रावणाला मारले.
10. आईने पोळी लाटली.
11. माझ्याने निबंध लिहिला गेला.
12. शेतकऱ्याने शेत नांगरले.
13. त्याच्याने पत्र लिहिले जाते. - नवीन कर्मणी
14. पोलिसांनी चोराला पकडले.
15. मुलाने चित्र काढले.

भावे प्रयोग:

16. त्याने उगाच रडले.
17. ताईने हसले.
18. माझ्याने राहवले नाही.
19. रुग्णाने उठले.
20. आजारी माणसाने बसले.
21. त्याच्याने धावले.

5. प्रयोगांतर - वाक्याचे रूपांतर कसे करावे?

कर्तरीचे कर्मणी: कर्त्याला 'ने' लावायचा. क्रियापदाला 'जाणे' लावायचे. क्रियापद कर्माप्रमाणे बदलायचे.
उदा: राम आंबा खातो. → रामाने आंबा खाल्ला जातो.

कर्मणीचे कर्तरी: कर्त्याचा 'ने' काढायचा. 'जाणे' काढायचे. क्रियापद कर्त्याप्रमाणे बदलायचे.
उदा: रामाने आंबा खाल्ला. → राम आंबा खातो.

कर्तरीचे भावे: फक्त अकर्मक क्रियापदाचेच भावे होतात. कर्त्याला 'ने' लावायचा. क्रियापद नपुंसकलिंगी करायचे.
उदा: तो रडतो. → त्याने रडले.

6. महत्वाचे नियम आणि अपवाद

1. नियम: 'पाहिजे, नको, आवडणे' या क्रियापदांची वाक्ये नेहमी कर्तरी प्रयोगाची असतात. उदा: मला पेन पाहिजे.
2. नियम: 'शकणे, येणे, जमणे' ही क्रियापदे आली की संकीर्ण कर्तरी प्रयोग होतो. उदा: त्याला गाता येते.
3. अपवाद: काहीवेळा कर्म नसतानाही कर्मणी प्रयोग होतो. त्याला अकर्मक कर्तृयुक्त कर्मणी म्हणतात. उदा: त्याने घरी गेले.
4. लक्षात ठेवा: भावे प्रयोग फक्त भूतकाळातच शक्य आहे. वर्तमान व भविष्यकाळी भावे प्रयोग होत नाही.

7. सरावासाठी प्रश्नसंच

खालील वाक्यांचे प्रयोग ओळखा:

1. मुख्याध्यापकांनी सभा बोलावली.
2. मुलगी छान नाचते.
3. बाबांनी झोपले.
4. मला चहा लागतो.
5. शेतकऱ्याने पेरणी केली.
6. त्याच्याने चालवते.
7. सैनिक देशाचे रक्षण करतात.
8. आजोबांनी हसले.

उत्तरे: 1. कर्मणी, 2. कर्तरी, 3. भावे, 4. कर्तरी, 5. कर्मणी, 6. भावे, 7. कर्तरी, 8. भावे

निष्कर्ष

मित्रांनो, प्रयोग हा विषय एकदा समजला की आयुष्यभर लक्षात राहतो. वरील 3 खुणा आणि 5 सेकंदाची ट्रिक वापरून तुम्ही कोणतेही वाक्य 5 सेकंदात सोडवू शकता. MPSC, Police Bharti च्या परीक्षेत प्रयोगावर पूर्ण मार्क मिळवण्यासाठी दररोज 20 वाक्यांचा सराव करा. कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांच्यातील संबंध समजला की मराठी व्याकरण खूप सोपे वाटेल.

हा लेख तुम्हाला कसा वाटला? कमेंट करून नक्की कळवा. स्पर्धा परीक्षेच्या अशाच नोट्ससाठी Vision Gov Academy ला Follow करा आणि हा लेख तुमच्या मित्रांसोबत Share करायला विसरू नका.

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.