समास

समास म्हणजे काय? समासाचे 6 प्रकार, 100+ उदाहरणे आणि ट्रिक्स

मराठी व्याकरणात समास हा घटक MPSC, UPSC, Police Bharti, Talathi, SSC आणि इतर सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत महत्वाचा आहे. दरवर्षी समासावर 2 ते 4 प्रश्न हमखास विचारले जातात. 2 शब्दांपासून 1 शब्द कसा बनतो आणि त्याचा अर्थ कसा बदलतो हे समासात शिकतो. आज आपण समासाची संपूर्ण माहिती 2000 शब्दांत, सोप्या ट्रिक्ससह समजून घेऊ.

1. समास म्हणजे काय? - व्याख्या

दोन किंवा दोन पेक्षा अधिक शब्द एकत्र येऊन त्यातील विभक्ती प्रत्यय गाळल्यामुळे जो एक जोडशब्द तयार होतो, त्याला सामासिक शब्द म्हणतात. सामासिक शब्द तयार करण्याच्या प्रक्रियेला समास म्हणतात.

उदा: 'घर' आणि 'दार' हे दोन शब्द एकत्र आले. मधला 'चे' हा प्रत्यय गाळला. नवीन शब्द तयार झाला - घरदार. या प्रक्रियेला समास म्हणतात.

समासात दोन पदे असतात:

• 1. पूर्वपद: सामासिक शब्दातील पहिला शब्द. उदा: घरदार मध्ये 'घर' हे पूर्वपद.
• 2. उत्तरपद: सामासिक शब्दातील दुसरा शब्द. उदा: घरदार मध्ये 'दार' हे उत्तरपद.

2. समासाचे मुख्य 6 प्रकार

मराठीत समासाचे एकूण 6 प्रकार मानले जातात. हे 6 प्रकार पाठ केले की समास सोपा होतो.

1. अव्ययीभाव समास

नियम: या समासात पहिले पद महत्वाचे असते. पूर्ण जोडशब्द क्रियाविशेषण अव्ययासारखा वापरला जातो. बहुतेक वेळा पूर्वपद हे अव्यय असते.

ओळखण्याची ट्रिक: प्रतिदिन, यथाशक्ती, दररोज, आजन्म, नकळत अशी 'प्रति', 'यथा', 'दर', 'आ', 'न' ने सुरू होणारे शब्द.

विग्रह कसा करायचा: सामासिक शब्दाचा अर्थ लिहायचा.

सामासिक शब्द	विग्रह
प्रतिदिन	प्रत्येक दिवशी
यथाशक्ती	शक्तीप्रमाणे
आमरण	मरेपर्यंत
दररोज	प्रत्येक रोजी
बिनचूक	चुकीशिवाय

2. तत्पुरुष समास

नियम: या समासात दुसरे पद म्हणजे उत्तरपद महत्वाचे असते. पहिल्या पदाचा विभक्ती प्रत्यय गाळला जातो.

ओळखण्याची ट्रिक: विभक्ती प्रत्यय कोणता गाळला आहे ते बघा. त्यावरून समासाचे पोटप्रकार ठरतात.

तत्पुरुष समासाचे 7 पोटप्रकार:

1. विभक्ती तत्पुरुष: द्वितीया ते सप्तमी विभक्तीचा प्रत्यय गाळला जातो.
   उदा: गायरान = गाईसाठी रान - चतुर्थी. स्वर्गप्राप्त = स्वर्गाला प्राप्त - द्वितीया. घरजावई = घरात जावई - सप्तमी.
2. नञ् तत्पुरुष: पहिले पद 'अ', 'अन्' किंवा 'न' हे नकारदर्शक असते.
   उदा: अयोग्य = योग्य नाही असा. अनादर = आदर नाही असा. नापीक = पीक नाही अशी.
3. उपपद तत्पुरुष: उत्तरपद धातूला प्रत्यय लागून बनलेले असते.
   उदा: ग्रंथकार = ग्रंथ करणारा. तोंडपाठ = तोंडाने पाठ.
4. कर्मधारय तत्पुरुष: विशेषण + विशेष्य किंवा उपमेय + उपमान असतो.
   उदा: नीलकमल = नील असे कमल. पुरुषसिंह = पुरुष सिंहाप्रमाणे आहे असा.
5. द्विगू तत्पुरुष: पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि अर्थ 'समूह' असा निघतो.
   उदा: त्रिभुवन = तीन भुवनांचा समूह. पंचवटी = पाच वडांचा समूह.
6. मध्यमपदलोपी: मधले पद लोप पावते.
   उदा: साखरभात = साखर घातलेला भात. दहीभात = दही मिसळलेला भात.
7. अलुक् तत्पुरुष: पहिल्या पदाचा विभक्ती प्रत्यय गाळला जात नाही.
   उदा: तोंडपाठ = तोंडी पाठ. येनकेनप्रकारेण = कोणत्याही एका प्रकाराने.

3. कर्मधारय समास

नियम: हा तत्पुरुषचाच एक प्रकार आहे. यात विशेषण + विशेष्य, उपमान + उपमेय किंवा उपमेय + उपमान असते.

ट्रिक: दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असतात.

• विशेषण + विशेष्य: नीलकमल = नील असे जे कमल. महादेव = महान असा देव.
• उपमान + उपमेय: कमलनयन = कमळासारखे नयन. चंद्रवदन = चंद्रासारखे वदन.
• उपमेय + उपमान: पुरुषसिंह = सिंहासारखा पुरुष. नरशार्दूल = शार्दूलासारखा नर.
• रूपक: मुखचंद्र = मुख हाच चंद्र. विद्याधन = विद्या हेच धन.

4. द्विगू समास

नियम: पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि तयार होणाऱ्या शब्दाचा अर्थ 'समूह' किंवा 'समाहार' असा होतो.

ट्रिक: पहिला शब्द आकडा असेल आणि अर्थ समूह निघत असेल तर द्विगू.

सामासिक शब्द	विग्रह
चातुर्मास	चार महिन्यांचा समूह
नवरात्र	नऊ रात्रींचा समूह
सप्ताह	सात दिवसांचा समूह
अष्टाध्याय	आठ अध्यायांचा समूह
त्रैलोक्य	तीन लोकांचा समूह

लक्षात ठेवा: जर अर्थ समूह निघत नसेल तर द्विगू होत नाही. उदा: चारभिंती = चार अशा भिंती - हा कर्मधारय आहे, द्विगू नाही.

5. द्वंद्व समास

नियम: या समासात दोन्ही पदे महत्वाची असतात. दोन्ही पदांचा अर्थ प्रधान असतो. विग्रह करताना दोन पदांमध्ये 'आणि', 'व', 'अथवा' ही उभयान्वयी अव्यये येतात.

ट्रिक: 'आणि' लावून वाक्य पूर्ण झाले तर द्वंद्व.

• इतरेतर द्वंद्व: दोन्ही पदे अनेकवचनी असतात. उदा: आईवडील = आई आणि वडील. बहीणभाऊ = बहीण आणि भाऊ.
• समाहार द्वंद्व: दोन्ही पदे मिळून एक समूह बनतो आणि शब्द एकवचनी असतो. उदा: हातपाय = हात आणि पाय मिळून शरीराचा भाग. भाजीपाला = भाजी व पाल्याचा समूह.
• वैकल्पिक द्वंद्व: दोन पदांमध्ये 'किंवा', 'अथवा' येते. उदा: खरेखोटे = खरे किंवा खोटे. पापपुण्य = पाप किंवा पुण्य.

6. बहुव्रीही समास

नियम: हा सर्वात महत्वाचा आणि परीक्षेत जास्त विचारला जाणारा समास आहे. यात दोन्ही पदे गौण असतात आणि तयार होणारा शब्द पूर्णपणे तिसऱ्याच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध करून देतो.

ओळखण्याची ट्रिक: विग्रहाच्या शेवटी 'जो', 'जी', 'जे', 'ज्याचे', 'ज्याला' हे शब्द येतात.

सामासिक शब्द	विग्रह	तिसरा अर्थ
पीतांबर	पिवळे आहे अंबर ज्याचे तो	श्रीकृष्ण
चक्रपाणी	चक्र आहे पाणी मध्ये ज्याच्या तो	विष्णू
दशमुख	दहा आहेत मुख ज्याला तो	रावण
नीलकंठ	नीळा आहे कंठ ज्याचा तो	शंकर / मोर
चतुर्भुज	चार आहेत भुजा ज्याला तो	विष्णू
वक्रतुंड	वक्र आहे तुंड ज्याचे तो	गणपती

3. समास ओळखण्यासाठी सोप्या ट्रिक्स

1. ट्रिक 1 - 'जो' वाली ट्रिक: विग्रह करताना शेवटी 'जो, जी, जे' आले की बहुव्रीही समजायचे.
2. ट्रिक 2 - 'आणि' वाली ट्रिक: विग्रहात 'आणि' आले की द्वंद्व समास.
3. ट्रिक 3 - समूह वाली ट्रिक: पहिला शब्द आकडा आणि अर्थ 'समूह' निघाला की द्विगू समास.
4. ट्रिक 4 - 'प्रति' 'यथा' वाली ट्रिक: शब्द 'प्रति', 'यथा', 'आ', 'प्रती' ने सुरू झाला की अव्ययीभाव.
5. ट्रिक 5 - 'न' वाली ट्रिक: शब्द 'अ', 'अन्', 'न' ने सुरू झाला आणि अर्थ नकारात्मक आला की नञ् तत्पुरुष.

4. स्पर्धा परीक्षेसाठी 50 महत्वाची उदाहरणे

1. दहीभात - दही घातलेला भात - मध्यमपदलोपी
2. पंचपात्रे - पाच पात्रांचा समूह - द्विगू
3. महापुरुष - महान असा पुरुष - कर्मधारय
4. सुखदुःख - सुख आणि दुःख - द्वंद्व
5. गजानन - गजाचे आनन आहे ज्याला तो - बहुव्रीही - गणपती
6. प्रतिक्षण - प्रत्येक क्षणी - अव्ययीभाव
7. राजपुत्र - राजाचा पुत्र - षष्ठी तत्पुरुष
8. कृष्णसर्प - कृष्ण असा सर्प - कर्मधारय
9. त्रिवेणी - तीन वेणींचा संगम - द्विगू
10. धनहीन - धनाने हीन - तृतीया तत्पुरुष
11. बिनविषारी - विषाशिवाय - अव्ययीभाव
12. चरणकमल - चरण कमळाप्रमाणे आहेत - कर्मधारय
13. पितृभक्ती - पित्याची भक्ती - षष्ठी तत्पुरुष
14. कापूसकोंड - कापूस आणि कोंडा - द्वंद्व
15. लंबोदर - लंब आहे उदर ज्याचे तो - बहुव्रीही - गणपती

5. सरावासाठी प्रश्न

खालील सामासिक शब्दांचे विग्रह करून समास ओळखा:

1. वनवास
2. शुभाशुभ
3. आजीवन
4. सप्तर्षी
5. मेघश्याम

उत्तरे: 1. वनात वास - सप्तमी तत्पुरुष, 2. शुभ किंवा अशुभ - वैकल्पिक द्वंद्व, 3. जीवनभर - अव्ययीभाव, 4. सात ऋषींचा समूह - द्विगू, 5. मेघाप्रमाणे श्याम - कर्मधारय

निष्कर्ष

मित्रांनो, समास हा विषय पाठांतराचा नसून समजून घेण्याचा आहे. वरील 6 प्रकार आणि ट्रिक्स लक्षात ठेवल्या तर समासावरील कोणताही प्रश्न तुम्ही सहज सोडवू शकता. दररोज 10 उदाहरणांचा सराव करा. MPSC, Police Bharti मध्ये समासावर 100% मार्क मिळवता येतील.

हा लेख तुम्हाला आवडला का? कमेंट करून सांगा. मराठी व्याकरणाच्या अशाच नोट्ससाठी Vision Gov Academy ला Follow करा आणि हा लेख तुमच्या मित्रांना Share करा.

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.