सजीव सृष्टी व सूक्ष्मजीवांचे वर्गीकरण | Monera, Protista, Fungi, Algae, Virus Notes

सजीव सृष्टी व सूक्ष्मजीवांचे वर्गीकरण

सजीवांचे विविध गट आणि उपगट बनविण्याच्या प्रक्रियेला जैविक वर्गीकरण (Biological Classification) म्हणतात. पृथ्वीवरील लाखो सजीवांचा अभ्यास सुलभ व्हावा यासाठी शास्त्रज्ञांनी त्यांचे विविध निकषांवर वर्गीकरण केले आहे.

पृथ्वीवर आढळणाऱ्या सजीवांमध्ये अतिशय सूक्ष्म जीवाणूपासून ते विशाल वृक्ष आणि प्राणी यांचा समावेश होतो. प्रत्येक सजीवाची रचना, पोषण पद्धती, प्रजनन, जीवनशैली आणि उत्क्रांतीचा इतिहास वेगळा असतो. त्यामुळे सर्व सजीवांचा अभ्यास एकाच गटात करणे शक्य नसते. या अडचणीवर मात करण्यासाठी जैविक वर्गीकरणाची संकल्पना विकसित करण्यात आली.

जैविक वर्गीकरणाचा इतिहास

शास्त्रज्ञ	वर्ष	योगदान
कार्ल लिनिअस	1735	सजीवांचे वनस्पती व प्राणी अशा दोन सृष्टींमध्ये वर्गीकरण
हॅकेल	1866	प्रोटिस्टा सृष्टीची भर
चॅटन	1925	आदिकेंद्रकी व दृश्यकेंद्रकी गट
कोपलंड	1938	मोनेरा, प्रोटिस्टा, वनस्पती, प्राणी
रॉबर्ट हार्डिंग व्हिटाकर	1969	पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: MPSC, Police Bharti, Talathi परीक्षेत व्हिटाकर यांचे पंचसृष्टी वर्गीकरण हमखास विचारले जाते.

व्हिटाकर यांनी विचारात घेतलेले निकष

पेशीची जटिलता – आदिकेंद्रकी किंवा दृश्यकेंद्रकी
सजीवांची जटिलता – एकपेशीय किंवा बहुपेशीय
पोषणाचा प्रकार – स्वयंपोषी किंवा परपोषी
जीवनपद्धती – उत्पादक, भक्षक, विघटक
वंशानुवंशिक संबंध – उत्क्रांतीचा इतिहास

पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती

सजीव

↓
आदिकेंद्रकी → मोनेरा

दृश्यकेंद्रकी → एकपेशीय → प्रोटिस्टा

दृश्यकेंद्रकी → बहुपेशीय → कवके
दृश्यकेंद्रकी → बहुपेशीय → वनस्पती
दृश्यकेंद्रकी → बहुपेशीय → प्राणी

पंचसृष्टी वर्गीकरणाचे महत्त्व

रॉबर्ट व्हिटाकर यांनी मांडलेली पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती आधुनिक जीवशास्त्रातील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा मानली जाते. या पद्धतीमुळे जीवाणू, प्रोटिस्टा, कवके, वनस्पती आणि प्राणी यांच्यातील मूलभूत फरक स्पष्टपणे समजतात.

पूर्वी वनस्पती आणि प्राणी अशा फक्त दोन गटांमध्ये वर्गीकरण केले जात होते. परंतु सूक्ष्मदर्शकाच्या शोधानंतर अनेक नवीन सूक्ष्मजीव आढळले. त्यांची वैशिष्ट्ये वनस्पती किंवा प्राणी यांच्याशी पूर्णपणे जुळत नसल्यामुळे स्वतंत्र सृष्टींची आवश्यकता निर्माण झाली.

व्हिटाकर यांच्या पद्धतीत सजीवांचे वर्गीकरण केवळ बाह्य स्वरूपावर आधारित नसून त्यांच्या पेशीरचना, पोषणपद्धती, उत्क्रांती आणि जीवनशैली यांवर आधारित आहे. त्यामुळे ही पद्धती वैज्ञानिकदृष्ट्या अधिक अचूक मानली जाते.

सृष्टी 1 : मोनेरा (Monera)

मोनेरा ही पंचसृष्टी वर्गीकरणातील सर्वात आदिम सृष्टी मानली जाते. या सृष्टीत सर्व प्रकारचे जीवाणू (Bacteria) आणि नीलहरित शैवाल (Blue Green Algae/Cyanobacteria) यांचा समावेश होतो.

यांतील हालचाल करणारे अगदी लहान काडीसारखे सूक्ष्मजीव म्हणजे लॅक्टोबॅसिलाय जीवाणू होत. हे जीवाणू दुधाचे दह्यामध्ये रूपांतर करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

राज्य मंडळानुसार:
मोनेरा या सृष्टीत सर्व प्रकारच्या जीवाणूंचा व नीलहरित शैवालांचा समावेश होतो.

मोनेरा सृष्टीची लक्षणे

हे सर्व सजीव एकपेशीय असतात.
स्वयंपोषी किंवा परपोषी असतात.
हे आदिकेंद्रकी असून पटलबद्ध केंद्रक किंवा पेशीअंगके नसतात.
पेशीत केंद्रक पडदा नसतो.
DNA पेशीद्रव्यात विखुरलेले असते.
रायबोसोम उपस्थित असतात.
बहुतेक जीवाणू सूक्ष्मदर्शकाशिवाय दिसत नाहीत.

मोनेरा सृष्टीतील प्रमुख उदाहरणे

सजीव	उपयोग
लॅक्टोबॅसिलस	दही तयार करणे
रायझोबियम	नायट्रोजन स्थिरीकरण
सायनोबॅक्टेरिया	प्रकाशसंश्लेषण
ई. कोलाई	आतड्यात आढळणारे जीवाणू

जीवाणूंचे प्रकार

गोलाकार → Coccus

दंडाकार → Bacillus

सर्पिलाकार → Spirillum

वक्राकार → Vibrio

उपयुक्त जीवाणू

सर्व जीवाणू हानिकारक नसतात. अनेक जीवाणू मानवासाठी आणि पर्यावरणासाठी उपयुक्त असतात. लॅक्टोबॅसिलस दही तयार करतो. रायझोबियम शेंगवर्गीय वनस्पतींच्या मुळांमध्ये राहून नायट्रोजन स्थिरीकरण करते.

औषधनिर्मिती, शेती, अन्न उद्योग आणि जैवतंत्रज्ञान क्षेत्रात जीवाणूंचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग केला जातो.

हानिकारक जीवाणू

रोग	कारणीभूत जीवाणू
क्षयरोग	Mycobacterium tuberculosis
कॉलरा	Vibrio cholerae
टायफॉईड	Salmonella typhi
धनुर्वात	Clostridium tetani

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:

मोनेरा सृष्टीतील सर्व सजीव आदिकेंद्रकी असतात.
मोनेरा सृष्टीतील सजीव एकपेशीय असतात.
पटलबद्ध केंद्रक नसते.
सर्व प्रकारचे जीवाणू मोनेरा सृष्टीत मोडतात.

सृष्टी 2 : प्रोटिस्टा (Protista)

काही अनियमित आकाराचे सूक्ष्मजीव हालचाल करताना दिसतात. हे सजीव अमीबा आहेत. प्रोटिस्टा सृष्टीमध्ये अशा अनेक एकपेशीय दृश्यकेंद्रकी सजीवांचा समावेश होतो.

राज्य मंडळानुसार:

प्रोटिस्टा सृष्टीतील सजीव एकपेशीय असून पेशीत पटलबद्ध केंद्रक असते.
प्रचलनासाठी छद्मपाद, रोमके किंवा कशाभिका असतात.
स्वयंपोषी किंवा परपोषी असू शकतात.

प्रोटिस्टा सृष्टीची लक्षणे

सर्व सजीव दृश्यकेंद्रकी असतात.
बहुतेक सजीव एकपेशीय असतात.
गोडे पाणी, समुद्र किंवा ओलसर ठिकाणी राहतात.
हालचालीसाठी छद्मपाद, रोमके किंवा कशाभिका असतात.
काही स्वयंपोषी तर काही परपोषी असतात.

प्रोटिस्टा सृष्टीतील प्रमुख उदाहरणे

सजीव	विशेषता
अमीबा	छद्मपादाद्वारे हालचाल
पॅरामोशिअम	रोमकांद्वारे हालचाल
युग्लिना	कशाभिकेद्वारे हालचाल
प्लास्मोडियम	मलेरिया रोगास कारणीभूत

अमीबा

अमीबा हा अनियमित आकाराचा एकपेशीय सजीव आहे. तो छद्मपादांच्या साहाय्याने हालचाल करतो आणि अन्नग्रहण करतो.

पॅरामोशिअम

पॅरामोशिअम हा गोड्या पाण्यात आढळणारा सजीव आहे. शरीरावरील सूक्ष्म रोमकांच्या साहाय्याने तो हालचाल करतो.

युग्लिना

युग्लिना हा वनस्पती आणि प्राणी यांच्यामधील दुवा मानला जातो. त्यामध्ये हरितलवके असल्यामुळे तो प्रकाशसंश्लेषण करू शकतो.

प्लास्मोडियम

प्लास्मोडियम हा परजीवी प्रोटिस्टा असून तो मलेरिया रोगास कारणीभूत ठरतो. हा रोग संक्रमित अॅनोफिलीस डासाद्वारे पसरतो.

प्रोटिस्टा सृष्टी ↓ अमीबा → छद्मपाद ↓ पॅरामोशिअम → रोमके ↓ युग्लिना → कशाभिका ↓ प्लास्मोडियम → परजीवी

MPSC / Police Bharti महत्वाचे मुद्दे

प्रोटिस्टा सृष्टीतील सजीव दृश्यकेंद्रकी असतात.
अमीबा छद्मपादांनी हालचाल करतो.
पॅरामोशिअम रोमकांद्वारे हालचाल करतो.
युग्लिना स्वयंपोषी आहे.
प्लास्मोडियम मलेरिया निर्माण करतो.

सृष्टी 3 : कवके (Fungi)

कवके (Fungi) ही पंचसृष्टी वर्गीकरणातील तिसरी सृष्टी आहे. या सृष्टीत परपोषी, असंश्लेषी व दृश्यकेंद्रकी सजीवांचा समावेश होतो. कवके स्वतःचे अन्न तयार करू शकत नाहीत. ती मृत किंवा कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांपासून अन्न शोषून घेतात.

राज्य मंडळानुसार:
कवक सृष्टीत परपोषी, असंश्लेषी व दृश्यकेंद्रकी सजीवांचा समावेश होतो.

कवके सृष्टीची लक्षणे

कवके दृश्यकेंद्रकी सजीव आहेत.
बहुसंख्य कवके मृतोपजीवी असतात.
कवकांची पेशीभित्तिका कायटीनपासून बनलेली असते.
प्रकाशसंश्लेषण होत नाही.
अन्न शोषणाद्वारे मिळवतात.
बीजाणूद्वारे प्रजनन करतात.

कवकांची रचना

बीजाणू
↓
बीजाणूकोश
↓
तंतू (Hyphae)
↓
आधारकाय

कवकांची प्रमुख उदाहरणे

कवक	उपयोग / वैशिष्ट्य
यीस्ट (Yeast)	ब्रेड व मद्यनिर्मिती
पेनिसिलियम	प्रतिजैविक निर्मिती
अॅस्परजिलस	अन्नावर वाढणारी बुरशी
मशरूम	खाद्य कवक

यीस्टचे महत्त्व

यीस्ट हा एकपेशीय कवक असून तो साखरेचे किण्वन करून कार्बन डायऑक्साइड आणि अल्कोहोल तयार करतो. ब्रेड उद्योगात यीस्टचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

पेनिसिलियमचे महत्त्व

अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी पेनिसिलियमपासून पेनिसिलिन हे प्रतिजैविक शोधले. आधुनिक वैद्यकशास्त्रातील हा एक महत्त्वाचा शोध मानला जातो.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:

कवकांची पेशीभित्तिका कायटीनची बनलेली असते.
कवके परपोषी असतात.
पेनिसिलियमपासून प्रतिजैविक तयार होते.
यीस्ट किण्वन करते.

सूक्ष्मजीवांचे वर्गीकरण (Classification of Microorganisms)

पृथ्वीवरील एकूण सजीवांमध्ये सूक्ष्मजीवांची संख्या सर्वाधिक आहे. ते डोळ्यांना दिसत नाहीत. त्यांना पाहण्यासाठी सूक्ष्मदर्शकाची आवश्यकता असते.

सूक्ष्मजीव ↓ जीवाणू ↓ आदिजीव ↓ कवके ↓ शैवाले ↓ विषाणू

1. जीवाणू (Bacteria)

जीवाणू हे पृथ्वीवरील सर्वात प्राचीन सूक्ष्मजीव मानले जातात. त्यांचा आकार साधारणपणे 1 μm ते 10 μm असतो.

जीवाणूंची वैशिष्ट्ये

एकपेशीय सजीव असतात.
आदिकेंद्रकी पेशी असते.
पेशीत केंद्रक नसते.
विखंडन पद्धतीने प्रजनन होते.
20 मिनिटांत संख्या दुप्पट होऊ शकते.

जीवाणूंचे आकार

प्रकार	आकार
कॉकस	गोलाकार
बॅसिलस	दंडाकार
स्पिरिलम	सर्पिलाकार
व्हिब्रिओ	वक्राकार

उपयुक्त जीवाणू

दही निर्मिती
नायट्रोजन स्थिरीकरण
औषधनिर्मिती
सांडपाणी प्रक्रिया

हानिकारक जीवाणू

टायफॉईड
कॉलरा
क्षयरोग
धनुर्वात

2. आदिजीव (Protozoa)

आदिजीव हे दृश्यकेंद्रकी, एकपेशीय सजीव आहेत. ते माती, गोडे पाणी आणि समुद्रात आढळतात.

वैशिष्ट्ये

एकपेशीय दृश्यकेंद्रकी सजीव.
हालचालीसाठी छद्मपाद, रोमके किंवा कशाभिका.
विखंडनाद्वारे प्रजनन.
स्वतंत्र किंवा परजीवी जीवन.

उदाहरणे

सजीव	महत्त्व
अमीबा	स्वतंत्र जीवन
पॅरामोशिअम	गोड्या पाण्यात आढळतो
एन्टामिबा हिस्टोलिटिका	आमांश
प्लास्मोडियम	मलेरिया
युग्लिना	स्वयंपोषी

3. कवके (Fungi)

कवके कुजणाऱ्या पदार्थांवर वाढतात. ती मृतोपजीवी असून अन्न शोषून घेतात.

उदाहरणे

यीस्ट
कॅन्डीडा
पेनिसिलियम
आळंबी (मशरूम)

कवकांचे उपयोग

ब्रेड उद्योग
औषधनिर्मिती
जैवतंत्रज्ञान
अन्न प्रक्रिया

MPSC / Police Bharti Quick Revision

मोनेरा → आदिकेंद्रकी
प्रोटिस्टा → दृश्यकेंद्रकी
कवके → कायटीन पेशीभित्तिका
यीस्ट → किण्वन
पेनिसिलियम → प्रतिजैविक
प्लास्मोडियम → मलेरिया
अमीबा → छद्मपाद
पॅरामोशिअम → रोमके

4. शैवाले (Algae)

शैवाले (Algae) हे मुख्यतः पाण्यात आढळणारे स्वयंपोषी सजीव आहेत. शैवालांच्या पेशींमध्ये हरितलवके (Chloroplasts) असतात. त्यामुळे ते प्रकाशसंश्लेषण करून स्वतःचे अन्न तयार करतात. पृथ्वीवरील ऑक्सिजन निर्मितीमध्ये शैवालांचे मोठे योगदान आहे.

राज्य मंडळानुसार:
1. पाण्यात वाढतात.
2. दृश्यकेंद्रकी, एकपेशीय, स्वयंपोषी सजीव.
3. पेशीतील हरितलवकाच्या साहाय्याने प्रकाशसंश्लेषण करतात.
उदा. क्लोरेला, क्लॅमिडोमोनास.

शैवालांची लक्षणे

बहुतेक शैवाले जलचर असतात.
हरितद्रव्यामुळे हिरवा रंग असतो.
प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे अन्ननिर्मिती करतात.
काही शैवाले एकपेशीय तर काही बहुपेशीय असतात.
अन्नसाखळीतील उत्पादक म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

शैवालांचे प्रकार

शैवाल	वैशिष्ट्य
क्लोरेला	एकपेशीय हिरवे शैवाल
क्लॅमिडोमोनास	कशाभिका असलेले शैवाल
स्पायरोगायरा	तंतुमय शैवाल
सारगॅसम	समुद्री तपकिरी शैवाल

शैवालांचे महत्त्व

शैवाले पृथ्वीवरील वातावरणात ऑक्सिजनचे प्रमाण टिकवून ठेवण्यास मदत करतात. अनेक जलचर प्राण्यांचे ते अन्न असतात. काही शैवालांचा वापर औषधे, सौंदर्यप्रसाधने आणि अन्न उद्योगात केला जातो.

क्लोरेला सारख्या शैवालांमध्ये प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. त्यामुळे भविष्यातील पौष्टिक अन्न म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाते.

शैवाले ↓ एकपेशीय ↓ क्लोरेला ↓ क्लॅमिडोमोनास ↓ बहुपेशीय ↓ स्पायरोगायरा

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा

शैवाले स्वयंपोषी असतात.
हरितलवक उपस्थित असतात.
प्रकाशसंश्लेषण करतात.
क्लोरेला व क्लॅमिडोमोनास हे एकपेशीय शैवाल आहेत.

5. विषाणू (Virus)

विषाणू (Virus) हे अतिसूक्ष्म जैविक कण आहेत. त्यांना सामान्यतः पूर्णपणे सजीव किंवा पूर्णपणे निर्जीव मानले जात नाही. त्यामुळे त्यांना सजीव आणि निर्जीव यांच्या सीमारेषेवरील घटक म्हटले जाते.

MPSC विशेष:
विषाणूंचा आकार साधारणतः 10nm ते 300nm असतो. काही जुन्या पुस्तकांमध्ये 10μm ते 100μm असे छापलेले आढळते, परंतु ते चुकीचे आहे.

विषाणूंची रचना

विषाणू हे DNA (डीऑक्सीरायबो न्यूक्लिक आम्ल) किंवा RNA (रायबो न्यूक्लिक आम्ल) यांपैकी एका जनुकीय पदार्थापासून बनलेले असतात. या जनुकीय पदार्थाभोवती प्रथिनांचे आवरण (Protein Coat / Capsid) असते.

DNA / RNA ↓ प्रथिनांचे आवरण ↓ विषाणू

विषाणूंची वैशिष्ट्ये

अतिसूक्ष्म असतात.
फक्त इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाने दिसतात.
DNA किंवा RNA यांपैकी एकच जनुकीय पदार्थ असतो.
स्वतंत्र पेशीरचना नसते.
फक्त जिवंत पेशींमध्येच वाढतात.
यजमान पेशीवर अवलंबून असतात.

विषाणूंची वाढ व प्रजनन

विषाणू स्वतःहून वाढू शकत नाहीत. ते वनस्पती, प्राणी किंवा जीवाणू यांच्या जिवंत पेशींमध्ये प्रवेश करतात. यजमान पेशीतील यंत्रणेचा वापर करून स्वतःच्या अनेक प्रतिकृती तयार करतात. नंतर यजमान पेशी फुटून नवीन विषाणू बाहेर पडतात.

विषाणूंमुळे होणारे रोग

यजमान	रोग / विषाणू
मानव	पोलिओ, इन्फ्लुएंझा, HIV/AIDS
गुरे	पिकॉर्ना विषाणू
वनस्पती	टोमॅटो विल्ट विषाणू
तंबाखू	तंबाखू मोझॅक विषाणू
जीवाणू	बॅक्टेरिओफाज

बॅक्टेरिओफाज

बॅक्टेरिओफाज हे जीवाणूंवर हल्ला करणारे विषाणू आहेत. त्यांचा आकार अंतराळयानासारखा दिसतो. जीवाणूंच्या पेशीत प्रवेश करून ते त्यांचा नाश करतात.

राष्ट्रीय विषाणू संस्था, पुणे

राष्ट्रीय विषाणू संस्था (National Institute of Virology - NIV), पुणे ही भारतातील विषाणू संशोधनासाठीची अग्रगण्य संस्था आहे. भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR) यांच्या अखत्यारीत 1952 साली या संस्थेची स्थापना करण्यात आली.

कोविड-19, इन्फ्लुएंझा, झिका, निपाह आणि इतर अनेक विषाणूजन्य रोगांवरील संशोधनामध्ये या संस्थेचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे

NIV स्थापना – 1952
स्थान – पुणे
अखत्यारी – ICMR
विषाणू संशोधनासाठी प्रसिद्ध संस्था

जीवाणू व विषाणू यांतील फरक

जीवाणू	विषाणू
एकपेशीय सजीव	पेशीरचना नसते
आदिकेंद्रकी	DNA किंवा RNA + प्रथिने
स्वतंत्र वाढ शक्य	जिवंत पेशी आवश्यक
सूक्ष्मदर्शकाने दिसतात	इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक लागतो
प्रतिजैविके परिणामकारक	प्रतिजैविके परिणामकारक नाहीत

MPSC / Police Bharti Quick Revision

व्हिटाकर यांनी 1969 मध्ये पंचसृष्टी वर्गीकरण दिले.
मोनेरा → आदिकेंद्रकी.
प्रोटिस्टा → दृश्यकेंद्रकी.
कवके → कायटीन पेशीभित्तिका.
शैवाले → स्वयंपोषी.
विषाणू → सजीव-निर्जीवांच्या सीमारेषेवर.
DNA किंवा RNA + Protein Coat.
फक्त जिवंत पेशीत वाढतात.
NIV पुणे स्थापना – 1952.

Frequently Asked Questions (FAQ)

1. पंचसृष्टी वर्गीकरण कोणी मांडले?

रॉबर्ट हार्डिंग व्हिटाकर यांनी 1969 मध्ये पंचसृष्टी वर्गीकरण मांडले.

2. मोनेरा सृष्टीतील सजीव कसे असतात?

मोनेरा सृष्टीतील सजीव आदिकेंद्रकी व एकपेशीय असतात.

3. विषाणूंना सजीव का मानले जात नाही?

ते स्वतंत्रपणे वाढू किंवा प्रजनन करू शकत नाहीत. जिवंत पेशींची आवश्यकता असते.

4. शैवालांचे प्रमुख कार्य काय?

प्रकाशसंश्लेषण करून ऑक्सिजन निर्मिती करणे.

5. NIV कुठे आहे?

राष्ट्रीय विषाणू संस्था (NIV) पुणे येथे आहे.

महत्त्वाचे वनलाइनर (One Liner Revision)

रॉबर्ट हार्डिंग व्हिटाकर यांनी 1969 मध्ये पंचसृष्टी वर्गीकरण मांडले.
मोनेरा सृष्टीतील सजीव आदिकेंद्रकी असतात.
मोनेरा सृष्टीमध्ये जीवाणू व नीलहरित शैवालांचा समावेश होतो.
लॅक्टोबॅसिलस दुधाचे दह्यामध्ये रूपांतर करतो.
रायझोबियम नायट्रोजन स्थिरीकरण करते.
प्रोटिस्टा सृष्टीतील सजीव दृश्यकेंद्रकी असतात.
अमीबा छद्मपादांच्या साहाय्याने हालचाल करतो.
पॅरामोशिअम रोमकांच्या साहाय्याने हालचाल करतो.
युग्लिना वनस्पती व प्राणी यांच्यातील दुवा मानली जाते.
प्लास्मोडियम मलेरिया रोगास कारणीभूत आहे.
कवकांची पेशीभित्तिका कायटीनची बनलेली असते.
यीस्ट किण्वन प्रक्रियेसाठी वापरले जाते.
पेनिसिलियमपासून पेनिसिलिन प्रतिजैविक मिळते.
शैवाले स्वयंपोषी असतात.
क्लोरेला आणि क्लॅमिडोमोनास हे एकपेशीय शैवाल आहेत.
विषाणूंमध्ये DNA किंवा RNA यांपैकी एकच असते.
विषाणू फक्त जिवंत पेशींमध्ये वाढतात.
बॅक्टेरिओफाज जीवाणूंवर हल्ला करतो.
राष्ट्रीय विषाणू संस्था पुणे येथे आहे.
NIV ची स्थापना 1952 मध्ये झाली.

Police Bharti / Talathi / MPSC MCQ सराव

1. पंचसृष्टी वर्गीकरण कोणी मांडले?

A) लिनिअस
B) हॅकेल
C) व्हिटाकर ✅
D) डार्विन

2. मोनेरा सृष्टीतील सजीव कसे असतात?

A) बहुपेशीय
B) आदिकेंद्रकी ✅
C) दृश्यकेंद्रकी
D) परजीवी

3. दही तयार करण्यासाठी कोणता जीवाणू वापरला जातो?

A) रायझोबियम
B) लॅक्टोबॅसिलस ✅
C) ई. कोलाई
D) स्पिरिलम

4. अमीबा हालचालीसाठी कोणता अवयव वापरतो?

A) रोमके
B) कशाभिका
C) छद्मपाद ✅
D) पंख

5. पॅरामोशिअम हालचालीसाठी काय वापरतो?

A) रोमके ✅
B) छद्मपाद
C) कशाभिका
D) बीजाणू

6. मलेरिया रोगास कारणीभूत सजीव कोणता?

A) अमीबा
B) प्लास्मोडियम ✅
C) यीस्ट
D) क्लोरेला

7. कवकांची पेशीभित्तिका कशाची बनलेली असते?

A) सेल्युलोज
B) कायटीन ✅
C) लिग्निन
D) स्टार्च

8. पेनिसिलिन कोणत्या कवकापासून मिळते?

A) यीस्ट
B) मशरूम
C) पेनिसिलियम ✅
D) अॅस्परजिलस

9. प्रकाशसंश्लेषण करणारे सूक्ष्मजीव कोणते?

A) जीवाणू
B) विषाणू
C) शैवाले ✅
D) कवके

10. विषाणूंमध्ये खालीलपैकी काय आढळते?

A) DNA आणि RNA दोन्ही
B) फक्त DNA किंवा RNA ✅
C) केंद्रक
D) पेशीद्रव्य

अधिक सरावासाठी MCQs

रायझोबियम कोणते कार्य करते? (नायट्रोजन स्थिरीकरण)
युग्लिना कोणत्या सृष्टीत मोडते? (प्रोटिस्टा)
विषाणू पाहण्यासाठी कोणता सूक्ष्मदर्शक वापरतात? (इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक)
बॅक्टेरिओफाज कोणावर हल्ला करतो? (जीवाणू)
NIV चे मुख्यालय कुठे आहे? (पुणे)
मोनेरा सृष्टीतील सजीव किती पेशीय असतात? (एकपेशीय)
क्लोरेला कोणत्या गटात मोडते? (शैवाले)
यीस्टचा उपयोग कशासाठी होतो? (किण्वन)
मशरूम कोणत्या सृष्टीत मोडते? (कवके)
व्हिटाकर यांनी वर्गीकरण कोणत्या वर्षी मांडले? (1969)

PYQ Style प्रश्न (Previous Year Pattern)

प्र.1) मोनेरा सृष्टीतील सजीवांचे दोन गुणधर्म लिहा.

प्र.2) अमीबा व पॅरामोशिअम यांतील फरक स्पष्ट करा.

प्र.3) कवके मानवासाठी उपयुक्त कशी आहेत?

प्र.4) विषाणूंची रचना आकृतीसह स्पष्ट करा.

प्र.5) शैवालांचे पर्यावरणीय महत्त्व लिहा.

प्र.6) बॅक्टेरिओफाज म्हणजे काय?

प्र.7) राष्ट्रीय विषाणू संस्थेबद्दल माहिती लिहा.

प्र.8) पंचसृष्टी वर्गीकरणाचे महत्त्व स्पष्ट करा.

अतिमहत्त्वाचे प्रश्न (2 मार्क पक्के)

व्हिटाकर यांचे पंचसृष्टी वर्गीकरण.
मोनेरा सृष्टीची लक्षणे.
प्रोटिस्टा सृष्टीतील उदाहरणे.
कवकांची वैशिष्ट्ये.
शैवालांचे महत्त्व.
विषाणूंची रचना.
NIV पुणे.
DNA व RNA.
बॅक्टेरिओफाज.
प्लास्मोडियम व मलेरिया.

Friday, June 19, 2026