शब्दयोगी अव्यय संपूर्ण माहिती | Marathi Grammar Notes.

शब्दयोगी अव्यय (Postpositions) – संपूर्ण माहिती | Marathi Grammar Notes

मराठी व्याकरणातील "शब्दयोगी अव्यय" हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. शाळा, महाविद्यालय तसेच Police Bharti, Talathi, ZP, MPSC, SSC, TET, CET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये यावर नियमित प्रश्न विचारले जातात. नाम किंवा सर्वनाम यांचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दाखवणारे जे अविकारी शब्द असतात त्यांना शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.

शब्दयोगी अव्यय म्हणजे काय?

नाम किंवा सर्वनाम यांच्यानंतर येऊन त्यांचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दर्शविणाऱ्या अव्ययांना शब्दयोगी अव्यय असे म्हणतात.

उदाहरणे:

• राम घरात गेला.
• सीता शाळेत गेली.
• तो माझ्या बरोबर आला.
• मी पुण्याला पासून आलो.

---

अव्यय म्हणजे काय?

ज्या शब्दाचे लिंग, वचन, पुरुष, विभक्ती यांनुसार रूप बदलत नाही, त्याला अव्यय म्हणतात.

उदाहरणे: पण, आणि, तसेच, जर, तर, म्हणून, कडे, पासून, मध्ये इ.

---

शब्दयोगी अव्ययाची व्याख्या

नाम किंवा सर्वनाम यांना जोडून त्यांचा दुसऱ्या शब्दाशी असलेला संबंध स्पष्ट करणाऱ्या अव्ययांना शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.

---

शब्दयोगी अव्ययाची वैशिष्ट्ये

• हे नाम किंवा सर्वनामानंतर येतात.
• वाक्यातील संबंध स्पष्ट करतात.
• स्वतःचे स्वतंत्र अर्थपूर्ण अस्तित्व नसते.
• यांचे रूप बदलत नाही.
• विभक्तीप्रमाणे कार्य करतात.

---

शब्दयोगी अव्ययांचे प्रकार

प्रकार	उदाहरण
स्थळवाचक	मध्ये, वर, खाली, जवळ
कालवाचक	पूर्वी, नंतर, पासून
कारणवाचक	मुळे, करिता
साधनवाचक	द्वारे, मार्फत
सहवासवाचक	बरोबर, सहित
दिशावाचक	कडे, पर्यंत

---

१. स्थळवाचक शब्दयोगी अव्यय

स्थळ किंवा जागेचा संबंध दर्शवितात.

अव्यय	उदाहरण
मध्ये	वर्गात विद्यार्थी आहेत.
वर	टेबलवर पुस्तक आहे.
खाली	झाडाखाली मुलगा बसला आहे.
जवळ	माझ्याजवळ पैसे आहेत.
आत	घरात कोणी नाही.
बाहेर	तो घराबाहेर उभा आहे.

---

२. कालवाचक शब्दयोगी अव्यय

काळाचा संबंध दर्शवतात.

• शाळेपूर्वी प्रार्थना होते.
• जेवणानंतर विश्रांती घ्या.
• सकाळपासून पाऊस पडतो आहे.
• दोन दिवसांपासून तो आजारी आहे.

---

३. कारणवाचक शब्दयोगी अव्यय

कारण दर्शवणारे अव्यय.

• पावसामुळे सामना रद्द झाला.
• तुझ्यामुळे मला मदत मिळाली.
• अभ्यासाकरिता तो पुण्याला गेला.
• देशासाठी सैनिक लढतात.

---

४. साधनवाचक शब्दयोगी अव्यय

• पत्र पोस्टाद्वारे पाठवले.
• संदेश मोबाईलमार्फत पाठवला.
• ऑनलाइनद्वारे अर्ज भरला.

---

५. सहवासवाचक शब्दयोगी अव्यय

• तो माझ्याबरोबर आला.
• आईवडिलांसहित तो आला.
• मित्रांसोबत फिरायला गेलो.

---

६. दिशावाचक शब्दयोगी अव्यय

• तो शाळेकडे गेला.
• बसस्टँडपर्यंत चालत गेलो.
• नदीकाठी गाव वसले आहे.

---

महत्त्वाचे शब्दयोगी अव्यय आणि अर्थ

अव्यय	अर्थ
मध्ये	आत
वर	उच्च स्थानी
खाली	तळाशी
जवळ	निकट
पासून	सुरुवात
पर्यंत	शेवट
कडे	दिशा
बरोबर	सोबत
साठी	उद्देश
मुळे	कारण
द्वारे	माध्यम
मार्फत	साधन

---

शब्दयोगी अव्यय ओळखण्याची सोपी ट्रिक

नाम किंवा सर्वनामानंतर येणारा आणि संबंध दाखवणारा शब्द शोधा. तो शब्दयोगी अव्यय असतो.

राम शाळेत गेला.

"शाळेत" हा शब्द स्थळाचा संबंध दाखवतो.

---

स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाचे शब्दयोगी अव्यय

अव्यय	उदाहरण
मध्ये	पेटीत पैसे आहेत.
वर	फळ्यावर लिहा.
खाली	झाडाखाली बस.
जवळ	घराजवळ मंदिर आहे.
पाशी	त्याच्यापाशी पुस्तक आहे.
कडे	तो पुण्याकडे गेला.
पासून	आजपासून अभ्यास सुरू.
पर्यंत	सकाळपर्यंत थांब.
साठी	देशासाठी कार्य करा.
मुळे	पावसामुळे उशीर झाला.

---

वाक्यातील शब्दयोगी अव्यय शोधा

1. राम शाळेत गेला. → शाळेत
2. तो माझ्याबरोबर आला. → बरोबर
3. मी पुण्याहून आलो. → हून
4. पावसामुळे सामना रद्द झाला. → मुळे
5. तो घरापर्यंत धावला. → पर्यंत
6. ती माझ्यासाठी भेट आणली. → साठी
7. पत्र पोस्टाद्वारे पाठवले. → द्वारे
8. तो मित्रांसोबत गेला. → सोबत
9. नदीकाठी गाव आहे. → काठी
10. घराजवळ दुकान आहे. → जवळ

---

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: "राम घरात गेला." या वाक्यातील शब्दयोगी अव्यय कोणता?

उत्तर: घरात

प्रश्न: "माझ्यामुळे त्याला मदत मिळाली." शब्दयोगी अव्यय?

उत्तर: मुळे

प्रश्न: "तो शाळेकडे गेला." शब्दयोगी अव्यय?

उत्तर: कडे

---

झटपट उजळणी (Quick Revision)

अव्यय	प्रकार
मध्ये	स्थळवाचक
वर	स्थळवाचक
खाली	स्थळवाचक
पासून	कालवाचक
नंतर	कालवाचक
मुळे	कारणवाचक
साठी	कारणवाचक
द्वारे	साधनवाचक
मार्फत	साधनवाचक
बरोबर	सहवासवाचक
कडे	दिशावाचक
पर्यंत	दिशावाचक

---

निष्कर्ष

शब्दयोगी अव्यय हा मराठी व्याकरणातील अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. नाम किंवा सर्वनाम यांचा इतर शब्दांशी असलेला संबंध दर्शवण्यासाठी शब्दयोगी अव्ययांचा वापर केला जातो. स्पर्धा परीक्षांमध्ये या घटकावर थेट प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे प्रकार, व्याख्या, उदाहरणे आणि उपयोग यांचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

शब्दयोगी अव्यय – सखोल अभ्यास

अव्यय आणि शब्दयोगी अव्यय यातील फरक

अनेक विद्यार्थ्यांची सर्वात मोठी चूक म्हणजे अव्यय आणि शब्दयोगी अव्यय हे एकच आहेत असे समजणे. प्रत्यक्षात प्रत्येक शब्दयोगी अव्यय हे अव्यय असते; परंतु प्रत्येक अव्यय शब्दयोगी अव्यय असेलच असे नाही.

घटक	अव्यय	शब्दयोगी अव्यय
व्याख्या	ज्याचे रूप बदलत नाही	नाम/सर्वनामाशी संबंध दर्शवणारे अव्यय
स्थान	कोठेही येऊ शकते	सामान्यतः नामानंतर येते
कार्य	अर्थ पूरक करणे	संबंध दाखवणे
उदाहरण	पण, आणि, जर, तर	मध्ये, वर, खाली, कडे

---

शब्दयोगी अव्यय का महत्त्वाचे आहे?

• वाक्यातील संबंध स्पष्ट करते.
• विभक्तीचा अर्थ समजण्यास मदत करते.
• योग्य वाक्यरचना तयार करते.
• स्पर्धा परीक्षांमध्ये हमखास प्रश्न विचारले जातात.
• शुद्धलेखन व भाषाशैली सुधारते.

---

शब्दयोगी अव्यय ओळखण्याची ५ सेकंदांची ट्रिक

STEP 1 → वाक्यातील नाम किंवा सर्वनाम शोधा.

STEP 2 → त्या शब्दानंतर येणारा संबंध दाखवणारा शब्द शोधा.

STEP 3 → तो शब्दयोगी अव्यय असण्याची शक्यता ९०% असते.

उदाहरण:

राम शाळेत गेला.

"शाळेत" हा शब्द राम आणि शाळा यांचा संबंध दर्शवतो. म्हणून तो शब्दयोगी अव्यय आहे.

---

शब्दयोगी अव्ययची मुख्य वैशिष्ट्ये

वैशिष्ट्य	स्पष्टीकरण
अविकारी असते	रूप बदलत नाही
संबंध दाखवते	नाम व इतर शब्द यांचा संबंध स्पष्ट करते
स्वतंत्र अर्थ नसतो	वाक्यातील इतर शब्दांवर अवलंबून असते
विभक्तीसारखे कार्य	वाक्यातील भूमिका स्पष्ट करते
नामानंतर येते	बहुतेक वेळा नाम/सर्वनामाशी जोडलेली असते

---

स्पर्धा परीक्षेतील सर्वाधिक विचारले जाणारे शब्दयोगी अव्यय

अव्यय	अर्थ	उदाहरण
मध्ये	आत	घरामध्ये
वर	उच्च स्थानी	टेबलवर
खाली	तळाशी	झाडाखाली
जवळ	निकट	घराजवळ
पाशी	कडे असणे	माझ्यापाशी
कडे	दिशा	पुण्याकडे
पर्यंत	शेवट	गावापर्यंत
पासून	सुरुवात	आजपासून
साठी	उद्देश	देशासाठी
मुळे	कारण	पावसामुळे

---

शब्दयोगी अव्यय लक्षात ठेवण्याची सुपर ट्रिक

"कडे-मध्ये-वर-खाली, जवळ-पाशी-पर्यंत-पाली, साठी-मुळे-मार्फत-द्वारे, प्रश्न येतात वारंवार रे!"

---

Police Bharti / Talathi Fast Revision

• मध्ये = स्थळ
• वर = स्थळ
• खाली = स्थळ
• पासून = काल/सुरुवात
• पर्यंत = सीमा
• कडे = दिशा
• साठी = उद्देश
• मुळे = कारण
• बरोबर = सहवास
• द्वारे = साधन

---

सामान्य चुका

❌ तो माझ्या कडे आला.

✅ तो माझ्याकडे आला.

❌ ती घरा मध्ये आहे.

✅ ती घरामध्ये आहे.

❌ तो मित्रा बरोबर गेला.

✅ तो मित्राबरोबर गेला.

---

परीक्षेसाठी Golden Point

ज्या शब्दामुळे "कोठे?", "कोणाकडे?", "कोणामुळे?", "कोणासाठी?", "कोणाबरोबर?" या प्रश्नांची उत्तरे मिळतात, तो शब्द बहुतेक वेळा शब्दयोगी अव्यय असतो.

```html id="shabdyogi-part2"

शब्दयोगी अव्यय – भाग २

शब्दयोगी अव्ययांचे प्रकार (सविस्तर अभ्यास)

शब्दयोगी अव्ययांचे अनेक प्रकार आहेत. स्पर्धा परीक्षांमध्ये विशेषतः स्थळवाचक, कालवाचक, कारणवाचक, साधनवाचक, सहवासवाचक आणि दिशावाचक शब्दयोगी अव्ययांवर प्रश्न विचारले जातात. प्रत्येक प्रकाराचे कार्य, वैशिष्ट्ये आणि उदाहरणे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

---

१. स्थळवाचक शब्दयोगी अव्यय

जे शब्दयोगी अव्यय एखाद्या व्यक्ती, वस्तू किंवा घटनेचे स्थान, जागा किंवा स्थिती दर्शवतात त्यांना स्थळवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.

मुख्य स्थळवाचक शब्दयोगी अव्यय

अव्यय	अर्थ
मध्ये	आत
वर	उच्च स्थानी
खाली	तळाशी
जवळ	निकट
पाशी	कडे
आत	अंतर्भागात
बाहेर	बाह्य भागात
समोर	पुढे
मागे	पाठीमागे
भोवती	चारही बाजूंनी

उदाहरणे

1. राम घरामध्ये बसला आहे.
2. पुस्तक टेबलवर आहे.
3. कुत्रा झाडाखाली बसला आहे.
4. शाळेजवळ मैदान आहे.
5. माझ्यापाशी पैसे नाहीत.
6. विद्यार्थी वर्गामध्ये बसले आहेत.
7. तो घराबाहेर उभा आहे.
8. शिक्षक विद्यार्थ्यांसमोर उभे आहेत.
9. मंदिराच्या मागे नदी आहे.
10. किल्ल्याभोवती तटबंदी आहे.
11. आई स्वयंपाकघरात आहे.
12. तो खिडकीजवळ उभा आहे.
13. गाडी घरासमोर उभी आहे.
14. मुलगा बाकाखाली लपला.
15. वृक्षाभोवती कुंपण आहे.
16. माझ्या घराजवळ बाजार आहे.
17. शाळेच्या मागे बाग आहे.
18. पेटीमध्ये पुस्तके आहेत.
19. तो खोलीत झोपला आहे.
20. गावाजवळ धरण आहे.

---

२. कालवाचक शब्दयोगी अव्यय

जे शब्दयोगी अव्यय वेळ, कालावधी, सुरुवात किंवा शेवट दर्शवतात त्यांना कालवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.

मुख्य कालवाचक शब्दयोगी अव्यय

अव्यय	अर्थ
पूर्वी	आधी
नंतर	मागोमाग
पासून	सुरुवात
पर्यंत	शेवट
दरम्यान	मध्यकाळात
आधी	पूर्वी

उदाहरणे

1. शाळेपूर्वी प्रार्थना होते.
2. जेवणानंतर विश्रांती घ्या.
3. आजपासून अभ्यास सुरू कर.
4. संध्याकाळपर्यंत थांब.
5. सभेदरम्यान शांतता ठेवा.
6. दोन दिवसांपासून पाऊस पडतो आहे.
7. परीक्षेपूर्वी उजळणी करा.
8. कामानंतर घरी जा.
9. सकाळपासून वीज नाही.
10. रात्रीपर्यंत प्रवास केला.
11. खेळादरम्यान पाऊस आला.
12. सुट्टीपूर्वी गृहपाठ पूर्ण करा.
13. कार्यक्रमानंतर बक्षीस वितरण झाले.
14. गेल्या वर्षापासून तो येथे आहे.
15. दुपारपर्यंत काम संपेल.
16. भोजनापूर्वी हात धुवा.
17. शिक्षणानंतर नोकरी मिळाली.
18. परीक्षेपर्यंत अभ्यास करा.
19. मी सकाळपासून व्यस्त आहे.
20. मीटिंगदरम्यान फोन बंद ठेवा.

---

३. कारणवाचक शब्दयोगी अव्यय

कारण, हेतु किंवा उद्देश दर्शविणारे शब्दयोगी अव्यय कारणवाचक म्हणतात.

मुख्य कारणवाचक शब्दयोगी अव्यय

अव्यय	अर्थ
मुळे	कारण
साठी	उद्देश
करिता	उद्देश
स्तव	हितासाठी

उदाहरणे

1. पावसामुळे सामना रद्द झाला.
2. तुझ्यामुळे मला मदत मिळाली.
3. देशासाठी सैनिक लढतात.
4. अभ्यासासाठी पुण्याला गेला.
5. गरिबांसाठी निधी जमा केला.
6. आईमुळे संस्कार मिळाले.
7. आरोग्यासाठी व्यायाम करा.
8. शिक्षणाकरिता शहरात आला.
9. परिश्रमामुळे यश मिळाले.
10. त्याच्यामुळे काम पूर्ण झाले.
11. समाजासाठी कार्य करा.
12. विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती आहे.
13. राष्ट्रासाठी बलिदान दिले.
14. पाण्याअभावी शेतीचे नुकसान झाले.
15. उद्योगासाठी कर्ज मिळाले.
16. ज्ञानासाठी वाचन आवश्यक आहे.
17. चुकांमुळे नुकसान झाले.
18. प्रगतीसाठी प्रयत्न करा.
19. जनतेसाठी योजना सुरू केली.
20. यशाकरिता मेहनत आवश्यक आहे.

---

४. साधनवाचक शब्दयोगी अव्यय

ज्या शब्दयोगी अव्ययांमुळे एखादे कार्य कोणत्या साधनाद्वारे किंवा माध्यमाद्वारे घडते हे समजते त्यांना साधनवाचक शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.

मुख्य साधनवाचक शब्दयोगी अव्यय

अव्यय	अर्थ
द्वारे	माध्यमाने
मार्फत	साहाय्याने
योगे	साधनाने

उदाहरणे

1. पत्र पोस्टाद्वारे पाठवले.
2. अर्ज ऑनलाईनद्वारे भरला.
3. मोबाईलमार्फत संदेश पाठवला.
4. बँकेमार्फत पैसे जमा केले.
5. ई-मेलद्वारे माहिती दिली.
6. सरकारमार्फत योजना राबवली.
7. शिक्षकांद्वारे सूचना मिळाल्या.
8. वृत्तपत्राद्वारे बातमी समजली.
9. इंटरनेटद्वारे शिक्षण घेतले.
10. संस्थेमार्फत मदत मिळाली.
11. संगणकाद्वारे गणना केली.
12. फोनद्वारे संपर्क साधला.
13. मित्रामार्फत पुस्तक मिळाले.
14. बसमार्फत पार्सल पाठवले.
15. रेडिओद्वारे घोषणा झाली.
16. अधिकाऱ्यांमार्फत आदेश देण्यात आला.
17. तंत्रज्ञानाद्वारे विकास झाला.
18. डाकद्वारे पत्र आले.
19. संवादाद्वारे समस्या सुटली.
20. माध्यमांद्वारे माहिती पसरली.

---

५. सहवासवाचक शब्दयोगी अव्यय

सोबत, सहवास किंवा संगती दर्शविणारे शब्दयोगी अव्यय.

अव्यय	अर्थ
बरोबर	सोबत
सोबत	सह
सहित	समवेत
संगे	एकत्र

उदाहरणे

1. तो माझ्याबरोबर आला.
2. मी मित्रांसोबत फिरायला गेलो.
3. ती आईवडिलांसहित आली.
4. तो भावासंगे बाजारात गेला.
5. मुलं शिक्षकांसोबत सहलीला गेली.
6. मी कुटुंबासोबत राहतो.
7. विद्यार्थी मुख्याध्यापकांसह उपस्थित होते.
8. ती बहिणीसोबत खेळत होती.
9. तो मित्राबरोबर अभ्यास करतो.
10. पालक मुलांसहित आले.

---

परीक्षेसाठी सुपर ट्रिक

प्रश्न विचारा	उत्तर मिळाले तर प्रकार
कोठे?	स्थळवाचक
केव्हापासून/केव्हापर्यंत?	कालवाचक
कोणामुळे?	कारणवाचक
कोणाद्वारे?	साधनवाचक
कोणाबरोबर?	सहवासवाचक
कोठे/कोणाकडे?	दिशावाचक