सिंधू संस्कृती संपूर्ण माहिती: हडप्पा, मोहेंजोदडो, नगररचना, लिपी | MPSC, UPSC

सिंधू संस्कृती / हडप्पा संस्कृती: जगातील पहिली नागरी संस्कृती - संपूर्ण माहिती

लेखक: | VisionGovAcademy

मित्रांनो, प्राचीन भारताच्या इतिहासात 'सिंधू संस्कृती' हा सगळ्यात महत्वाचा टॉपिक आहे. UPSC Prelims, MPSC, पोलीस भरती, तलाठी या सर्व परीक्षेत 2 ते 3 प्रश्न हमखास येतात. या लेखात आपण 2500 BC ते 1750 BC मधील या महान संस्कृतीची A to Z माहिती नकाशा, फोटो आणि 50+ प्रश्नांसह बघणार आहोत.

चित्र: सिंधू संस्कृतीचा विस्तार - हडप्पा ते लोथल

1. सिंधू संस्कृती: एका नजरेत - Basic Facts

मुद्दा	माहिती
दुसरी नावे	हडप्पा संस्कृती, सिंधू-सरस्वती संस्कृती, कांस्ययुगीन संस्कृती
कालखंड	इ.स.पू. 3300 ते 1300. परिपक्व काळ: 2600 ते 1900 BC
प्रथम शोध	1921 - दयाराम साहनी - हडप्पा, पंजाब. 1922 - राखालदास बॅनर्जी - मोहेंजोदडो
क्षेत्रफळ	12.5 लाख चौ. किमी. इजिप्त व मेसोपोटेमियापेक्षा मोठी.
विस्तार	पश्चिम: सुत्कागेंडोर, बलुचिस्तान. पूर्व: आलमगीरपूर, UP. उत्तर: मांडा, जम्मू. दक्षिण: दायमाबाद, महाराष्ट्र
नदी	सिंधू व तिच्या उपनद्या, सरस्वती/घग्गर-हाक्रा नदीच्या खोऱ्यात
वैशिष्ट्य	जगातील पहिली 'नियोजित' नागरी संस्कृती. 'गटार व्यवस्था' साठी प्रसिद्ध.
लिपी	चित्रलिपी. आजपर्यंत वाचता आलेली नाही. 'Boustrophedon' पद्धत - एक ओळ उजवीकडून डावीकडे, दुसरी डावीकडून उजवीकडे.

2. सिंधू संस्कृतीचा शोध कसा लागला? - उत्खननाचा इतिहास

1856 मध्ये ब्रिटिशांनी कराची-लाहोर रेल्वे लाईन टाकताना हडप्पा येथील ढिगाऱ्यातील विटा वापरल्या. पण त्याचे महत्व कोणाला कळले नाही.

1. 1921 - हडप्पा: भारतीय पुरातत्व विभागाचे दयाराम साहनी यांनी पंजाबातील हडप्पा येथे उत्खनन केले. एक प्राचीन शहर सापडले.
2. 1922 - मोहेंजोदडो: राखालदास बॅनर्जी यांनी सिंध प्रांतातील मोहेंजोदडोचा शोध लावला. 'मोहेंजोदडो' म्हणजे 'मृतांचा ढिगारा'.
3. 1924 - घोषणा: सर जॉन मार्शल यांनी जगाला सांगितले की ही 'इजिप्त व मेसोपोटेमियाच्या समकालीन' एक महान नागरी संस्कृती आहे.

Exam Trick: हडप्पाचा शोध आधी लागला म्हणून नाव 'हडप्पा संस्कृती' पडले. पण सर्वात मोठे शहर 'मोहेंजोदडो' आहे.

3. सिंधू संस्कृतीचा विस्तार: 4 राज्ये + 2 देश

ही संस्कृती फक्त सिंधू नदीपूरती मर्यादित नव्हती. तिचा विस्तार त्रिकोणी आकारात होता.

दिशा	ठिकाण	सध्याचा देश/राज्य	नदी
उत्तर	मांडा	जम्मू-काश्मीर, भारत	चिनाब
दक्षिण	दायमाबाद	महाराष्ट्र, भारत	गोदावरी
पूर्व	आलमगीरपूर	उत्तर प्रदेश, भारत	हिंडन
पश्चिम	सुत्कागेंडोर	बलुचिस्तान, पाकिस्तान	दाश्क

महत्वाची स्थळे व त्यांची वैशिष्ट्ये:

1. हडप्पा - पंजाब, पाकिस्तान: रावी नदीकाठी. 6 धान्याची कोठारे, 12 राहण्याच्या खोल्या, कामगारांची वसाहत. मृतदेह पुरण्याच्या 3 पद्धती.
2. मोहेंजोदडो - सिंध, पाकिस्तान: सिंधू नदीकाठी. सर्वात मोठे शहर. 'मोठे स्नानगृह', 'धान्याचे कोठार', 'महाविद्यालय' सापडले. 'नर्तिकेचा पुतळा', 'दाढीवाल्या पुरोहिताचा पुतळा' इथेच सापडला.
3. लोथल - गुजरात, भारत: भोगावा नदीकाठी. 'गोदी' सापडलेले एकमेव ठिकाण. याला 'मिनी हडप्पा' म्हणतात. तांदळाचे पुरावे प्रथम इथे मिळाले.
4. कालीबंगन - राजस्थान, भारत: घग्गर नदीकाठी. 'नांगरलेले शेत' चे पुरावे. अग्निकुंडे सापडली. येथे भूकंपाचे पुरावे मिळाले.
5. धोलावीरा - गुजरात, भारत: कच्छच्या रणात. पाण्याच्या व्यवस्थापनासाठी प्रसिद्ध. 16 जलाशये. स्टेडियम सापडले. युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ.
6. राखीगढी - हरियाणा, भारत: सरस्वती नदीकाठी. आकाराने सर्वात मोठे शहर. मोहेंजोदडोपेक्षा मोठे.
7. चन्हुदडो - सिंध, पाकिस्तान: एकमेव शहर जिथे 'तटबंदी' नाही. मण्यांचे कारखाने. 'लिपस्टिक' सापडली.

4. नगररचना: जगाला आश्चर्यचकित करणारी 'Town Planning'

सिंधू लोकांचे 'नगर नियोजन' हे त्यांचे सर्वात मोठे योगदान आहे. 4500 वर्षांपूर्वीचे शहर आजच्या शहरांपेक्षा भारी होते.

A] शहराची रचना - 'Grid Pattern'

• संपूर्ण शहर 2 भागात विभागलेले: 1. पश्चिमेकडील उंचवटा 'दुर्ग/गढ़ी' - राज्यकर्ते राहत. 2. पूर्वेकडील सखल भाग 'खालचे शहर' - सामान्य लोक राहत.
• रस्ते एकमेकांना 90° कोनात छेदत. 'जाळीदार पद्धत' - Grid System.
• मुख्य रस्त्याची रुंदी 10.5 मीटर. लहान रस्ते 1.5 ते 3 मीटर.
• घरे भाजलेल्या विटांची. 1:2:4 प्रमाणात विटा. प्रत्येक घरात आंगण, स्नानगृह, विहीर.

B] जगातील पहिली 'गटार व्यवस्था' - Drainage System

• प्रत्येक घरातील सांडपाणी घराबाहेरील नाल्यात सोडले जाई.
• रस्त्याच्या दुतर्फा झाकलेली गटारे. विटा व दगडी फरशा वापरून बनवली.
• ठराविक अंतरावर 'Manhole' होते. साफसफाई साठी.
• मोठ्या नाल्याला मिळण्यापूर्वी 'संडास' बसवले होते. घाण अडवण्यासाठी.
• महत्व: 4500 वर्षांपूर्वीची ही व्यवस्था आजच्या मुंबई-पुण्यात पण नाही.

C] 'मोठे स्नानगृह' - Great Bath, मोहेंजोदडो

• लांबी 12m, रुंदी 7m, खोली 2.4m. तळाला भाजलेल्या विटा व जिप्समचे प्लास्टर.
• पाणी बाहेर काढण्यासाठी मोठे नाल. बाजूला कपडे बदलण्याच्या खोल्या.
• उपयोग: धार्मिक विधीसाठी किंवा सार्वजनिक स्नानासाठी वापरत असावेत.

5. सामाजिक व आर्थिक जीवन

A] समाजव्यवस्था:

• 4 वर्ग: 1. विद्वान/पुरोहित, 2. योद्धे, 3. व्यापारी, 4. कामगार/शेतकरी.
• मातृसत्ताक पद्धत: मातृदेवतेच्या खूप मूर्ती सापडल्या. स्त्रियांना मान होता.
• खाद्य: गहू, जव, वाटाणा, तीळ, मोहरी. मांसाहार पण करत. तांदूळ लोथल व रंगपूर येथे.
• पोशाख: कापूस व लोकरीचे कपडे. पुरुष कमरेला वस्त्र व अंगावर शाल. स्त्रिया पटका व स्कर्ट. 'सिंदूर' वापरत. लिपस्टिक चन्हुदडो येथे सापडली.

B] शेती:

• मुख्य व्यवसाय. गहू व जव मुख्य पिके.
• नांगराचा शोध: कालीबंगन येथे 'नांगरलेले शेत' सापडले. लाकडी नांगर वापरत.
• कालवे: शॉर्टूघाई, अफगाणिस्तान येथे कालव्याचे पुरावे.
• प्राणी: कुत्रा, मांजर, बैल, म्हैस, हत्ती, गेंडा पाळत. 'घोडा' माहीत नव्हता. सुरकोटडा येथे घोड्याचे हाड सापडले, पण वादग्रस्त आहे.

C] व्यापार:

• अंतर्गत व्यापार: बैलगाडी व होडीने. 'जहाजाचा शिक्का' लोथल येथे सापडला.
• परदेशी व्यापार: मेसोपोटेमिया - इराक, ओमान, बहारीनशी व्यापार. त्यांच्या लिपीत 'मेलुह्हा' देशाचा उल्लेख आहे. तो हडप्पाच.
• निर्यात: कापूस - याला ग्रीक लोक 'सिंडॉन' म्हणत, मणी, हस्तिदंत, लाकूड.
• आयात: सोने - कर्नाटक, चांदी - अफगाणिस्तान, तांबे - राजस्थान, नीलम - बदक्षान.
• वजने-मापे: 16 च्या पटीत. 16, 64, 160, 320. पायाची दगडी वजने सापडली.

6. धर्म व कला

A] धर्म:

• मातृदेवता: सर्वात जास्त पूजा. मातीच्या मूर्ती सापडल्या. ही 'शक्ती' ची उपासना.
• पशुपती शिव: एका शिक्क्यावर 3 तोंडे, डोक्यावर शिंगे, योगासनात बसलेला पुरुष. आजूबाजूला हत्ती, वाघ, गेंडा, म्हैस. याला 'आदि-शिव' किंवा 'प्रोटो-शिव' म्हणतात.
• निसर्गपूजा: पिंपळाच्या झाडाची, नागाची, अग्नीची पूजा करत. कालीबंगन येथे अग्निकुंडे सापडली.
• मंदिरे नव्हती: एकही मंदिर सापडले नाही. मूर्तीपूजा घरात करत.
• मृत्यू नंतर: मृतदेह पुरत - 3 पद्धती. 1. पूर्ण शरीर, 2. अर्धे जाळून, 3. फक्त हाडे.

B] कला:

• मूर्तिकला: 1. 'नर्तिकेचा काशाचा पुतळा' - मोहेंजोदडो. 11.5 सेमी. उजव्या हातात बांगड्या. 2. 'दाढीवाल्या पुरोहिताचा पुतळा' - दगडी. शाल पांघरलेला.
• शिक्के: 2000+ शिक्के सापडले. भाजलेल्या मातीचे. चौकोनी. एका बाजूला प्राणी व दुसऱ्या बाजूला लिपी. व्यापारासाठी वापरत. 'एकशिंगी बैल' सर्वात जास्त.
• मातीची भांडी: चाकावर बनवलेली. लाल रंग व काळ्या रंगाची नक्षी. झाडे, प्राणी, भौमितिक आकार.

7. सिंधू लिपी: न उलगडलेले कोडे

• प्रकार: चित्रलिपी - Pictographic. 400 ते 600 चित्रे.
• लिहिण्याची पद्धत: 'Boustrophedon' - बैलाने नांगर चालवावा तशी. एक ओळ उजवीकडून डावीकडे, दुसरी डावीकडून उजवीकडे.
• सापडली कुठे: शिक्क्यांवर, मातीच्या भांड्यांवर, तांब्याच्या पट्ट्यांवर.
• वाचता का येत नाही: 1. द्विभाषिक लेख - Rosetta Stone सारखा सापडला नाही. 2. ओळी खूप लहान - सरासरी 5 अक्षरे. 3. कोणती भाषा आहे ते माहित नाही.

8. सिंधू संस्कृतीचा नाश: 7 प्रमुख कारणे

इ.स.पू. 1900 ते 1300 मध्ये ही महान संस्कृती नष्ट झाली. कारणे नक्की माहित नाहीत. 7 सिद्धांत आहेत.

1. 1. आर्यांचे आक्रमण - रामप्रसाद चंदा, मोर्टिमर व्हीलर: ऋग्वेदात 'पुरांचा विध्वंस' उल्लेख. मोहेंजोदडो येथे 13 सांगाडे सापडले. पण आता हा सिद्धांत नाकारला आहे.
2. 2. पूर - एम.आर.साहनी: सिंधू नदीला वारंवार पूर येत. मोहेंजोदडो 7 वेळा बुडून पुन्हा वसले.
3. 3. दुष्काळ व हवामान बदल: सरस्वती नदी कोरडी पडली. 200 वर्षे दुष्काळ पडला. लोक स्थलांतरित झाले. सर्वात मान्य सिद्धांत.
4. 4. भूकंप: कालीबंगन येथे भूकंपाचे पुरावे. जमीन उंच-सखल झाली.
5. 5. जंगलतोड: विटा भाजण्यासाठी जंगले तोडली. पर्यावरणाचा समतोल बिघडला.
6. 6. बाह्य आक्रमण: मेसोपोटेमियातील लोकांचे आक्रमण.
7. 7. महामारी: प्लेग किंवा कॉलरा सारखी साथ.

निष्कर्ष: एकच कारण नाही. हवामान बदल + पूर + दुष्काळ यामुळे लोक हळूहळू दक्षिण व पूर्व भारतात स्थलांतरित झाले आणि संस्कृती लयाला गेली.

9. परीक्षेसाठी 50 VVI प्रश्न-उत्तरे - One Liner

1. हडप्पाचा शोध कोणी लावला? उत्तर: दयाराम साहनी, 1921
2. मोहेंजोदडोचा अर्थ काय? उत्तर: मृतांचा ढिगारा
3. सिंधू संस्कृतीचा सर्वात मोठा पुरावा कोणता? उत्तर: नगररचना व गटार व्यवस्था
4. 'मोठे स्नानगृह' कोठे सापडले? उत्तर: मोहेंजोदडो
5. गोदी सापडलेले एकमेव ठिकाण कोणते? उत्तर: लोथल, गुजरात
6. नांगरलेले शेत कोठे सापडले? उत्तर: कालीबंगन, राजस्थान
7. सिंधू लिपी कोणत्या दिशेने लिहिली जाते? उत्तर: Boustrophedon पद्धत
8. पशुपती शिवाचा शिक्का कोठे सापडला? उत्तर: मोहेंजोदडो
9. 'नर्तिकेचा पुतळा' कोणत्या धातूचा आहे? उत्तर: कास्य - Bronze
10. सिंधू लोक कोणत्या धातूचा वापर करत नव्हते? उत्तर: लोखंड - Iron
11. कापसाला ग्रीक लोक काय म्हणत? उत्तर: सिंडॉन
12. धोलावीरा कोणत्या राज्यात आहे? उत्तर: गुजरात
13. सिंधू संस्कृतीची 'पूर्वेकडील सीमा' कोणती? उत्तर: आलमगीरपूर, UP
14. सिंधू संस्कृतीची 'दक्षिणेकडील सीमा' कोणती? उत्तर: दायमाबाद, महाराष्ट्र
15. कोणत्या ठिकाणी 'तटबंदी' नाही? उत्तर: चन्हुदडो
16. तांदळाचे पुरावे प्रथम कोठे मिळाले? उत्तर: लोथल व रंगपूर
17. सिंधू लोकांचे मुख्य पीक कोणते? उत्तर: गहू व जव
18. स्टेडियम कोठे सापडले? उत्तर: धोलावीरा
19. सिंधू संस्कृतीचा काळ कोणता? उत्तर: कांस्ययुग - Bronze Age
20. हडप्पा कोणत्या नदीकाठी आहे? उत्तर: रावी
21. मोहेंजोदडो कोणत्या नदीकाठी आहे? उत्तर: सिंधू
22. लोथल कोणत्या नदीकाठी आहे? उत्तर: भोगावा
23. राखीगढी कोणत्या राज्यात आहे? उत्तर: हरियाणा
24. सिंधू लोक कोणत्या प्राण्याची पूजा करत? उत्तर: एकशिंगी बैल, पिंपळाचे झाड
25. सिंधू संस्कृतीत 'घोडा' माहीत होता का? उत्तर: नाही. सुरकोटडा वादग्रस्त
26. मणी बनवण्याचा कारखाना कोठे होता? उत्तर: चन्हुदडो व लोथल
27. सिंधू लोक वजनासाठी कोणती पद्धत वापरत? उत्तर: 16 च्या पटीत
28. कोणत्या ठिकाणी 'अग्निकुंडे' सापडली? उत्तर: कालीबंगन व लोथल
29. सिंधू संस्कृतीला 'कांस्ययुगीन' का म्हणतात? उत्तर: तांबे + कथील = कांस्य वापरत
30. सिंधू लोक कोणत्या देशाशी व्यापार करत? उत्तर: मेसोपोटेमिया - इराक
31. मेसोपोटेमियन लिपीत सिंधू संस्कृतीला काय म्हणत? उत्तर: मेलुह्हा
32. सिंधू संस्कृतीचे 'बंदर' कोणते? उत्तर: लोथल व सुत्कागेंडोर
33. कोणत्या ठिकाणी 'रथ' चे पुरावे मिळाले? उत्तर: दायमाबाद
34. सिंधू संस्कृतीचे पतन कधी झाले? उत्तर: इ.स.पू. 1900 ते 1300
35. सर जॉन मार्शल कोण होते? उत्तर: भारतीय पुरातत्व विभागाचे महासंचालक
36. हडप्पा येथे काय सापडले? उत्तर: 6 धान्याची कोठारे, कामगार वसाहत
37. मोहेंजोदडो येथे 'महाविद्यालय' कशाला म्हणतात? उत्तर: एका मोठ्या इमारतीला
38. सिंधू लोक लिपस्टिक वापरत होते का? उत्तर: होय, चन्हुदडो येथे पुरावे
39. सिंधू संस्कृतीतील लोक 'सिंदूर' वापरत होते का? उत्तर: होय, स्त्रियांच्या मूर्तीवर पुरावे
40. कोणत्या ठिकाणी 'जलाशये' सापडली? उत्तर: धोलावीरा - 16 जलाशये
41. सिंधू संस्कृती 'नागरी' होती याचा सर्वात मोठा पुरावा काय? उत्तर: नियोजित नगररचना
42. सिंधू लोकांनी 'लोखंड' शोधले होते का? उत्तर: नाही
43. सिंधू संस्कृतीचे 'आकाराने सर्वात मोठे' शहर कोणते? उत्तर: राखीगढी, हरियाणा
44. सिंधू संस्कृती 'धार्मिक' होती याचा पुरावा काय? उत्तर: मातृदेवता, पशुपती, अग्निकुंडे
45. सिंधू संस्कृतीत 'मंदिरे' होती का? उत्तर: नाही, एकही मंदिर सापडले नाही
46. कोणत्या संस्कृतीला 'सरस्वती संस्कृती' पण म्हणतात? उत्तर: सिंधू संस्कृती
47. सिंधू संस्कृतीचे 'लेखन साहित्य' काय होते? उत्तर: माहीत नाही
48. सिंधू लोक 'युद्धखोर' होते का? उत्तर: नाही, फार कमी शस्त्रे सापडली
49. सिंधू संस्कृती 'समतावादी' होती का? उत्तर: होय, घरे सारख्याच आकाराची
50. सिंधू संस्कृतीचा नाश 'आर्यांच्या आक्रमणाने' झाला का? उत्तर: आता हा सिद्धांत मान्य नाही

निष्कर्ष: सिंधू संस्कृती - जगाला भारताची देणगी

मित्रांनो, 4500 वर्षांपूर्वीची ही संस्कृती आजही आपल्याला आश्चर्यचकित करते. नगररचना, गटार व्यवस्था, प्रमाणबद्ध विटा, वजने-मापे हे सर्व 'आधुनिक' आहे. ही संस्कृती 'भारतीय' होती याचा आपल्याला अभिमान असला पाहिजे.

वरील 50 प्रश्न पाठ करा. परीक्षेत सिंधू संस्कृतीवर तुमचे 3 पैकी 3 प्रश्न बरोबर येतील याची गॅरंटी.

📚 संपूर्ण प्राचीन भारत एकाच ठिकाणी हवा?

स्पर्धा परीक्षेची तयारी करताय? आमचे 'MPSC History 5000 MCQs' हे पुस्तक सिंधू संस्कृतीच्या 300+ प्रश्नांसह Amazon वर उपलब्ध आहे. यशासाठी आजच खरेदी करा.

Amazon वर पहा: MPSC History Book - खरेदी करा

Disclaimer: वरील लिंक Affiliate Link आहे. तुम्ही या लिंकवरून खरेदी केल्यास मला काही कमिशन मिळेल. त्यामुळे तुमच्या खरेदीच्या किमतीत कोणताही बदल होणार नाही.

पुढचा Topic कोणता हवा? 'वैदिक संस्कृती' की 'मौर्य साम्राज्य'? Comment करा. जय हिंद, जय महाराष्ट्र 🚩

बंगालची फाळणी 1905: कारणे, परिणाम आणि वंगभंग चळवळ, पोलीस भरती साठी संपूर्ण नोट्स .