भारताचे स्थान व विस्तार: संपूर्ण माहिती नकाशासह - MPSC, UPSC साठी
लेखक: | VisionGovAcademy
मित्रांनो, 'भारताचे स्थान व विस्तार' हा भूगोलाचा पाया आहे. UPSC Prelims, MPSC, पोलीस भरती, तलाठी या सर्व परीक्षेत यावर 1-2 प्रश्न हमखास येतात. 1 मार्क सहज मिळतो. या लेखात आपण अक्षांश-रेखांश पासून ते भारताच्या शेजारी देशांपर्यंत सर्व माहिती 3000+ शब्दात बघणार आहोत.
चित्र: भारताचे अक्षवृत्तीय व रेखावृत्तीय स्थान
1. भारत: एका नजरेत - Basic Facts Table
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| खंड | आशिया खंडातील दक्षिण आशियाई उपखंड |
| क्षेत्रफळानुसार जगात क्रमांक | 7 वा - 32,87,263 चौ. किमी |
| लोकसंख्येनुसार क्रमांक | 1 ला - 2023 नुसार चीनला मागे टाकले |
| अक्षवृत्तीय विस्तार | 8°4' उत्तर ते 37°6' उत्तर अक्षांश |
| रेखावृत्तीय विस्तार | 68°7' पूर्व ते 97°25' पूर्व रेखांश |
| उत्तर-दक्षिण लांबी | 3214 किमी |
| पूर्व-पश्चिम रुंदी | 2933 किमी |
| एकूण स्थलसीमा | 15,200 किमी |
| एकूण किनारपट्टी | 7516.6 किमी - बेटांसह. मुख्यभूमी: 6100 किमी |
| भारतीय प्रमाण वेळ | 82°30' पूर्व रेखांश - GMT पेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे |
2. भारताचे अक्षवृत्तीय स्थान व त्याचे परिणाम - 8°4'N ते 37°6'N
भारताचा दक्षिणेकडील भाग विषुववृत्ताजवळ तर उत्तरेकडील भाग समशीतोष्ण कटिबंधात येतो. यामुळेच भारतात विविध प्रकारचे हवामान आढळते.
A] मुख्य भूमीचा दक्षिण टोक: 8°4' उत्तर अक्षांश
- ठिकाण: कन्याकुमारी, तमिळनाडू. याला 'Cape Comorin' म्हणतात.
- महत्व: भारताच्या मुख्य भूमीचा सर्वात दक्षिणेकडील बिंदू.
B] भारताचा दक्षिण टोक: 6°45' उत्तर अक्षांश
- ठिकाण: इंदिरा पॉईंट, ग्रेट निकोबार बेट. याला 'पिग्मेलियन पॉईंट' म्हणत.
- Exam Trick: 2004 च्या त्सुनामीमध्ये इंदिरा पॉईंट पाण्याखाली गेला होता. अनेकजण कन्याकुमारी लिहितात, ते चूक आहे. बेट धरून 6°45'N आहे.
C] उत्तर टोक: 37°6' उत्तर अक्षांश
- ठिकाण: इंदिरा कॉल, जम्मू-काश्मीर - लडाख केंद्रशासित प्रदेश.
- महत्व: सियाचीन हिमनदीच्या जवळ.
D] कर्कवृत्त - 23°30' उत्तर अक्षांश
कर्कवृत्त भारताच्या मध्यातून जाते आणि भारताचे दोन हवामान विभागात विभाजन करते.
कर्कवृत्त जाणारी 8 राज्ये - Trick: GRJM TMC WaCh
- G - गुजरात
- R - राजस्थान
- J - झारखंड
- M - मध्य प्रदेश
- T - त्रिपुरा
- M - मिझोरम
- C - छत्तीसगड
- W - पश्चिम बंगाल
परिणाम: कर्कवृत्ताच्या दक्षिणेकडील भारत उष्ण कटिबंधात, तर उत्तरेकडील भारत उप-उष्ण कटिबंधात येतो.
3. भारताचे रेखावृत्तीय स्थान व त्याचे परिणाम - 68°7'E ते 97°25'E
भारताचा रेखावृत्तीय विस्तार 29° आहे. 1° रेखांशाला 4 मिनिटांचा फरक पडतो.
A] पश्चिम टोक: 68°7' पूर्व रेखांश
- ठिकाण: घुआर मोती, कच्छ, गुजरात.
B] पूर्व टोक: 97°25' पूर्व रेखांश
- ठिकाण: किबिथू, अरुणाचल प्रदेश.
C] वेळेतील फरक: 2 तासांचा फरक
हिशोब: एकूण फरक = 97°25' - 68°7' = 29°18' ≈ 29°
वेळेतील फरक = 29 × 4 = 116 मिनिटे = 1 तास 56 मिनिटे.
म्हणजे: अरुणाचल प्रदेशात सूर्योदय झाला की गुजरातमध्ये उगवायला जवळपास 2 तास लागतात. म्हणून अरुणाचल प्रदेशात लोक सकाळी 4 ला उठतात.
D] भारतीय प्रमाण वेळ व प्रमाण रेखांश - 82°30' पूर्व
इतका मोठा वेळेतील फरक टाळण्यासाठी भारताने मध्यभागातील एक रेखांश 'प्रमाण रेखांश' मानला आहे.
- प्रमाण रेखांश: 82°30' पूर्व. याला 'Standard Meridian of India' म्हणतात.
- जातो कुठून: उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर जवळून. Trick: MPSC - Mirzapur Passes Standard Central.
- जाणारी 5 राज्ये: UP, MP, Chhattisgarh, Odisha, Andhra Pradesh. Trick: UP Me Chalo OA.
- IST - Indian Standard Time: GMT म्हणजे ग्रीनविच वेळेपेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे आहे. कारण 82°30' × 4 = 330 मिनिटे = 5.5 तास.
4. भारताचा आकार व त्याचे महत्व
भारताचा आकार 'चतुष्कोणीय' आहे. उत्तर-दक्षिण लांबी 3214 किमी आणि पूर्व-पश्चिम रुंदी 2933 किमी आहे. फरक फक्त 281 किमी.
फायदे:
- विस्तृत किनारपट्टी: 7516 किमी मुळे बंदरांचा विकास, मासेमारी, आंतरराष्ट्रीय व्यापार सोपा झाला.
- विविध हवामान: काश्मीरमध्ये बर्फ, राजस्थानात वाळवंट, केरळात पाऊस. त्यामुळे पिकांमध्ये विविधता. सर्व प्रकारची फळे, धान्ये पिकतात.
- नैसर्गिक सीमा: उत्तरेला हिमालय, दक्षिणेला हिंदी महासागर यामुळे संरक्षण होते.
- मध्यवर्ती स्थान: भारत हिंदी महासागराच्या मध्यभागी आहे. त्यामुळे पूर्व व पश्चिम आशियाला जोडणारा दुवा बनला. 'सुएझ कालवा' उघडल्यापासून महत्व अजून वाढले.
5. भारताच्या सीमा: 7 शेजारी देश + 2 सागरी शेजारी
भारताला 15,200 किमी लांबीची स्थलसीमा आहे. 9 राज्ये आणि 4 केंद्रशासित प्रदेश आंतरराष्ट्रीय सीमा सामायिक करतात.
A] स्थलसीमा शेअर करणारे 7 देश - लांबीनुसार उतरता क्रम
| देश | सीमेची लांबी | सीमा शेअर करणारी भारतीय राज्ये |
|---|---|---|
| 1. बांगलादेश | 4096 किमी - सर्वात जास्त | प. बंगाल, आसाम, मेघालय, त्रिपुरा, मिझोरम - 5 राज्ये. Trick: BAM W TP |
| 2. चीन | 3488 किमी | लडाख, हिमाचल, उत्तराखंड, सिक्कीम, अरुणाचल - 4 राज्ये, 1 UT |
| 3. पाकिस्तान | 3323 किमी | गुजरात, राजस्थान, पंजाब, J&K, लडाख - 3 राज्ये, 2 UT |
| 4. नेपाळ | 1751 किमी | उत्तराखंड, UP, बिहार, प. बंगाल, सिक्कीम - 5 राज्ये |
| 5. म्यानमार | 1643 किमी | अरुणाचल, नागालँड, मणिपूर, मिझोरम - 4 राज्ये |
| 6. भूतान | 699 किमी | सिक्कीम, प. बंगाल, आसाम, अरुणाचल - 4 राज्ये |
| 7. अफगाणिस्तान | 106 किमी - सर्वात कमी | लडाख - PoK मधील भाग |
Trick: सीमा लांबीनुसार - BCP N MBA - Bachpan Me Nahi Maraa Boy.
B] सागरी शेजारी देश - 2
- श्रीलंका: पाक सामुद्रधुनी आणि मन्नारचे आखात यांनी वेगळा केला आहे. रामसेतू/ॲडम्स ब्रिज इथेच आहे.
- मालदीव: लक्षद्वीपच्या दक्षिणेला. 8° Channel ने वेगळा झाला आहे.
C] भारतातील 'तीन तिघाडा' - Tri-junction Points
जिथे 3 देशांच्या सीमा मिळतात त्या जागा.
- 1. भारत-पाक-अफगाण: इंदिरा कॉल जवळ.
- 2. भारत-चीन-नेपाळ: लिपुलेख खिंड, उत्तराखंड.
- 3. भारत-चीन-म्यानमार: दिफू खिंड, अरुणाचल प्रदेश.
6. भारताची किनारपट्टी - 7516.6 किमी
भारताच्या मुख्यभूमीची किनारपट्टी 6100 किमी आणि बेटांची मिळून 7516.6 किमी आहे. 9 राज्ये आणि 4 केंद्रशासित प्रदेशांना किनारा लाभला आहे.
A] पश्चिम किनारा - अरबी समुद्र
गुजरात ते केरळ. हा 'उदयित' किनारा आहे. बंदरे नैसर्गिक आहेत. खंडांतर्गत मंच रुंद आहे.
- कोकण किनारा: महाराष्ट्र, गोवा
- मलबार किनारा: कर्नाटक, केरळ
- महत्वाची बंदरे: कांडला, मुंबई, JNPT न्हावा शेवा, मुरगाव, न्यू मंगळूर, कोचीन.
B] पूर्व किनारा - बंगालचा उपसागर
प. बंगाल ते तमिळनाडू. हा 'निमज्जित' किनारा आहे. नद्यांनी त्रिभुज प्रदेश तयार केला आहे.
- उत्तर सरकार किनारा: ओडिशा, आंध्र प्रदेश
- कोरोमंडल किनारा: तमिळनाडू
- महत्वाची बंदरे: कोलकाता-हल्दिया, पारादीप, विशाखापट्टणम, चेन्नई, तुतीकोरीन.
Trick: सर्वात लांब किनारपट्टी - गुजरात. सर्वात लहान - गोवा.
7. भारताचे महत्वाचे सीमावर्ती राज्ये व त्यांची वैशिष्ट्ये
- जम्मू-काश्मीर व लडाख: पाकिस्तान, चीन, अफगाणिस्तान - 3 देशांच्या सीमा. एकमेव.
- अरुणाचल प्रदेश: चीन, म्यानमार, भूतान - 3 देशांच्या सीमा.
- सिक्कीम: चीन, नेपाळ, भूतान - 3 देशांच्या सीमा. क्षेत्रफळाने लहान पण 3 देशांना भिडला आहे.
- पश्चिम बंगाल: नेपाळ, भूतान, बांगलादेश - 3 देशांच्या सीमा. सागरी सीमा पण आहे.
- त्रिपुरा: 3 बाजूंनी बांगलादेशने वेढलेले. फक्त 1% सीमा भारताला जोडते.
8. परीक्षेसाठी 25 VVI प्रश्न - One Liner
- भारताचे सर्वात दक्षिणेकडील टोक कोणते? उत्तर: इंदिरा पॉईंट, 6°45'N
- भारतीय प्रमाण वेळ कोणत्या रेखांशावरून घेतली जाते? उत्तर: 82°30' पूर्व
- कर्कवृत्त भारतातील किती राज्यातून जाते? उत्तर: 8
- भारताची सर्वात लांब स्थलसीमा कोणत्या देशासोबत आहे? उत्तर: बांगलादेश - 4096 किमी
- भारताचा सर्वात लहान शेजारी देश कोणता? उत्तर: भूतान
- भारत व श्रीलंका यांना कोणती सामुद्रधुनी वेगळे करते? उत्तर: पाक सामुद्रधुनी
- गुजरातचे पश्चिम टोक कोणते? उत्तर: घुआर मोती, 68°7'E
- अरुणाचल प्रदेशचे पूर्व टोक कोणते? उत्तर: किबिथू, 97°25'E
- भारतातील किती राज्यांना सागरी किनारा लाभला आहे? उत्तर: 9
- भारताची एकूण किनारपट्टी किती किमी आहे? उत्तर: 7516.6 किमी
- तीन देशांच्या सीमा असलेले एकमेव केंद्रशासित प्रदेश कोणता? उत्तर: लडाख
- म्यानमार सोबत सीमा असलेली भारतीय राज्ये किती? उत्तर: 4 - अरुणाचल, नागालँड, मणिपूर, मिझोरम
- IST आणि GMT मध्ये किती फरक आहे? उत्तर: 5 तास 30 मिनिटे
- कर्कवृत्त व विषुववृत्त यात किती अंशाचा फरक आहे? उत्तर: 23°30'
- भारताचे क्षेत्रफळ जगाच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या किती टक्के आहे? उत्तर: 2.4%
- लक्षद्वीप व मालदीव यांना कोणते चॅनेल वेगळे करते? उत्तर: 8° चॅनेल
- भारताची प्रमाण रेखांश जाणारे सर्वात दक्षिणेकडील राज्य कोणते? उत्तर: आंध्र प्रदेश
- कोणत्या राज्याच्या 3 बाजूंना बांगलादेश आहे? उत्तर: त्रिपुरा
- भारताची उत्तर-दक्षिण लांबी किती किमी आहे? उत्तर: 3214 किमी
- नेपाळ सोबत सीमा नसलेले राज्य कोणते? उत्तर: हिमाचल प्रदेश - Trick: नेपाळला हिप बास
- डंकन पॅसेज कोणत्या बेटांना वेगळे करतो? उत्तर: दक्षिण अंदमान व लघु अंदमान
- 10° चॅनेल कोणाला वेगळे करतो? उत्तर: अंदमान व निकोबार बेटे
- भारताचा सर्वात पूर्वेकडील बिंदू कोणत्या राज्यात आहे? उत्तर: अरुणाचल प्रदेश
- कोणत्या 2 केंद्रशासित प्रदेशांना आंतरराष्ट्रीय सीमा आहे? उत्तर: लडाख, जम्मू-काश्मीर, अंदमान-निकोबार, पुदुच्चेरी
- पाकिस्तान सोबत सर्वात लांब सीमा कोणत्या राज्याची आहे? उत्तर: राजस्थान
No comments:
Post a Comment