पृथ्वी आणि वृत्ते: अक्षवृत्त, रेखावृत्त, विषुववृत्त संपूर्ण माहिती | MPSC Geography Notes

मित्रांनो, MPSC, Police Bharti, तलाठी, वनरक्षक या सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये भूगोल विषयातून "पृथ्वी आणि वृत्ते" या घटकावर 1 ते 2 प्रश्न नेहमी विचारले जातात. हा टॉपिक समजायला सोपा आहे आणि गुण मिळवून देणारा आहे.

Vision GOV Academy च्या आजच्या लेखात आपण अक्षवृत्त, रेखावृत्त, विषुववृत्त, आंतरराष्ट्रीय वार रेषा ही संकल्पना 10 मिनिटात पक्की करू. चला सुरू करूया.

1. पृथ्वीचे आकारमान आणि रचना

पृथ्वीचा आकार गोल आहे, परंतु ती पूर्णपणे गोल नसून दोन्ही ध्रुवांकडे थोडी चपटी आणि विषुववृत्ताजवळ फुगीर आहे. या आकाराला जिओइड (Geoid) असे म्हणतात.

• विषुववृत्तीय व्यास: 12,756 किमी
• ध्रुवीय व्यास: 12,714 किमी
• फरक: 42 किमी. यामुळेच पृथ्वी चपटी दिसते.
• पृथ्वीचा परीघ: विषुववृत्तावर 40,075 किमी

2. अक्षवृत्ते म्हणजे काय? | Latitude

विषुववृत्ताला समांतर अशा पृथ्वीभोवती पूर्व-पश्चिम दिशेने काढलेल्या काल्पनिक आडव्या वर्तुळाकार रेषांना अक्षवृत्ते म्हणतात.

अक्षवृत्तांची वैशिष्ट्ये:

1. एकूण अक्षवृत्ते: 181. 90 उत्तर, 90 दक्षिण आणि 1 विषुववृत्त.
2. 0° अक्षवृत्ताला विषुववृत्त म्हणतात. हे पृथ्वीला दोन समान गोलार्धात विभागते.
3. दोन अक्षवृत्तांमधील अंतर सर्वत्र 111 किमी असते.
4. विषुववृत्तापासून ध्रुवाकडे जाताना अक्षवृत्तांची लांबी कमी होत जाते.

महत्वाची अक्षवृत्ते:

अक्षवृत्त	अंश	महत्व
विषुववृत्त	0°	पृथ्वीचे उत्तर व दक्षिण गोलार्धात विभाजन. सर्वात मोठे अक्षवृत्त.
कर्कवृत्त	23.5° उत्तर	सूर्य 21 जून रोजी बरोबर डोक्यावर असतो. भारतातून जाते.
मकरवृत्त	23.5° दक्षिण	सूर्य 22 डिसेंबर रोजी बरोबर डोक्यावर असतो.
आर्क्टिक वृत्त	66.5° उत्तर	याच्या पलीकडे 6 महिने दिवस व 6 महिने रात्र.
अंटार्क्टिक वृत्त	66.5° दक्षिण	दक्षिण ध्रुव प्रदेशाची सुरुवात.

Exam Trick: कर्कवृत्त भारतातील 8 राज्यांतून जाते. Trick: "GuM JaRa MP Chhattis" - Gujarat, Madhya Pradesh, Jharkhand, Rajasthan, Mizoram, Chhattisgarh, Tripura, West Bengal.

3. रेखावृत्ते म्हणजे काय? | Longitude

उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत जोडणाऱ्या काल्पनिक उभ्या अर्धवर्तुळाकार रेषांना रेखावृत्ते म्हणतात.

रेखावृत्तांची वैशिष्ट्ये:

1. एकूण रेखावृत्ते: 360.
2. 0° रेखावृत्ताला मूळ रेखावृत्त किंवा ग्रीनिच रेखावृत्त म्हणतात. हे इंग्लंडमधून जाते.
3. सर्व रेखावृत्तांची लांबी समान असते.
4. दोन रेखावृत्तांमधील अंतर विषुववृत्तावर जास्तीत जास्त 111.32 किमी असते आणि ध्रुवावर 0 होते.
5. रेखावृत्तांवरून स्थानिक वेळ ठरवली जाते. 1° रेखावृत्त = 4 मिनिटांचा फरक.

भारतीय प्रमाण वेळ | IST

भारताची प्रमाण वेळ 82.5° पूर्व रेखावृत्तावरून ठरवतात. हे रेखावृत्त उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर जवळून जाते. IST ही ग्रीनिच वेळेपेक्षा 5 तास 30 मिनिटांनी पुढे आहे.

4. आंतरराष्ट्रीय वार रेषा | International Date Line

180° रेखावृत्ताला आंतरराष्ट्रीय वार रेषा म्हणतात. ही रेषा ओलांडताना वार आणि तारीख बदलावी लागते.

• पूर्वेकडून पश्चिमेकडे गेल्यास: एक दिवस मिळतो. म्हणजे सोमवार असेल तर रविवार होतो.
• पश्चिमेकडून पूर्वेकडे गेल्यास: एक दिवस वजा होतो. म्हणजे रविवार असेल तर सोमवार होतो.

ही रेषा प्रशांत महासागरातून जाते आणि लोकवस्ती टाळण्यासाठी तिला 7 ठिकाणी वळण दिले आहे.

5. MPSC साठी महत्वाचे प्रश्न | Previous Year Questions

1. कर्कवृत्त भारताच्या किती राज्यांतून जाते? - 8 राज्ये.
2. 0° अक्षवृत्त व 0° रेखावृत्त एकमेकांना कुठे छेदतात? - अटलांटिक महासागरात, घाना देशाच्या दक्षिणेला.
3. भारतात सूर्य प्रथम कोठे उगवतो? - अरुणाचल प्रदेशातील डोंग. कारण भारताचे पूर्वेकडील टोक.
4. पृथ्वीला सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यास किती वेळ लागतो? - 365 दिवस 5 तास 48 मिनिटे 46 सेकंद.

Vision GOV Academy Tip: अक्षवृत्तांवरून तापमान व हवामान समजते, तर रेखावृत्तांवरून वेळ समजते. हा फरक लक्षात ठेवा. परीक्षेत हमखास प्रश्न येतो.

निष्कर्ष

मित्रांनो, "पृथ्वी आणि वृत्ते" हा टॉपिक 2-3 वेळा वाचून व नकाशावर बोट ठेवून शिका. 100% गुण मिळतील. या नोट्सची PDF पाहिजे असेल तर आमच्या Telegram चॅनेलला Join करा किंवा WhatsApp करा: 8600731280

पुढील टॉपिक: महाराष्ट्रातील पर्वत रांगा. वाचायला विसरू नका.

Tags: #MPSC #Geography #PruthviAniVrutte #PoliceBharti #TalathiBharti #VisionGovAcademy