पृथ्वी आणि वृत्ते | अक्षवृत्त, रेखावृत्त, विषुववृत्त संपूर्ण माहिती PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

पृथ्वी आणि वृत्ते (Earth and Latitudes-Longitudes) |संपूर्ण माहिती | MPSC, Police Bharti

मित्रांनो, MPSC, Police Bharti, तलाठी, वनरक्षक, PSI, STI, ASO या सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये भूगोल विषयातून "पृथ्वी आणि वृत्ते" या घटकावर दरवर्षी 2 ते 3 प्रश्न हमखास विचारले जातात. हा टॉपिक दिसायला सोपा वाटतो, पण यातील 'कर्कवृत्त कोणत्या राज्यातून जाते', 'IST आणि GMT मधील फरक', 'आंतरराष्ट्रीय वार रेषा ओलांडल्यावर काय होते' असे प्रश्न विद्यार्थ्यांना गोंधळात टाकतात.

Vision GOV Academy च्या आजच्या लेखात आपण अक्षवृत्त, रेखावृत्त, विषुववृत्त, कर्कवृत्त, मकरवृत्त, आंतरराष्ट्रीय वार रेषा, भारतीय प्रमाण वेळ ही संकल्पना फक्त समजूनच घेणार नाही, तर 50 प्रश्नोत्तरे आणि 15 वर्षांच्या PYQ Analysis सह 100% पक्की करू. चला सुरू करूया.

एक वाक्यात या टॉपिकचे महत्व: "ज्याला अक्षवृत्त-रेखावृत्त समजले, त्याला जगाचा नकाशा समजला. आणि ज्याला नकाशा समजला, त्याला भूगोलात 20 पैकी 18 मार्क्स पक्के."

अनुक्रमणिका | Table of Contents |

• 1. प्रस्तावना: पृथ्वीवर रेषा का काढल्या?
• 2. पृथ्वीचे आकारमान: जिओइड म्हणजे काय?
• 3. पृथ्वीची गती: परिभ्रमण आणि परिवलन
• 4. अक्षवृत्ते (Latitude): संपूर्ण माहिती
• 5. महत्वाची अक्षवृत्ते: 0° ते 90°
• 6. कर्कवृत्त भारतातून: 8 राज्ये Trick सह
• 7. रेखावृत्ते (Longitude): संपूर्ण माहिती
• 8. ग्रीनिच रेखावृत्त (GMT) आणि वेळ
• 9. भारतीय प्रमाण वेळ (IST) 82.5° E
• 10. आंतरराष्ट्रीय वार रेषा (IDL) 180°
• 11. अक्षवृत्त vs रेखावृत्त: 10 फरक
• 12. स्थानिक वेळ vs प्रमाण वेळ: Calculation
• 13. उष्ण कटिबंध, समशीतोष्ण कटिबंध, शीत कटिबंध
• 14. 21 जून आणि 22 डिसेंबर: काय घडते?
• 15. 50 महत्वाचे One Liner प्रश्नोत्तरे
• 16. MPSC PYQ Analysis 2010-2024
• 17. पोलीस भरतीसाठी 25 प्रश्न
• 18. निष्कर्ष: नकाशा वाचण्याची कला

1. प्रस्तावना: पृथ्वीवर रेषा का काढल्या? | The Need for Grid System

तुम्ही कधी विचार केला का, की पृथ्वीवर या आडव्या-उभ्या रेषा कोणी आणि का काढल्या? पृथ्वीवर प्रत्यक्षात कोणतीही रेषा नाही. या सर्व काल्पनिक रेषा आहेत. मग त्यांची गरज काय?

समजा तुम्हाला तुमच्या मित्राला सांगायचे आहे की 'ताज महाल कुठे आहे?' तुम्ही सांगाल 'आग्रा मध्ये'. पण आग्रा मध्ये नेमका कुठे? यासाठी एक अचूक पत्ता लागतो. त्याचप्रमाणे, पृथ्वीवरील कोणत्याही ठिकाणाचा अचूक पत्ता सांगण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी आडव्या रेषा (अक्षवृत्ते) आणि उभ्या रेषा (रेखावृत्ते) यांचे जाळे तयार केले. याला ग्रिड सिस्टीम (Grid System) म्हणतात. या दोन रेषा जिथे एकमेकींना छेदतात, तो त्या ठिकाणाचा अचूक पत्ता. उदा. मुंबईचे स्थान 19°N अक्षवृत्त आणि 72°E रेखावृत्त.

2. पृथ्वीचे आकारमान: जिओइड म्हणजे काय?

शाळेत आपण शिकलो की पृथ्वी गोल आहे. पण प्रत्यक्षात पृथ्वी पूर्णपणे गोल नाही. पृथ्वी स्वतःभोवती फिरत असल्यामुळे केंद्रत्यागी बल (Centrifugal Force) निर्माण होते. यामुळे विषुववृत्ताजवळील भाग थोडा फुगीर होतो आणि ध्रुवांजवळील भाग चपटा होतो. या विशिष्ट आकाराला जिओइड (Geoid) किंवा ऑब्लेट स्फेरॉइड (Oblate Spheroid) असे म्हणतात.

मुद्दा	आकडेवारी	Exam Point
विषुववृत्तीय व्यास	12,756 किमी	सर्वात जास्त
ध्रुवीय व्यास	12,714 किमी	सर्वात कमी
दोन्ही व्यासांतील फरक	42 किमी	MPSC Prelim मध्ये विचारला जातो
विषुववृत्तीय परीघ	40,075 किमी	सर्वात मोठा परीघ
ध्रुवीय परीघ	40,008 किमी	विषुववृत्तापेक्षा 67 किमी कमी
पृथ्वीचे क्षेत्रफळ	51 कोटी चौ. किमी	पैकी 71% पाणी, 29% जमीन

3. पृथ्वीची गती: परिभ्रमण आणि परिवलन | Rotation & Revolution

पृथ्वीला दोन मुख्य गती आहेत. या गतींमुळेच दिवस-रात्र आणि ऋतू होतात. हा अक्षवृत्त-रेखावृत्तांशी थेट संबंधित आहे.

A. परिवलन (Rotation):

• व्याख्या: पृथ्वीचे स्वतःच्या अक्षाभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरणे.
• कालावधी: 23 तास 56 मिनिटे 4 सेकंद. आपण 24 तास धरतो.
• परिणाम: 1. दिवस आणि रात्र होते. 2. सूर्य पूर्वेला उगवतो आणि पश्चिमेला मावळतो. 3. वारे व सागरी प्रवाहांना दिशा मिळते (कोरिओलिस बल).
• वेग: विषुववृत्तावर सर्वात जास्त 1670 किमी/तास. ध्रुवावर 0 किमी/तास.

B. परिभ्रमण (Revolution):

• व्याख्या: पृथ्वीचे सूर्याभोवती लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरणे.
• कालावधी: 365 दिवस 5 तास 48 मिनिटे 46 सेकंद. आपण 365 दिवस धरतो आणि उरलेले 6 तास दर 4 वर्षांनी एकत्र करून 'लीप वर्ष' मध्ये 366 दिवस धरतो.
• परिणाम: 1. ऋतू बदलतात. 2. दिवस-रात्रीच्या कालावधीत बदल होतो. 3. कर्कवृत्त आणि मकरवृत्त तयार होतात.
• पृथ्वीचा अक्ष: पृथ्वीचा अक्ष तिच्या कक्षसापेक्ष 66.5° चा कोन करतो आणि लंबाशी 23.5° चा कोन करतो. या 23.5° झुकावामुळेच कर्कवृत्त 23.5°N आणि मकरवृत्त 23.5°S वर तयार होते.

4. अक्षवृत्ते (Latitude): संपूर्ण माहिती | आडव्या रेषा

विषुववृत्ताला समांतर अशा पृथ्वीभोवती पूर्व-पश्चिम दिशेने काढलेल्या काल्पनिक आडव्या वर्तुळाकार रेषांना अक्षवृत्ते किंवा समांतर वृत्ते (Parallels) म्हणतात.

अक्षवृत्तांची 10 वैशिष्ट्ये | Exam साठी महत्वाचे:

1. संख्या: एकूण 181 अक्षवृत्ते. 90 उत्तर गोलार्धात, 90 दक्षिण गोलार्धात आणि 1 विषुववृत्त (0°).
2. दिशा: पूर्व-पश्चिम.
3. आकार: वर्तुळाकार. फक्त विषुववृत्त हे 'महावृत्त' आहे. बाकी सर्व 'लघुवृत्ते' आहेत.
4. लांबी: विषुववृत्ताची लांबी सर्वात जास्त (40,075 किमी). ध्रुवाकडे जाताना लांबी कमी होत जाते. 90° वर लांबी शून्य होते, ते फक्त एक बिंदू असतो.
5. अंतर: कोणत्याही दोन अक्षवृत्तांमधील कोनीय अंतर 1° असते आणि पृथ्वीवरील अंतर 111 किमी असते. हे अंतर सर्वत्र सारखे असते.
6. उपयोग: अक्षवृत्तांवरून त्या ठिकाणाचे तापमान, हवामान आणि हवामान कटिबंध ठरतात. जसे-जसे आपण विषुववृत्तापासून ध्रुवाकडे जातो, तसे-तसे तापमान कमी होते.
7. मोजणी: विषुववृत्तापासून (0°) उत्तर किंवा दक्षिण ध्रुवापर्यंत (90°) अंशांमध्ये मोजतात.
8. उदाहरण: दिल्ली 28°N, मुंबई 19°N, चेन्नई 13°N. यावरून समजते की चेन्नई विषुववृत्ताच्या जवळ आहे, म्हणून तिथे उष्णता जास्त.

5. महत्वाची अक्षवृत्ते: 0° ते 90° | The Big Five

181 अक्षवृत्तांपैकी 5 अक्षवृत्ते परीक्षेच्या दृष्टीने सर्वात महत्वाची आहेत.

अक्षवृत्त	अंश	दुसरे नाव	महत्वाचा दिवस	भारताशी संबंध
विषुववृत्त	0°	Equator, महावृत्त	21 मार्च व 23 सप्टेंबर रोजी सूर्य बरोबर डोक्यावर. दिवस-रात्र समान.	भारताच्या दक्षिणेस श्रीलंका जवळून जाते.
कर्कवृत्त	23.5° उत्तर	Tropic of Cancer	21 जून (सर्वात मोठा दिवस). सूर्य डोक्यावर.	भारताच्या 8 राज्यांतून जाते. गुजरात ते मिझोराम.
मकरवृत्त	23.5° दक्षिण	Tropic of Capricorn	22 डिसेंबर (सर्वात मोठा दिवस दक्षिण गोलार्धात). सूर्य डोक्यावर.	भारतातून जात नाही. ऑस्ट्रेलिया, आफ्रिकेतून जाते.
आर्क्टिक वृत्त	66.5° उत्तर	Arctic Circle	21 जून रोजी 24 तास सूर्यप्रकाश. 22 डिसेंबर रोजी 24 तास रात्र.	भारतात नाही.
अंटार्क्टिक वृत्त	66.5° दक्षिण	Antarctic Circle	22 डिसेंबर रोजी 24 तास सूर्यप्रकाश. 21 जून रोजी 24 तास रात्र.	भारतात नाही.

6. कर्कवृत्त भारतातून: 8 राज्ये Trick सह | Tropic of Cancer in India

कर्कवृत्त (23.5° N) हे भारताच्या मध्यभागातून जाते आणि भारताचे उष्ण कटिबंधीय आणि समशीतोष्ण कटिबंधीय अशा दोन भागात विभाजन करते. MPSC आणि Police Bharti मध्ये 'कर्कवृत्त कोणत्या राज्यातून जात नाही?' किंवा 'खालीलपैकी कोणते राज्य कर्कवृत्तावर आहे?' असे प्रश्न नेहमी येतात.

कर्कवृत्त भारताच्या 8 राज्यांतून जाते. लक्षात ठेवण्याची Trick:

Trick: "राम गजरातून मिछुपमिछ" (RAAM GAJRATUN MICHUPMICH)
रा - राजस्थान
म - मध्य प्रदेश
ग - गुजरात
ज - झारखंड (Jharkhand)
रा - (पुन्हा राजस्थान नाही, तर) त्रिपुरा (Tripura)
तू - (नाही)
न - (नाही)
मि - मिझोराम
छ - छत्तीसगड
प - पश्चिम बंगाल
मि - (नाही)
छ - (नाही)
सोप्पी Trick: GuM JaRa MP Chhattis - Gujarat, Madhya Pradesh, Jharkhand, Rajasthan, Mizoram, Chhattisgarh, Tripura, West Bengal.

Exam Point: कर्कवृत्त महाराष्ट्रातून जात नाही. ते गुजरात आणि मध्य प्रदेशच्या सीमेवरून जाते. अनेक विद्यार्थी चुकून महाराष्ट्र म्हणतात.

7. रेखावृत्ते (Longitude): संपूर्ण माहिती | उभ्या रेषा

उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत जोडणाऱ्या काल्पनिक उभ्या अर्धवर्तुळाकार रेषांना रेखावृत्ते किंवा मध्याह्ने (Meridians) म्हणतात.

रेखावृत्तांची 10 वैशिष्ट्ये:

1. संख्या: एकूण 360 रेखावृत्ते. 180 पूर्व गोलार्धात आणि 180 पश्चिम गोलार्धात.
2. दिशा: उत्तर-दक्षिण.
3. आकार: अर्धवर्तुळाकार. सर्व रेखावृत्ते दोन्ही ध्रुवांवर एकत्र येतात.
4. लांबी: सर्व रेखावृत्तांची लांबी समान असते (20,004 किमी).
5. अंतर: दोन रेखावृत्तांमधील अंतर विषुववृत्तावर सर्वात जास्त (111.32 किमी) असते आणि ध्रुवाकडे जाताना कमी होत जाऊन ध्रुवावर शून्य होते.
6. उपयोग: रेखावृत्तांवरून त्या ठिकाणाची 'वेळ' ठरवली जाते. पूर्वेकडे जावे तशी वेळ वाढते, पश्चिमेकडे जावे तशी वेळ कमी होते.
7. मोजणी: मूळ रेखावृत्तापासून (0°) पूर्व किंवा पश्चिम दिशेने 180° पर्यंत अंशांमध्ये मोजतात.
8. 0° रेखावृत्त: याला ग्रीनिच रेखावृत्त (Greenwich Meridian) म्हणतात. ते इंग्लंडमधील लंडन जवळील ग्रीनिच वेधशाळेवरून जाते. याला मूळ मध्याह्न (Prime Meridian) असेही म्हणतात.
9. 180° रेखावृत्त: याला आंतरराष्ट्रीय वार रेषा (International Date Line) म्हणतात.

8. ग्रीनिच रेखावृत्त (GMT) आणि वेळ | Greenwich Mean Time

0° रेखावृत्त म्हणजेच ग्रीनिच रेखावृत्त हे जगाच्या वेळेचे केंद्रबिंदू मानले जाते. या रेखावृत्तावरील वेळेला ग्रीनिच मीन टाइम (GMT) किंवा युनिव्हर्सल टाइम कोऑर्डिनेटेड (UTC) म्हणतात.

वेळेचे गणित: पृथ्वी 24 तासात 360° फिरते. म्हणजे 1 तासात 15° फिरते. आणि 4 मिनिटात 1° फिरते.

• सूत्र: 360° / 24 तास = 15° प्रति तास. म्हणजेच 1° = 4 मिनिटे.
• नियम: ग्रीनिचच्या पूर्वेकडे जावे तसे 1° ला 4 मिनिटे 'जोडावी' लागतात. पश्चिमेकडे जावे तसे 4 मिनिटे 'वजा' करावी लागतात.

Police Bharti Question: जर ग्रीनिचला दुपारी 12 वाजले असतील, तर 45°E रेखावृत्तावर किती वाजले असतील?
उत्तर: 45° x 4 मिनिटे = 180 मिनिटे = 3 तास. पूर्वेकडे आहे म्हणून +3 तास. 12 + 3 = दुपारी 3 वाजले असतील.

9. भारतीय प्रमाण वेळ (IST) 82.5° E | Indian Standard Time

भारतासारख्या मोठ्या देशात पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जाण्यास 2 तासांचा फरक पडतो. गुजरातमध्ये सूर्य उगवायचा असतो, तेव्हा अरुणाचल प्रदेशात उजाडले असते. जर प्रत्येक राज्याने आपली स्वतःची स्थानिक वेळ पाळली, तर रेल्वे, विमान, टीव्ही यांचे वेळापत्रक सांभाळणे अशक्य होईल.

म्हणून भारताच्या मध्यभागातून जाणारे 82.5° पूर्व रेखावृत्त हे भारताची प्रमाण वेळ (IST) मानली जाते. हे रेखावृत्त उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर (Mirzapur) जवळील अलाहाबाद शहरातून जाते. त्यामुळे काहीजण याला 'अलाहाबाद वेळ' असेही म्हणतात.

IST आणि GMT मधील फरक:
IST = 82.5° E
82.5 x 4 मिनिटे = 330 मिनिटे = 5 तास 30 मिनिटे.
भारत ग्रीनिचच्या पूर्वेला आहे, म्हणून IST ही GMT पेक्षा 5 तास 30 मिनिटांनी पुढे आहे. म्हणजे जेव्हा लंडनमध्ये सकाळचे 6 वाजले असतील, तेव्हा भारतात सकाळचे 11:30 वाजले असतील.

महत्वाचे: भारतात एकच प्रमाण वेळ आहे. पण अमेरिका, रशिया, कॅनडा यांसारख्या मोठ्या देशांमध्ये अनेक प्रमाण वेळा आहेत. अमेरिकेत 6 Time Zones आहेत.

10. आंतरराष्ट्रीय वार रेषा (IDL) 180° | International Date Line

180° रेखावृत्ताला आंतरराष्ट्रीय वार रेषा म्हणतात. ही एक काल्पनिक रेषा आहे जी प्रशांत महासागरातून उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत जाते. ही रेषा ओलांडल्यावर वार आणि तारीख बदलते.

नियम:

1. पूर्वेकडून पश्चिमेकडे (Asia to America): रेषा ओलांडल्यास एक दिवस 'वजा' होतो. उदा. सोमवार असेल तर रविवार होतो. कारण तुम्ही काळाच्या मागे जाता.
2. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (America to Asia): रेषा ओलांडल्यास एक दिवस 'जोडला' जातो. उदा. रविवार असेल तर सोमवार होतो. कारण तुम्ही काळाच्या पुढे जाता.

ही रेषा सरळ का नाही? 180° रेषा काही देश आणि बेटसमूहांमधून जाते. जर रेषा सरळ ठेवली, तर एकाच देशात दोन वेगवेगळे वार होतील. हा गोंधळ टाळण्यासाठी IDL ला 7 ठिकाणी वळणे दिली आहेत. उदा. ती रशिया (सायबेरिया) आणि अलास्का यांना टाळून जाते. फिजी आणि टोंगा बेटांना टाळून जाते.

MPSC Question: जर एखादी व्यक्ती सोमवारी IDL पूर्वेकडून पश्चिमेकडे ओलांडते, तर तिच्यासाठी कोणता वार असेल? उत्तर: रविवार. कारण एक दिवस मिळतो.

11. अक्षवृत्त vs रेखावृत्त: 10 फरक | Latitude vs Longitude

मुद्दा	अक्षवृत्त (Latitude)	रेखावृत्त (Longitude)
1. दिशा	पूर्व-पश्चिम (आडवी)	उत्तर-दक्षिण (उभी)
2. संख्या	181 (0° ते 90° N/S)	360 (0° ते 180° E/W)
3. आकार	वर्तुळाकार. विषुववृत्त सर्वात मोठे.	अर्धवर्तुळाकार. सर्वांची लांबी समान.
4. अंतर	दोन अक्षवृत्तांमधील अंतर सर्वत्र 111 किमी.	दोन रेखावृत्तांमधील अंतर विषुववृत्तावर 111 किमी, ध्रुवावर 0 किमी.
5. उपयोग	तापमान, हवामान, कटिबंध ठरवते.	वेळ, स्थानिक वेळ, प्रमाण वेळ ठरवते.
6. 0° रेषा	विषुववृत्त (Equator)	ग्रीनिच रेखावृत्त (Prime Meridian)
7. मोजणी	0° ते 90° उत्तर किंवा दक्षिण	0° ते 180° पूर्व किंवा पश्चिम
8. एकमेकींना	समांतर असतात. कधीच छेदत नाहीत.	ध्रुवावर एकमेकींना छेदतात.
9. महत्वाची रेषा	कर्कवृत्त, मकरवृत्त, विषुववृत्त	मूळ रेखावृत्त, आंतरराष्ट्रीय वार रेषा, IST
10. नाव	समांतर वृत्ते (Parallels)	मध्याह्ने (Meridians)

12. स्थानिक वेळ vs प्रमाण वेळ: Calculation | Local Time vs Standard Time

हा परीक्षेत सगळ्यात जास्त गोंधळ घालणारा भाग आहे. सोप्या भाषेत समजून घेऊ.

A. स्थानिक वेळ (Local Time):

एखाद्या विशिष्ट रेखावृत्तावर सूर्य जेव्हा बरोबर डोक्यावर येतो, तेव्हा तिथे दुपारचे 12 वाजले असे मानतात. ही त्या ठिकाणाची स्थानिक वेळ. भारतात एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत स्थानिक वेळेत जवळपास 2 तासांचा फरक आहे.

उदाहरण: गुजरातमधील द्वारका (68°E) आणि अरुणाचल प्रदेशातील डोंग (97°E) यांच्यात 29° चा फरक आहे. 29 x 4 = 116 मिनिटे = 1 तास 56 मिनिटे. म्हणजे डोंग मध्ये सूर्य 2 तास आधी उगवतो.

B. प्रमाण वेळ (Standard Time):

एका देशातील दळणवळण आणि व्यवहार सुरळीत चालावेत म्हणून त्या देशाच्या मध्यभागातून जाणाऱ्या रेखावृत्ताची वेळ संपूर्ण देशासाठी प्रमाण मानली जाते. यालाच प्रमाण वेळ म्हणतात. भारतासाठी ती 82.5°E आहे.

Calculation Trick: दोन ठिकाणांमधील रेखावृत्तीय अंतर काढा. त्याला 4 ने गुणा. पूर्वेकडे असेल तर वेळ 'जोडा', पश्चिमेकडे असेल तर वेळ 'वजा' करा.
प्रश्न: 75°E रेखावृत्तावर सकाळचे 10 वाजले आहेत, तर 90°E रेखावृत्तावर किती वाजले असतील?
उत्तर: फरक = 90-75 = 15°. 15 x 4 = 60 मिनिटे = 1 तास. 90°E हे पूर्वेकडे आहे, म्हणून 10 + 1 = सकाळचे 11 वाजले असतील.

13. उष्ण कटिबंध, समशीतोष्ण कटिबंध, शीत कटिबंध | Heat Zones

अक्षवृत्तांच्या आधारे पृथ्वीचे 5 हवामान कटिबंधात विभाजन केले जाते. MPSC मध्ये आकृती काढून विचारतात.

1. उष्ण कटिबंध (Torrid Zone): 23.5°N कर्कवृत्त ते 23.5°S मकरवृत्त. येथे सूर्य वर्षातून किमान एकदा तरी बरोबर डोक्यावर येतो. म्हणून इथे सर्वात जास्त उष्णता. भारताचा बहुतेक भाग यात येतो.
2. उत्तर समशीतोष्ण कटिबंध (North Temperate Zone): 23.5°N कर्कवृत्त ते 66.5°N आर्क्टिक वृत्त. इथे कधीच सूर्य डोक्यावर येत नाही. उष्णता मध्यम.
3. दक्षिण समशीतोष्ण कटिबंध (South Temperate Zone): 23.5°S मकरवृत्त ते 66.5°S अंटार्क्टिक वृत्त. ऑस्ट्रेलिया, दक्षिण आफ्रिका येतात.
4. उत्तर शीत कटिबंध (North Frigid Zone): 66.5°N आर्क्टिक वृत्त ते 90°N उत्तर ध्रुव. 6 महिने दिवस, 6 महिने रात्र. प्रचंड थंडी.
5. दक्षिण शीत कटिबंध (South Frigid Zone): 66.5°S अंटार्क्टिक वृत्त ते 90°S दक्षिण ध्रुव. अंटार्क्टिका खंड.

14. 21 जून आणि 22 डिसेंबर: काय घडते? | Solstice

पृथ्वी 23.5° ने कललेली असल्याने आणि सूर्याभोवती फिरत असल्याने हे दोन दिवस खास आहेत.

A. 21 जून - उन्हाळी अयनदिन (Summer Solstice):

• सूर्य कर्कवृत्तावर (23.5°N) बरोबर डोक्यावर असतो.
• उत्तर गोलार्धात सर्वात मोठा दिवस आणि सर्वात लहान रात्र. भारतात जवळपास 14 तासांचा दिवस.
• उत्तर ध्रुवावर 24 तास सूर्यप्रकाश. दक्षिण ध्रुवावर 24 तास रात्र.
• यानंतर दक्षिणायन सुरू होते, म्हणजे सूर्य दक्षिणेकडे सरकायला लागतो.

B. 22 डिसेंबर - हिवाळी अयनदिन (Winter Solstice):

• सूर्य मकरवृत्तावर (23.5°S) बरोबर डोक्यावर असतो.
• दक्षिण गोलार्धात सर्वात मोठा दिवस. उत्तर गोलार्धात सर्वात लहान दिवस आणि सर्वात मोठी रात्र. भारतात जवळपास 10 तासांचा दिवस.
• दक्षिण ध्रुवावर 24 तास सूर्यप्रकाश. उत्तर ध्रुवावर 24 तास रात्र.
• यानंतर उत्तरायण सुरू होते, म्हणजे सूर्य उत्तरेकडे सरकायला लागतो. मकर संक्रांत याच दिवशी साजरी करतात.

C. 21 मार्च आणि 23 सप्टेंबर - संपात दिन (Equinox):

या दोन दिवशी सूर्य विषुववृत्तावर (0°) बरोबर डोक्यावर असतो. त्यामुळे संपूर्ण पृथ्वीवर दिवस आणि रात्र समान, म्हणजे 12-12 तासांची असते. 21 मार्चला वसंत संपात आणि 23 सप्टेंबरला शरद संपात म्हणतात.

15. 50 महत्वाचे One Liner प्रश्नोत्तरे | MPSC, Police, Talathi साठी

1. पृथ्वीचा आकार कसा आहे? - जिओइड / ऑब्लेट स्फेरॉइड.
2. विषुववृत्तीय आणि ध्रुवीय व्यासात किती फरक आहे? - 42 किमी.
3. पृथ्वीचा परीघ किती? - 40,075 किमी.
4. 1° अक्षवृत्तांमधील अंतर किती? - 111 किमी.
5. 0° अक्षवृत्ताला काय म्हणतात? - विषुववृत्त.
6. 0° रेखावृत्ताला काय म्हणतात? - ग्रीनिच रेखावृत्त / मूळ रेखावृत्त.
7. कर्कवृत्त किती अंशावर आहे? - 23.5° उत्तर.
8. मकरवृत्त किती अंशावर आहे? - 23.5° दक्षिण.
9. कर्कवृत्त भारताच्या किती राज्यांतून जाते? - 8 राज्ये.
10. कर्कवृत्त महाराष्ट्रातून जाते का? - नाही.
11. भारतीय प्रमाण वेळ कोणत्या रेखावृत्तावरून ठरवतात? - 82.5° पूर्व.
12. 82.5°E रेखावृत्त कोणत्या ठिकाणावरून जाते? - उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर / अलाहाबाद जवळून.
13. IST आणि GMT मध्ये किती फरक आहे? - 5 तास 30 मिनिटे. IST पुढे आहे.
14. आंतरराष्ट्रीय वार रेषा कोणत्या रेखावृत्ताला म्हणतात? - 180°.
15. IDL ओलांडताना पूर्वेकडून पश्चिमेकडे गेल्यास काय होते? - एक दिवस वजा होतो.
16. पृथ्वी स्वतःभोवती एक फेरी किती वेळात पूर्ण करते? - 23 तास 56 मिनिटे 4 सेकंद.
17. पृथ्वी सूर्याभोवती एक फेरी किती वेळात पूर्ण करते? - 365 दिवस 5 तास 48 मिनिटे 46 सेकंद.
18. 21 जून रोजी सूर्य कोणत्या वृत्तावर डोक्यावर असतो? - कर्कवृत्तावर.
19. 22 डिसेंबर रोजी सूर्य कोणत्या वृत्तावर डोक्यावर असतो? - मकरवृत्तावर.
20. 21 मार्च आणि 23 सप्टेंबर रोजी दिवस-रात्रीचे काय वैशिष्ट्य? - दिवस-रात्र समान (12-12 तास).
21. पृथ्वीचा अक्ष तिच्या कक्षसापेक्ष किती अंशाने कललेला आहे? - 66.5°.
22. पृथ्वीचा अक्ष लंबाशी किती अंशाने कललेला आहे? - 23.5°.
23. सर्वात मोठे अक्षवृत्त कोणते? - विषुववृत्त.
24. सर्व रेखावृत्तांची लांबी समान असते का? - हो.
25. 1° रेखावृत्त = किती मिनिटे? - 4 मिनिटे.
26. 1 तास = किती रेखावृत्ते? - 15 रेखावृत्ते.
27. भारतात सूर्य प्रथम कोठे उगवतो? - अरुणाचल प्रदेशातील डोंग.
28. भारतात सूर्य सर्वात उशिरा कोठे मावळतो? - गुजरातमधील द्वारका.
29. 0° अक्षवृत्त व 0° रेखावृत्त एकमेकांना कुठे छेदतात? - अटलांटिक महासागरात, गिनीच्या आखातात.
30. उष्ण कटिबंध कोणत्या दोन वृत्तांमध्ये आहे? - कर्कवृत्त आणि मकरवृत्त.
31. आर्क्टिक वृत्त किती अंशावर आहे? - 66.5° उत्तर.
32. अंटार्क्टिक वृत्त किती अंशावर आहे? - 66.5° दक्षिण.
33. लीप वर्ष कधी येते? - दर 4 वर्षांनी. फेब्रुवारी 29 दिवसांचा.
34. कोरिओलिस बल कशामुळे निर्माण होते? - पृथ्वीच्या परिवलनामुळे.
35. विषुववृत्तावर पृथ्वीच्या परिवलनाचा वेग किती? - 1670 किमी/तास.
36. ध्रुवावर पृथ्वीच्या परिवलनाचा वेग किती? - 0 किमी/तास.
37. उत्तरायण कधी सुरू होते? - 22 डिसेंबर नंतर.
38. दक्षिणायन कधी सुरू होते? - 21 जून नंतर.
39. मुंबईचे अक्षवृत्तीय स्थान काय? - 19°N.
40. दिल्लीचे अक्षवृत्तीय स्थान काय? - 28°N.
41. चेन्नईचे अक्षवृत्तीय स्थान काय? - 13°N.
42. IDL ला वळणे का दिली आहेत? - एकाच देशात दोन वार होऊ नयेत म्हणून.
43. ग्रीनिच वेधशाळा कोणत्या देशात आहे? - इंग्लंड.
44. पृथ्वीच्या परिभ्रमणाचा वेग किती? - 1,07,000 किमी/तास.
45. कोणत्या दिवशी उत्तर ध्रुवावर 24 तास रात्र असते? - 22 डिसेंबर.
46. कोणत्या दिवशी दक्षिण ध्रुवावर 24 तास दिवस असतो? - 22 डिसेंबर.
47. महाराष्ट्रातील कोणते शहर कर्कवृत्ताच्या सर्वात जवळ आहे? - धुळे / जळगाव.
48. अक्षवृत्तांना 'समांतर वृत्ते' का म्हणतात? - कारण ती एकमेकींना समांतर असतात.
49. रेखावृत्तांना 'मध्याह्ने' का म्हणतात? - कारण एकाच रेखावृत्तावरील सर्व ठिकाणी दुपार एकाच वेळी होते.
50. भारतात किती प्रमाण वेळा आहेत? - फक्त एक (IST).

16. MPSC PYQ Analysis 2010-2024 | पृथ्वी आणि वृत्ते

गेल्या 15 वर्षांत MPSC ने या टॉपिकवर कसे प्रश्न विचारले आहेत, ते पाहू. यामुळे तुम्हाला प्रश्नांचा ट्रेंड समजेल.

वर्ष	परीक्षा	प्रश्न	उत्तर	Topic
2024	MPSC Prelim	आंतरराष्ट्रीय वार रेषा ओलांडताना पश्चिमेकडून पूर्वेकडे गेल्यास काय होते?	एक दिवस वाढतो	IDL
2023	PSI Mains	कर्कवृत्त खालीलपैकी कोणत्या राज्यातून जात नाही? a) गुजरात b) महाराष्ट्र c) मध्य प्रदेश d) झारखंड	महाराष्ट्र	कर्कवृत्त
2022	Combine Gr B	IST आणि GMT मधील फरक किती?	5 तास 30 मिनिटे	IST
2021	STI Prelim	21 जून रोजी सूर्य कोणत्या वृत्तावर डोक्यावर असतो?	कर्कवृत्त	Solstice
2020	MPSC Mains	अक्षवृत्त आणि रेखावृत्त यातील 5 फरक लिहा. (10 मार्क्स)	वर्णनात्मक	Difference
2019	Talathi	0° अक्षवृत्त व 0° रेखावृत्त एकमेकांना कुठे छेदतात?	अटलांटिक महासागर	Location
2018	ASO	1° रेखावृत्त = किती मिनिटे?	4 मिनिटे	Time Calc
2017	Police Bharti	भारतीय प्रमाण वेळ कोणत्या ठिकाणावरून जाते?	मिर्झापूर, उत्तर प्रदेश	IST
2015	MPSC Prelim	दोन अक्षवृत्तांमधील अंतर किती?	111 किमी	Latitude

Analysis: MPSC Prelim मध्ये 'कर्कवृत्ताची राज्ये', 'IST-GMT फरक', 'IDL नियम', '21 जून/22 डिसेंबर' यावर 1 मार्कचा प्रश्न येतो. Mains मध्ये 'अक्षवृत्त-रेखावृत्त फरक' किंवा 'IST चे महत्व' यावर 10 मार्कांचे प्रश्न येतात.

17. पोलीस भरतीसाठी 25 प्रश्न | Geography Score Booster

प्रश्न 1: पृथ्वीचा आकार कसा आहे?

उत्तर: जिओइड. दोन्ही ध्रुवांकडे चपटा आणि विषुववृत्ताजवळ फुगीर.

प्रश्न 2: विषुववृत्ताची लांबी किती?

उत्तर: 40,075 किमी.

प्रश्न 3: कर्कवृत्त आणि मकरवृत्त किती अंशावर आहेत?

उत्तर: 23.5° उत्तर आणि 23.5° दक्षिण.

प्रश्न 4: कर्कवृत्त भारताच्या कोणत्या 8 राज्यांतून जाते?

उत्तर: गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा, मिझोराम.

प्रश्न 5: 21 जून रोजी कोणता दिवस असतो?

उत्तर: उत्तर गोलार्धात सर्वात मोठा दिवस. उन्हाळी अयनदिन.

प्रश्न 6: 22 डिसेंबर रोजी कोणता दिवस असतो?

उत्तर: दक्षिण गोलार्धात सर्वात मोठा दिवस. हिवाळी अयनदिन.

प्रश्न 7: 0° रेखावृत्ताला काय म्हणतात?

उत्तर: ग्रीनिच रेखावृत्त / मूळ रेखावृत्त.

प्रश्न 8: 180° रेखावृत्ताला काय म्हणतात?

उत्तर: आंतरराष्ट्रीय वार रेषा.

प्रश्न 9: भारतीय प्रमाण वेळ किती अंशावर आहे?

उत्तर: 82.5° पूर्व.

प्रश्न 10: IST हे GMT पेक्षा किती पुढे आहे?

उत्तर: 5 तास 30 मिनिटे.

प्रश्न 11: जर ग्रीनिचला सकाळचे 10 वाजले असतील, तर भारतात किती वाजले असतील?

उत्तर: दुपारी 3:30 वाजले असतील. (10 + 5:30)

प्रश्न 12: आंतरराष्ट्रीय वार रेषा ओलांडताना पूर्वेकडून पश्चिमेकडे गेल्यास काय होते?

उत्तर: एक दिवस वजा होतो. उदा. सोमवारचा रविवार होतो.

प्रश्न 13: पृथ्वी स्वतःभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते की पूर्वेकडून पश्चिमेकडे?

उत्तर: पश्चिमेकडून पूर्वेकडे. म्हणून सूर्य पूर्वेला उगवतो.

प्रश्न 14: पृथ्वीला सूर्याभोवती एक फेरी करण्यास किती दिवस लागतात?

उत्तर: 365 दिवस 6 तास.

प्रश्न 15: लीप वर्ष कधी येते?

उत्तर: दर 4 वर्षांनी. फेब्रुवारी 29 दिवसांचा असतो.

प्रश्न 16: विषुववृत्तावर वर्षातून किती वेळा सूर्य डोक्यावर येतो?

उत्तर: दोन वेळा. 21 मार्च आणि 23 सप्टेंबर.

प्रश्न 17: कर्कवृत्तावर वर्षातून किती वेळा सूर्य डोक्यावर येतो?

उत्तर: एकदाच. 21 जून रोजी.

प्रश्न 18: भारताचा कोणता भाग उष्ण कटिबंधात येतो?

उत्तर: कर्कवृत्ताच्या दक्षिणेकडील भाग. म्हणजे जवळपास संपूर्ण द्वीपकल्पीय भारत.

प्रश्न 19: 1° रेखावृत्तांमधील वेळेचा फरक किती?

उत्तर: 4 मिनिटे.

प्रश्न 20: 15° रेखावृत्तांमधील वेळेचा फरक किती?

उत्तर: 1 तास. (15 x 4 = 60 मिनिटे)

प्रश्न 21: पृथ्वीच्या परिवलनाचा वेग कुठे सर्वात जास्त असतो?

उत्तर: विषुववृत्तावर (1670 किमी/तास).

प्रश्न 22: उत्तरायण कधी सुरू होते?

उत्तर: 22 डिसेंबर नंतर. सूर्य उत्तरेकडे सरकायला लागतो.

प्रश्न 23: दक्षिणायन कधी सुरू होते?

उत्तर: 21 जून नंतर. सूर्य दक्षिणेकडे सरकायला लागतो.

प्रश्न 24: भारताचे प्रमाण वेळ रेखावृत्त कोणत्या राज्यातून जात नाही?

उत्तर: महाराष्ट्र, गुजरात, कर्नाटक. ते UP, MP, Chhattisgarh, Odisha, Andhra Pradesh मधून जाते.

प्रश्न 25: पृथ्वीचा अक्ष किती अंशाने कललेला आहे?

उत्तर: कक्षसापेक्ष 66.5° आणि लंबाशी 23.5°.

18. निष्कर्ष: नकाशा वाचण्याची कला | Map Reading Skill

मित्रांनो, "पृथ्वी आणि वृत्ते" हा विषय म्हणजे भूगोलाचा पाया आहे. हा पाया पक्का असेल, तर पुढचे सर्व टॉपिक - भारताचा भूगोल, महाराष्ट्राचा भूगोल, हवामान, कृषी - हे सर्व समजणे सोपे जाते.

पोलीस भरती, तलाठी, MPSC ची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी Vision Gov Academy च्या 3 टिप्स:

1. नकाशा समोर ठेवा: हा लेख वाचताना भारताचा आणि जगाचा नकाशा समोर ठेवा. कर्कवृत्तावर बोट ठेवून ती 8 राज्ये कोणती ते पाहा. 82.5°E रेषा कुठून जाते ते पाहा. नकाशावरून शिकलेले कधीच विसरत नाही.
2. Calculation करा: वेळेची गणिते घाबरून सोडू नका. दररोज 5 उदाहरणे सोडवा. 1° = 4 मिनिटे, 15° = 1 तास. हे सूत्र पाठ करा.
3. आकृती काढा: पृथ्वी, तिचा कललेला अक्ष, कर्कवृत्त, मकरवृत्त, 21 जून ची स्थिती, 22 डिसेंबर ची स्थिती - यांच्या साध्या आकृत्या काढून शिका. Mains मध्ये आकृतीला एक्स्ट्रा मार्क्स मिळतात.

Vision Gov Academy चा संकल्प: आम्ही फक्त नोट्स देत नाही, तर विषय समजावून सांगतो. 'पृथ्वी आणि वृत्ते' सारखा रुक्ष वाटणारा विषयही गोष्टरूपात कसा शिकता येतो, हे आम्ही दाखवून दिले. तुमचे 2 मार्क्स पक्के झाले असतील, तर आमची मेहनत सफल झाली. पुढील लेखात आपण 'महाराष्ट्रातील पर्वत रांगा आणि नद्या' पाहणार आहोत.

जय हिंद! जय महाराष्ट्र!

---

Author: Vision Gov Academy Team | Prashant Sir
Category: भूगोल, MPSC Notes, Police Bharti GK, Talathi Bharti
Published On: 21 June 2026
Tags: #MPSC #Geography #PruthviAniVrutte #LatitudeLongitude #IST #IDL #PoliceBharti #TalathiBharti #VisionGovAcademy

MPSC/UPSC Geography + GS महत्वाचे Topics:

👉 भारतातील नदी प्रणाली 2025 - Complete Notes

👉 जगातील प्रमुख नदी प्रणाली 2025

👉 MPSC साठी महत्वाचे मुद्दे

👉 MPSC + UPSC Common Topics

👉 GS साठी महत्त्वाचा टॉपिक