खडक व खडकांचे प्रकार | अग्निज, गाळाचा, रूपांतरित | महासंग्रह
MPSC | UPSC | पोलीस भरती | तलाठी | वनरक्षक | SSC | भूगोल 2025 Updated
या लेखात काय शिकाल? 15 पॉइंट:
- खडक म्हणजे काय? खनिज vs खडक फरक
- खडकांचे 3 मुख्य वर्गीकरण - निर्मिती नुसार
- अग्निज खडक: 2 प्रकार, 20 उदाहरणे, डेक्कन ट्रॅप
- गाळाचे खडक: 3 प्रकार, निर्मिती प्रक्रिया, जीवाश्म का?
- रूपांतरित खडक: कसे बनतात? 15 उदाहरणे Trick सह
- खडक चक्र (Rock Cycle) सोप्या भाषेत आकृती सहित
- महाराष्ट्रातील खडक - बेसाल्ट, ग्रॅनाइट कुठे?
- आर्थिक महत्व - कोणता खडक कशासाठी वापरतात?
- 50+ MPSC, तलाठी, पोलीस भरती PYQ उत्तरा सहित
- 1 Page Revision Table - परीक्षा आधी 10 मिनिटात
मित्रांनो, स्पर्धा परीक्षेत भूगोल हा विषय गुण मिळवून देणारा आहे. त्यात "खडक व खडकांचे प्रकार" हा घटक सगळ्यात महत्वाचा आहे. 2013 ते 2025 पर्यंत MPSC मध्ये 41 प्रश्न, पोलीस भरतीत 33 प्रश्न, तलाठी मध्ये 29 प्रश्न फक्त खडकांवर आले आहेत.
पृथ्वीचा पृष्ठभाग कशापासून बनला आहे? डोंगर कसे तयार होतात? आपल्याला मिळणारे खनिज, कोळसा, पेट्रोलियम कुठून येतात? हिरे कसे बनतात? संगमरवर कसा तयार होतो? - या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं या एकाच टॉपिकमध्ये आहेत.
MPSC 2023 मुख्य परीक्षा प्रश्न - 10 मार्क: "खडक चक्र स्पष्ट करून अग्निज, गाळाचा व रूपांतरित
खडकांमधील 5 फरक लिहा. महाराष्ट्रातील डेक्कन ट्रॅपचे महत्व सांगा."
Police Bharti 2024 प्रश्न: "संगमरवर कोणत्या खडकाचे रूपांतरित रूप आहे? A) ग्रॅनाइट B) बेसाल्ट C) चुनखडी D) वाळूचा दगड" उत्तर: C चुनखडी.
Police Bharti 2024 प्रश्न: "संगमरवर कोणत्या खडकाचे रूपांतरित रूप आहे? A) ग्रॅनाइट B) बेसाल्ट C) चुनखडी D) वाळूचा दगड" उत्तर: C चुनखडी.
1. खडक म्हणजे काय? | What is a Rock? | 2 मार्क
एक किंवा अनेक खनिजांच्या नैसर्गिक संयोगातून तयार झालेल्या घन, कठीण पदार्थाला खडक (Rock) म्हणतात. पृथ्वीचे कवच (Crust) हे मुख्यत्वे खडकांपासूनच बनलेले आहे. पृथ्वी कवचाची सरासरी जाडी 35 किमी. महासागराखाली 5 किमी, खंडांवर 70 किमी.
1.1 खनिज vs खडक | फरक 5 पॉइंट
| मुद्दा | खनिज (Mineral) | खडक (Rock) |
|---|---|---|
| व्याख्या | नैसर्गिक रासायनिक मूलद्रव्य किंवा संयुग. एकसंध. | एक किंवा अनेक खनिजांचा समूह. मिश्रण. |
| रचना | ठराविक रासायनिक संघटन. उदा: SiO₂ = क्वार्ट्झ | ठराविक संघटन नाही. अनेक खनिजे. |
| उदाहरण | क्वार्ट्झ, फेल्सपार, अभ्रक, कॅल्साइट, हिरा | ग्रॅनाइट, बेसाल्ट, चुनखडी, संगमरवर |
| अभ्यास | खनिजविज्ञान (Mineralogy) | शैलविज्ञान (Petrology) |
| संबंध | खडक खनिजांपासून बनतात. | ग्रॅनाइट = क्वार्ट्झ + फेल्सपार + अभ्रक |
सोपे उदाहरण: वीट म्हणजे खनिज, भिंत म्हणजे खडक. अनेक विटा (खनिजे) मिळून भिंत (खडक) बनते.
ग्रॅनाइट खडकात क्वार्ट्झ, फेल्सपार, अभ्रक ही 3 खनिजे असतात.
2. खडकांचे वर्गीकरण | Classification of Rocks | 5 मार्क
खडकांच्या निर्मिती प्रक्रियेनुसार (Mode of Formation) त्यांचे 3 मुख्य प्रकार पडतात. हे वर्गीकरण 18 व्या शतकात जेम्स हटन या स्कॉटिश भूगर्भशास्त्रज्ञाने केले - "Father of Modern Geology".
- अग्निज खडक (Igneous Rocks): लाव्हा/मॅग्मा पासून. "Ignis" = लॅटिन शब्द, अर्थ आग. 95% पृथ्वी कवच.
- गाळाचे खडक (Sedimentary Rocks): गाळ साचून. "Sedimentum" = लॅटिन, अर्थ साचणे. 75% पृष्ठभाग, पण 5% कवच.
- रूपांतरित खडक (Metamorphic Rocks): तापमान व दाबामुळे बदल. "Meta" = बदल, "Morph" = रूप.
सर्वात महत्वाचे: सर्व खडकांचा मूळ स्रोत अग्निज खडक आहे. म्हणून यांना
मूळ खडक, प्राथमिक खडक, जनक खडक (Parent Rock) म्हणतात. इतर 2 प्रकार अग्निज खडकापासूनच तयार
होतात.
3. अग्निज खडक | Igneous Rocks | "आग पासून जन्म" | 15 मार्क
3.1 निर्मिती प्रक्रिया:
पृथ्वीच्या अंतर्भागात 100 किमी खोलीवर तापमान 1200°C ते 1400°C असते. तेथे खडक वितळून मॅग्मा (Magma) तयार होतो. हा मॅग्मा कमी घनतेमुळे वर येतो.
जेव्हा मॅग्मा पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर येतो, तेव्हा त्याला लाव्हा (Lava) म्हणतात. हा लाव्हा किंवा मॅग्मा थंड होऊन घट्ट झाला की त्यापासून अग्निज खडक तयार होतात.
3.2 अग्निज खडकांचे 2 मुख्य प्रकार | स्थानानुसार
A) अंतर्गत अग्निज खडक | Plutonic / Intrusive Rocks
निर्मिती: मॅग्मा पृथ्वीच्या पोटातच, 2 ते 50 किमी खोलवर, थंड होतो. प्लूटो = ग्रीक देव, पाताळाचा देव.
थंड होण्याची प्रक्रिया: सावकाश - हजारो वर्षे. कारण वरचे खडक उष्णता बाहेर जाऊ देत नाहीत.
वैशिष्ट्ये:
- स्फटिक मोठे: सावकाश थंड झाल्याने खनिजांना वाढायला वेळ मिळतो. डोळ्यांना दिसतात. 5mm पेक्षा मोठे.
- रंध्रे नसतात: वायू बाहेर पडायला वेळ मिळतो. म्हणून घनदाट.
- कठीण: खूप मजबूत. वजन जास्त.
- रंग: हलका - गुलाबी, राखाडी, पांढरा. कारण सिलिका SiO₂ 65% पेक्षा जास्त.
उदाहरणे 5:
- ग्रॅनाइट (Granite): सर्वात प्रसिद्ध. क्वार्ट्झ 20-60% + फेल्सपार 65% + अभ्रक 10-15%. गुलाबी/राखाडी. इमारत, फरशी, किचन ओटा. महाराष्ट्र - सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, कोकण.
- डायोराइट (Diorite): ग्रॅनाइट पेक्षा कमी सिलिका. काळसर राखाडी. मध्यम स्फटिक.
- गॅब्रो (Gabbro): सिलिका 45-52%. काळा रंग. बेसाल्ट चा अंतर्गत प्रकार. जड.
- पेरिडोटाइट (Peridotite): सिलिका 40% पेक्षा कमी. हिरवट काळा. मॅन्टल चा मुख्य खडक. हिरा यातच सापडतो.
- पेग्माटाइट (Pegmatite): अतिशय मोठे स्फटिक 10cm पेक्षा मोठे. दुर्मिळ खनिजे - बेरिल, टूरमालीन.
B) बहिर्गत अग्निज खडक | Volcanic / Extrusive Rocks
निर्मिती: लाव्हा पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर येऊन थंड होतो. ज्वालामुखी उद्रेक.
थंड होण्याची प्रक्रिया: एकदम वेगवान - काही दिवस, महिने. हवा, पाणी संपर्क.
वैशिष्ट्ये:
- स्फटिक बारीक किंवा नसतात: वेगाने थंड झाल्याने वाढायला वेळ नाही. 1mm पेक्षा लहान. काचेसारखे.
- रंध्रे असतात: वायू अडकतो. छिद्रे. हलके.
- रंग: गडद - काळा, तपकिरी. कारण सिलिका 45-52% कमी. लोह, मॅग्नेशियम जास्त.
उदाहरणे 5:
- बेसाल्ट (Basalt): सर्वात प्रसिद्ध बहिर्गत. काळा रंग. बारीक कण. महाराष्ट्राचा 82% भाग. डेक्कन ट्रॅप. काळी रेगूर मृदा यापासून. रस्ते, खडी.
- ऑब्सिडियन (Obsidian): ज्वालामुखी काच. अतिशय वेगाने थंड. काळा, चमकदार. कापला तर धार. प्राचीन काळी शस्त्रे.
- प्युमिस (Pumice): रंध्रे जास्त. इतका हलका की पाण्यावर तरंगतो. सौंदर्य प्रसाधन, टूथपेस्ट.
- स्कोरिया (Scoria): लालसर तपकिरी. रंध्रे. प्युमिस पेक्षा जड. लँडस्केपिंग.
- ऱ्हायोलाइट (Rhyolite): ग्रॅनाइट चा बहिर्गत प्रकार. हलका रंग. सिलिका जास्त.
डेक्कन ट्रॅप | Deccan Trap | 10 मार्क MPSC:
1. काय आहे? महाराष्ट्र, गुजरात, MP, छत्तीसगड, कर्नाटक, आंध्र चा 5 लाख चौ किमी क्षेत्र बेसाल्ट लाव्हा ने झाकला.
2. कधी? 6.6 कोटी वर्षांपूर्वी, क्रिटेशियस काळ शेवटी. डायनासोर नष्ट झाले तेव्हा.
3. कसे? रीयुनियन हॉटस्पॉट वरून 30,000 वर्षे सतत ज्वालामुखी उद्रेक. 2 किमी जाड लाव्हा थर.
4. ट्रॅप का? स्वीडिश शब्द Trapp = पायऱ्या. बेसाल्टचे डोंगर पायऱ्यांसारखे दिसतात.
5. महत्व: काळी मृदा - कापूस, ज्वारी. बांधकाम दगड. लेणी - अजिंठा, वेरूळ, एलिफंटा बेसाल्ट मध्ये कोरली.
6. जाडी: पश्चिम घाट 3000m, पूर्वेकडे 100m. सह्याद्री उंच कारण जाडी जास्त.
1. काय आहे? महाराष्ट्र, गुजरात, MP, छत्तीसगड, कर्नाटक, आंध्र चा 5 लाख चौ किमी क्षेत्र बेसाल्ट लाव्हा ने झाकला.
2. कधी? 6.6 कोटी वर्षांपूर्वी, क्रिटेशियस काळ शेवटी. डायनासोर नष्ट झाले तेव्हा.
3. कसे? रीयुनियन हॉटस्पॉट वरून 30,000 वर्षे सतत ज्वालामुखी उद्रेक. 2 किमी जाड लाव्हा थर.
4. ट्रॅप का? स्वीडिश शब्द Trapp = पायऱ्या. बेसाल्टचे डोंगर पायऱ्यांसारखे दिसतात.
5. महत्व: काळी मृदा - कापूस, ज्वारी. बांधकाम दगड. लेणी - अजिंठा, वेरूळ, एलिफंटा बेसाल्ट मध्ये कोरली.
6. जाडी: पश्चिम घाट 3000m, पूर्वेकडे 100m. सह्याद्री उंच कारण जाडी जास्त.
3.3 रासायनिक संघटनानुसार अग्निज खडकांचे 4 प्रकार:
| प्रकार | सिलिका SiO₂ % | रंग | घनता | उदाहरण |
|---|---|---|---|---|
| आम्ल (Acidic) | 65% पेक्षा जास्त | हलका - पांढरा, गुलाबी | कमी 2.7 | ग्रॅनाइट, ऱ्हायोलाइट |
| मध्यम (Intermediate) | 52-65% | मध्यम - राखाडी | मध्यम 2.8 | डायोराइट, अँडिसाइट |
| बेसिक (Basic) | 45-52% | गडद - काळा | जास्त 2.9 | बेसाल्ट, गॅब्रो |
| अल्ट्रा-बेसिक | 45% पेक्षा कमी | अतिगडद - हिरवट काळा | सर्वात जास्त 3.3 | पेरिडोटाइट |
4. गाळाचे खडक | Sedimentary Rocks | "साचून तयार झालेले" | 15 मार्क
4.1 निर्मिती प्रक्रिया 4 टप्पे:
- झीज (Weathering): सूर्य, वारा, पाऊस, तापमान बदल मुळे मूळ खडक फुटतात. यांत्रिक झीज - तुकडे. रासायनिक झीज - विरघळणे.
- वहन (Erosion & Transportation): नदी, वारा, हिमनदी, समुद्र लाटा हे तुकडे वाहून नेतात. नदी सर्वात महत्वाची - 90% गाळ.
- संचयन (Deposition): प्रवाह मंदावला की गाळ तळाशी बसतो. समुद्र, तलाव, नदी मुख, वाळवंट. थराथराने साचतो - 1 वर्षात 1mm.
- दृढीकरण (Lithification): वरचे थर दाब देतात. पाणी निघून जाते. कॅल्साइट, सिलिका सिमेंट सारखे चिकटवते. लाखो वर्षांनी खडक बनतो.
4.2 गाळाच्या खडकांची 5 वैशिष्ट्ये:
- थर असतात (Stratification): सर्वात महत्वाचे. वेगवेगळे रंग, जाडी. वाळूचा थर, चिखलाचा थर.
- जीवाश्म (Fossils): प्राणी, वनस्पतींचे अवशेष. फक्त गाळाच्या खडकात. कारण थंड. अग्निज खडक 1200°C - सर्व जळते.
- मऊ व भुसभुशीत: हाताने फोडू शकतो. चाकूने कापू शकतो - शेल.
- सच्छिद्र (Porous): पाणी मुरते. म्हणून विहिरी, तेल विहिरी यातच.
- आर्थिक महत्व: कोळसा, तेल, नैसर्गिक वायू, लोह, युरेनियम, फॉस्फेट सर्व गाळाच्या खडकात.
4.3 गाळाच्या खडकांचे 3 प्रकार | निर्मिती नुसार
A) यांत्रिक गाळाचे खडक | Clastic Sedimentary | 60%
निर्मिती: इतर खडकांचे तुकडे, वाळू, चिखल साचून. दाबाने चिकटतात.
कण आकारानुसार 4 प्रकार:
| कण आकार | सुटा गाळ | घट्ट खडक | वापर |
|---|---|---|---|
| 2mm पेक्षा मोठे | गारगोटी (Gravel) | काँग्लोमरेट - गोल तुकडे ब्रेक्शिया - टोकदार तुकडे |
रस्ते, काँक्रीट |
| 0.06 ते 2mm | वाळू (Sand) | वाळूचा दगड (Sandstone) | इमारत. लाल किल्ला, संसद भवन |
| 0.004 ते 0.06mm | गाळ (Silt) | सिल्टस्टोन | - |
| 0.004mm पेक्षा लहान | चिखल (Clay) | शेल (Shale) मडस्टोन |
वीट, भांडी. शेल गॅस |
B) रासायनिक गाळाचे खडक | Chemical Sedimentary | 20%
निर्मिती: पाण्यात विरघळलेले क्षार बाष्पीभवनाने किंवा रासायनिक क्रियेने साचतात.
- चुनखडी (Limestone): CaCO₃ कॅल्शियम कार्बोनेट. समुद्रात. सिमेंट, लोखंड उद्योग. महाराष्ट्र - यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली.
- डोलोमाइट: CaMg(CO₃)₂. चुनखडी + मॅग्नेशियम. लोखंड उद्योग.
- जिप्सम (Gypsum): CaSO₄.2H₂O. प्लास्टर ऑफ पॅरिस. राजस्थान.
- सैंधव मीठ (Rock Salt): NaCl. समुद्र बाष्पीभवन. हिमाचल - मंडी.
- चेर्ट (Chert): SiO₂. अतिशय कठीण. आग लावायला.
C) सेंद्रिय गाळाचे खडक | Organic Sedimentary | 20%
निर्मिती: वनस्पती व प्राण्यांच्या अवशेषांपासून.
- कोळसा (Coal): वनस्पती अवशेष. लाखो वर्षे दाब, तापमान. पीट -> लिग्नाइट -> बिटुमिनस -> अँथ्रासाइट. कार्बन 30% ते 95%. भारत - झारखंड, छत्तीसगड, ओडिशा, महाराष्ट्र - चंद्रपूर, यवतमाळ, नागपूर.
- प्रवाळ खडक (Coral Reef): समुद्री जीवांचे कॅल्शियम सांगाडे. लक्षद्वीप, अंदमान.
- खडू (Chalk): सूक्ष्म समुद्री जीवांचे सांगाडे. पांढरा, मऊ. फळ्यावर लिहायला.
Exam Point: खनिज तेल (Petroleum) आणि नैसर्गिक वायू (Natural Gas) हे गाळाच्या खडकाच्या
थरांमध्ये सापडतात. सागरी जीवांचे अवशेष लाखो वर्षे दाबाखाली. मुंबई हाय, गुजरात, असम. महाराष्ट्रात नाही.
5. रूपांतरित खडक | Metamorphic Rocks | "रूप बदललेले" | 15 मार्क
5.1 निर्मिती प्रक्रिया:
अग्निज किंवा गाळाचे खडक जेव्हा प्रचंड तापमान (200-800°C) आणि प्रचंड दाब (1000-10000 बार) खाली येतात, तेव्हा वितळत नाहीत, पण त्यांचे खनिज, रचना, रंग, कठीणपणा बदलतो. याला रूपांतरण (Metamorphism) म्हणतात.
कुठे होते? 1) भूपट्ट टक्कर - हिमालय. 2) मॅग्मा जवळ - संपर्क रूपांतरण. 3) खोलवर दाब - प्रादेशिक रूपांतरण.
5.2 रूपांतरित खडकांचे 2 प्रकार:
A) पर्णित (Foliated):
दाबामुळे खनिजे थराथराने मांडली जातात. पापुद्रे दिसतात. फोडले तर पातळ पत्रे निघतात.
- स्लेट: शेल पासून. काळा, राखाडी. फरशी, छप्पर. महाराष्ट्र - रत्नागिरी.
- सिस्ट (Schist): बेसाल्ट/शेल पासून. चमकदार अभ्रक. पापुद्रे.
- नाइस (Gneiss): ग्रॅनाइट पासून. काळे-पांढरे पट्टे. वाघ्या सारखे. खूप कठीण.
B) अपर्णित (Non-Foliated):
थर नाहीत. एकसंध. दाणेदार.
- संगमरवर (Marble): चुनखडी पासून. पांढरा, गुलाबी, हिरवा. ताज महाल. राजस्थान - मकराना.
- क्वार्टझाइट (Quartzite): वाळूचा दगड पासून. अतिशय कठीण. पांढरा. रस्ते.
- हिरा (Diamond): कोळसा पासून. प्रचंड दाब 50,000 बार. सर्वात कठीण. MP - पन्ना.
5.3 मूळ ते रूपांतरित | 15 जोड्या | MPSC जोड्या लावा
| मूळ खडक | रूपांतरित खडक | बदल | उपयोग |
|---|---|---|---|
| ग्रॅनाइट (अग्निज) | नाइस | दाब | इमारत |
| बेसाल्ट (अग्निज) | सिस्ट / अँफिबोलाइट | दाब+तापमान | - |
| गॅब्रो (अग्निज) | एक्लोगाइट | प्रचंड दाब | - |
| चुनखडी (गाळाचा) | संगमरवर | तापमान | शिल्प, फरशी |
| वाळूचा दगड (गाळाचा) | क्वार्टझाइट | तापमान | रस्ते, काच |
| शेल (गाळाचा) | स्लेट -> फायलाइट -> सिस्ट | दाब वाढत जातो | छप्पर, फरशी |
| काँग्लोमरेट (गाळाचा) | मेटाकाँग्लोमरेट | दाब | - |
| कोळसा (गाळाचा) | ग्रॅफाइट -> हिरा | तापमान+दाब | पेन्सिल, दागिने |
| बिटुमिनस कोळसा | अँथ्रासाइट | दाब | सर्वोत्तम कोळसा 95% कार्बन |
| डोलोमाइट (गाळाचा) | मार्बल | तापमान | - |
| चर्ट (गाळाचा) | नोवाक्युलाइट | दाब | धार लावणे |
| पेरिडोटाइट (अग्निज) | सर्पेन्टाइन | पाणी+दाब | हिरवा, सजावट |
| जिप्सम (गाळाचा) | अलाबास्टर | तापमान | शिल्प |
| लोह धातुक (गाळाचा) | बँडेड आयर्न | दाब | लोखंड |
Trick to Remember: "बचक्वाशेको हिग्रॅ"
ब - बेसाल्ट -> सिस्ट
च - चुनखडी -> संगमरवर (Marble)
क्वा - क्वार्टझाइट -> वाळूचा दगड
शे - शेल -> स्लेट -> फायलाइट -> सिस्ट
को - कोळसा -> ग्रॅफाइट -> हिरा
हि - हिरा -> कोळसा
ग्रॅ - ग्रॅनाइट -> नाइस
ब - बेसाल्ट -> सिस्ट
च - चुनखडी -> संगमरवर (Marble)
क्वा - क्वार्टझाइट -> वाळूचा दगड
शे - शेल -> स्लेट -> फायलाइट -> सिस्ट
को - कोळसा -> ग्रॅफाइट -> हिरा
हि - हिरा -> कोळसा
ग्रॅ - ग्रॅनाइट -> नाइस
6. खडक चक्र | The Rock Cycle | 10 मार्क MPSC
निसर्गात एका प्रकारच्या खडकाचे दुसऱ्या प्रकारात सतत रूपांतर होत असते. या चक्रीय प्रक्रियेला खडक चक्र (Rock Cycle) म्हणतात. हे चक्र पूर्ण होण्यासाठी 10 लाख ते 10 कोटी वर्षे लागतात. जेम्स हटन - "Present is the key to the Past".
6.1 खडक चक्राचे 5 टप्पे:
- मॅग्मा -> अग्निज खडक: पृथ्वी अंतर्गत मॅग्मा थंड होऊन अंतर्गत अग्निज खडक (ग्रॅनाइट). ज्वालामुखीतून लाव्हा बाहेर येऊन बहिर्गत अग्निज खडक (बेसाल्ट). हे प्राथमिक खडक.
- अग्निज खडक -> गाळ: सूर्य, वारा, पाऊस मुळे झीज. नदी, वारा वाहून नेतो. समुद्र/तलावात संचयन. वाळू, चिखल, गारगोटी.
- गाळ -> गाळाचा खडक: वरचे थर दाब देतात. पाणी निघून जाते. कॅल्साइट, सिलिका सिमेंट चिकटवते. वाळूचा दगड, शेल, चुनखडी.
- अग्निज/गाळाचा -> रूपांतरित खडक: भूपट्ट टक्कर. हिमालय बनताना दाब. मॅग्मा जवळ तापमान. चुनखडी -> संगमरवर. ग्रॅनाइट -> नाइस. शेल -> स्लेट.
- रूपांतरित -> मॅग्मा: प्रचंड तापमान 1200°C. सर्व खडक वितळून पुन्हा मॅग्मा. आणि चक्र पुन्हा सुरू. कधीही न संपणारे चक्र.
सोपे लक्षात ठेवा: आग -> दगड -> फुटला -> साचला -> दाबला -> बदलला -> वितळला -> आग.
Igneous -> Weathering -> Sediment -> Sedimentary -> Metamorphism -> Metamorphic -> Melting -> Magma -> Igneous.
Igneous -> Weathering -> Sediment -> Sedimentary -> Metamorphism -> Metamorphic -> Melting -> Magma -> Igneous.
7. महाराष्ट्रातील खडक | MPSC Special | 10 मार्क
7.1 डेक्कन ट्रॅप | Deccan Trap | 82% महाराष्ट्र
व्याप्ती: 5 लाख चौ किमी. महाराष्ट्र 3.6 लाख, गुजरात 0.7 लाख, MP 0.5 लाख, कर्नाटक 0.1 लाख, आंध्र 0.1 लाख.
निर्मिती: 6.6 कोटी वर्षांपूर्वी क्रिटेशियस काळ. रीयुनियन हॉटस्पॉट. 30,000 वर्षे सतत ज्वालामुखी. 2000m जाड लाव्हा थर. 1000+ थर.
वैशिष्ट्ये:
- पायऱ्यासारखे डोंगर: Trapp = स्वीडिश, अर्थ पायऱ्या. पश्चिम घाट. महाबळेश्वर, माथेरान, लोणावळा.
- काळी मृदा: बेसाल्ट झिजून रेगूर मृदा. कापूस, ज्वारी. "कॉटन सॉइल".
- लेणी: अजिंठा, वेरूळ, एलिफंटा, कार्ले, भाजे - सर्व बेसाल्ट मध्ये कोरली. कारण एकसंध, कठीण.
- पाण्याचे झरे: बेसाल्ट सच्छिद्र नाही, पण सांधे/भेगा आहेत. त्यात पाणी. विहिरी, झरे.
- खनिज: बॉक्साइट - कास पठार. बांधकाम दगड.
7.2 महाराष्ट्रातील इतर खडक 18%:
| खडक | प्रकार | जिल्हा | वय | महत्व |
|---|---|---|---|---|
| ग्रॅनाइट-नाइस | अंतर्गत अग्निज | कोकण - सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, रायगड. पूर्व विदर्भ - भंडारा, गोंदिया | 25 कोटी वर्षे प्रीकॅम्ब्रियन | सर्वात जुने. द्वीपकल्पीय पाया. इमारत दगड. |
| धारवाड खडक | रूपांतरित | सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर | 25 कोटी वर्षे | लोह, मॅंगनीज, सोने. कर्नाटक धारवाड पासून नाव. |
| कडप्पा खडक | गाळाचा | चंद्रपूर, गडचिरोली | 15 कोटी वर्षे | चुनखडी, सिमेंट. कोळसा. |
| विंध्य खडक | गाळाचा | चंद्रपूर, गडचिरोली | 13 कोटी वर्षे | वाळूचा दगड, चुनखडी. लाल रंग. |
| गोंडवाना खडक | गाळाचा | नागपूर, चंद्रपूर, यवतमाळ, वर्धा | 30 कोटी वर्षे | कोळसा साठे 60%. WCL. कोळसा वनस्पती अवशेष. |
| लॅटराइट | अवशिष्ट | कोकण, सह्याद्री माथा - महाबळेश्वर, पंचगनी, कास | आधुनिक | विटा. बॉक्साइट. कास पठार - UNESCO. |
| गाळाची मृदा | आधुनिक गाळ | कोकण खाडी, तापी-पूर्णा खोरे | 10000 वर्षे | भात, नारळ. सुपीक. |
8. खडकांचे आर्थिक महत्व | 5 मार्क
8.1 अग्निज खडक महत्व:
- ग्रॅनाइट: इमारत, फरशी, किचन ओटा, स्मारक. निर्यात. इलकल, जेबालपूर.
- बेसाल्ट: रस्ते, रेल्वे खडी, काँक्रीट. डेक्कन ट्रॅप. लेणी.
- पेग्माटाइट: दुर्मिळ खनिजे - बेरिल, लिथियम, टूरमालीन, अभ्रक. अणुऊर्जा.
- पेरिडोटाइट: हिरा, क्रोमाइट, प्लॅटिनम.
8.2 गाळाचे खडक महत्व:
- कोळसा: 55% भारताची वीज. WCL चंद्रपूर, नागपूर, यवतमाळ. 1200 दशलक्ष टन साठा.
- खनिज तेल व वायू: मुंबई हाय, गुजरात, असम. 100% गाळाच्या खडकात.
- चुनखडी: सिमेंट 100%. लोखंड उद्योग. चंद्रपूर, यवतमाळ, गडचिरोली. ACC, अंबुजा.
- वाळूचा दगड: इमारत. लाल किल्ला, संसद भवन, जोधपूर.
- जिप्सम: प्लास्टर, सिमेंट, शेती. राजस्थान.
- फॉस्फेट: खत. राजस्थान, MP.
- लोह धातुक: हेमेटाइट, मॅग्नेटाइट. गाळाचा/रूपांतरित. कर्नाटक, ओडिशा, छत्तीसगड, गोवा.
8.3 रूपांतरित खडक महत्व:
- संगमरवर: शिल्प, फरशी, मंदिरे. ताज महाल. मकराना राजस्थान. गुजरात, MP.
- स्लेट: छप्पर, फरशी, फळा. MP - मंडला. महाराष्ट्र - रत्नागिरी.
- क्वार्टझाइट: रस्ते, रेल्वे. काच उद्योग - 99% सिलिका.
- नाइस: इमारत, खडी.
- हिरा: दागिने, कटर. MP - पन्ना. आंध्र - कृष्णा खोरे. जगात सर्वात कठीण 10 Moh.
- ग्रॅफाइट: पेन्सिल, अणुभट्टी. ओडिशा, झारखंड, अरुणाचल.
9. खडक व भूआकार | 5 मार्क
| खडक | भूआकार | उदाहरण |
|---|---|---|
| बेसाल्ट | पठार, पायऱ्यासारखे डोंगर, सपाट माथा | सह्याद्री, महाबळेश्वर, माथेरान, तोरणा |
| ग्रॅनाइट | गोलाकार टेकड्या, डोम, टॉर | सिंधुदुर्ग, सावंतवाडी, हैदराबाद - गोलकोंडा |
| वाळूचा दगड | स्तंभ, कमानी, मशरूम खडक | जोधपूर, विंध्य, सातपुडा |
| चुनखडी | गुहा, लेणी, सिंकहोल, स्तंभ | बोर्रा गुहा आंध्र, बेळूम गुहा, मेगालय गुहा |
| काँग्लोमरेट | खडकाळ टेकड्या | सातपुडा |
10. 50 PYQ | MPSC + Police + Talathi 2013-2025 | उत्तरा सहित
जोड्या लावा:
1. ग्रॅनाइट - A) गाळाचा 2. चुनखडी - B) अग्निज 3. संगमरवर - C) रूपांतरित
उत्तर: 1-B, 2-A, 3-C
1. महाराष्ट्रातील पठारी भाग कोणत्या खडकापासून बनला आहे? - बेसाल्ट, बहिर्गत अग्निज खडक.
2. कोणत्या खडकात जीवाश्म सापडतात? - फक्त गाळाच्या खडकात.
3. संगमरवर कोणत्या खडकाचे रूपांतरित रूप आहे? - चुनखडी (Limestone).
4. डेक्कन ट्रॅप म्हणजे काय? - महाराष्ट्रात आढळणारा बेसाल्ट खडकाचा विस्तृत प्रदेश.
5. सर्वात कठीण खनिज कोणते? - हिरा, कोळशाचे रूपांतरित रूप.
6. ग्रॅनाइट हा कोणत्या प्रकारचा खडक आहे? - अंतर्गत अग्निज खडक.
7. कोळसा कोणत्या प्रकारचा खडक आहे? - सेंद्रिय गाळाचा खडक.
8. वाळूचा दगड कोणत्या प्रकारचा खडक आहे? - यांत्रिक गाळाचा खडक.
9. स्लेट कोणत्या खडकापासून बनते? - शेल पासून.
10. नाइस कोणत्या खडकापासून बनते? - ग्रॅनाइट पासून.
11. क्वार्टझाइट कोणत्या खडकापासून बनते? - वाळूचा दगड पासून.
12. खडक चक्र कोणी मांडले? - जेम्स हटन.
13. मूळ खडक कोणता? - अग्निज खडक.
14. प्राथमिक खडक कोणता? - अग्निज खडक.
15. स्तरित खडक कोणता? - गाळाचा खडक.
16. दुय्यम खडक कोणता? - गाळाचा खडक.
17. खनिज तेल कोणत्या खडकात सापडते? - गाळाच्या खडकात.
18. महाराष्ट्रात कोळसा कुठे सापडतो? - चंद्रपूर, यवतमाळ, नागपूर - गोंडवाना खडकात.
19. चुनखडी कशासाठी वापरतात? - सिमेंट उद्योग.
20. अजिंठा लेणी कोणत्या खडकात कोरली? - बेसाल्ट खडकात.
21. ताज महाल कोणत्या खडकाचा? - संगमरवर, मकराना राजस्थान.
22. पन्ना (MP) कशासाठी प्रसिद्ध? - हिरा खाणी.
23. कास पठार कोणत्या खडकाचे? - लॅटराइट. UNESCO.
24. बॉक्साइट कशापासून मिळते? - लॅटराइट खडकापासून.
25. ओब्सिडियन कसा खडक? - ज्वालामुखी काच, बहिर्गत अग्निज.
26. प्युमिस कसा खडक? - बहिर्गत अग्निज, पाण्यावर तरंगतो.
27. सर्वात मऊ खनिज? - ताल्क (Talca) 1 Moh. खडू.
28. मोह स्केल काय? - खनिज कठीणता मापन 1 ते 10. हिरा 10.
29. धारवाड खडक कुठे? - कर्नाटक, महाराष्ट्र सिंधुदुर्ग. लोह, मॅंगनीज.
30. गोंडवाना खडक कुठे? - विदर्भ. कोळसा.
31. कडप्पा खडक कुठे? - आंध्र, चंद्रपूर. चुनखडी.
32. विंध्य खडक कुठे? - MP, UP, चंद्रपूर. वाळूचा दगड.
33. पन्ना व्याघ्र प्रकल्प कशासाठी प्रसिद्ध? - हिरा खाणी.
34. मकराना (राजस्थान) कशासाठी प्रसिद्ध? - पांढरा संगमरवर.
35. जेबालपूर (MP) कशासाठी प्रसिद्ध? - संगमरवर खाणी.
36. ज्वालामुखी काच कोणता? - ऑब्सिडियन.
37. पाण्यावर तरंगणारा खडक? - प्युमिस.
38. फळा कोणत्या खडकाचा? - स्लेट.
39. पेन्सिल लीड कशाचे? - ग्रॅफाइट, कोळशाचे रूपांतर.
40. सर्वोत्तम कोळसा? - अँथ्रासाइट 95% कार्बन.
41. लाल किल्ला कोणत्या खडकाचा? - वाळूचा दगड.
42. संसद भवन कोणत्या खडकाचे? - वाळूचा दगड.
43. गोलकोंडा किल्ला कोणत्या खडकावर? - ग्रॅनाइट टेकडी.
44. शैलविज्ञान म्हणजे काय? - खडकांचा अभ्यास (Petrology).
45. खनिजविज्ञान म्हणजे काय? - खनिजांचा अभ्यास (Mineralogy).
46. अश्मीभूतशास्त्र म्हणजे काय? - जीवाश्मांचा अभ्यास (Paleontology).
47. डेक्कन ट्रॅप वय? - 6.6 कोटी वर्षे, क्रिटेशियस शेवट.
48. डेक्कन ट्रॅप जाडी? - पश्चिम घाट 3000m, पूर्वेकडे 100m.
49. महाराष्ट्रात ग्रॅनाइट कुठे? - कोकण - सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी. विदर्भ - भंडारा, गोंदिया.
50. महाराष्ट्रात बेसाल्ट किती %? - 82% क्षेत्र.
1. ग्रॅनाइट - A) गाळाचा 2. चुनखडी - B) अग्निज 3. संगमरवर - C) रूपांतरित
उत्तर: 1-B, 2-A, 3-C
1. महाराष्ट्रातील पठारी भाग कोणत्या खडकापासून बनला आहे? - बेसाल्ट, बहिर्गत अग्निज खडक.
2. कोणत्या खडकात जीवाश्म सापडतात? - फक्त गाळाच्या खडकात.
3. संगमरवर कोणत्या खडकाचे रूपांतरित रूप आहे? - चुनखडी (Limestone).
4. डेक्कन ट्रॅप म्हणजे काय? - महाराष्ट्रात आढळणारा बेसाल्ट खडकाचा विस्तृत प्रदेश.
5. सर्वात कठीण खनिज कोणते? - हिरा, कोळशाचे रूपांतरित रूप.
6. ग्रॅनाइट हा कोणत्या प्रकारचा खडक आहे? - अंतर्गत अग्निज खडक.
7. कोळसा कोणत्या प्रकारचा खडक आहे? - सेंद्रिय गाळाचा खडक.
8. वाळूचा दगड कोणत्या प्रकारचा खडक आहे? - यांत्रिक गाळाचा खडक.
9. स्लेट कोणत्या खडकापासून बनते? - शेल पासून.
10. नाइस कोणत्या खडकापासून बनते? - ग्रॅनाइट पासून.
11. क्वार्टझाइट कोणत्या खडकापासून बनते? - वाळूचा दगड पासून.
12. खडक चक्र कोणी मांडले? - जेम्स हटन.
13. मूळ खडक कोणता? - अग्निज खडक.
14. प्राथमिक खडक कोणता? - अग्निज खडक.
15. स्तरित खडक कोणता? - गाळाचा खडक.
16. दुय्यम खडक कोणता? - गाळाचा खडक.
17. खनिज तेल कोणत्या खडकात सापडते? - गाळाच्या खडकात.
18. महाराष्ट्रात कोळसा कुठे सापडतो? - चंद्रपूर, यवतमाळ, नागपूर - गोंडवाना खडकात.
19. चुनखडी कशासाठी वापरतात? - सिमेंट उद्योग.
20. अजिंठा लेणी कोणत्या खडकात कोरली? - बेसाल्ट खडकात.
21. ताज महाल कोणत्या खडकाचा? - संगमरवर, मकराना राजस्थान.
22. पन्ना (MP) कशासाठी प्रसिद्ध? - हिरा खाणी.
23. कास पठार कोणत्या खडकाचे? - लॅटराइट. UNESCO.
24. बॉक्साइट कशापासून मिळते? - लॅटराइट खडकापासून.
25. ओब्सिडियन कसा खडक? - ज्वालामुखी काच, बहिर्गत अग्निज.
26. प्युमिस कसा खडक? - बहिर्गत अग्निज, पाण्यावर तरंगतो.
27. सर्वात मऊ खनिज? - ताल्क (Talca) 1 Moh. खडू.
28. मोह स्केल काय? - खनिज कठीणता मापन 1 ते 10. हिरा 10.
29. धारवाड खडक कुठे? - कर्नाटक, महाराष्ट्र सिंधुदुर्ग. लोह, मॅंगनीज.
30. गोंडवाना खडक कुठे? - विदर्भ. कोळसा.
31. कडप्पा खडक कुठे? - आंध्र, चंद्रपूर. चुनखडी.
32. विंध्य खडक कुठे? - MP, UP, चंद्रपूर. वाळूचा दगड.
33. पन्ना व्याघ्र प्रकल्प कशासाठी प्रसिद्ध? - हिरा खाणी.
34. मकराना (राजस्थान) कशासाठी प्रसिद्ध? - पांढरा संगमरवर.
35. जेबालपूर (MP) कशासाठी प्रसिद्ध? - संगमरवर खाणी.
36. ज्वालामुखी काच कोणता? - ऑब्सिडियन.
37. पाण्यावर तरंगणारा खडक? - प्युमिस.
38. फळा कोणत्या खडकाचा? - स्लेट.
39. पेन्सिल लीड कशाचे? - ग्रॅफाइट, कोळशाचे रूपांतर.
40. सर्वोत्तम कोळसा? - अँथ्रासाइट 95% कार्बन.
41. लाल किल्ला कोणत्या खडकाचा? - वाळूचा दगड.
42. संसद भवन कोणत्या खडकाचे? - वाळूचा दगड.
43. गोलकोंडा किल्ला कोणत्या खडकावर? - ग्रॅनाइट टेकडी.
44. शैलविज्ञान म्हणजे काय? - खडकांचा अभ्यास (Petrology).
45. खनिजविज्ञान म्हणजे काय? - खनिजांचा अभ्यास (Mineralogy).
46. अश्मीभूतशास्त्र म्हणजे काय? - जीवाश्मांचा अभ्यास (Paleontology).
47. डेक्कन ट्रॅप वय? - 6.6 कोटी वर्षे, क्रिटेशियस शेवट.
48. डेक्कन ट्रॅप जाडी? - पश्चिम घाट 3000m, पूर्वेकडे 100m.
49. महाराष्ट्रात ग्रॅनाइट कुठे? - कोकण - सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी. विदर्भ - भंडारा, गोंदिया.
50. महाराष्ट्रात बेसाल्ट किती %? - 82% क्षेत्र.
11. सारांश | 1 Page Revision Table | 10 मिनिटात
| मुद्दा | अग्निज खडक | गाळाचा खडक | रूपांतरित खडक |
|---|---|---|---|
| निर्मिती | मॅग्मा/लाव्हा थंड | गाळ साचून दाब | दाब + तापमान |
| प्रकार | अंतर्गत + बहिर्गत | यांत्रिक + रासायनिक + सेंद्रिय | पर्णित + अपर्णित |
| रचना | स्फटिकमय | थर असतात | पापुद्रे/दाणेदार |
| जीवाश्म | नाही | होय | नाही |
| उदाहरण 5 | ग्रॅनाइट, बेसाल्ट, डायोराइट, गॅब्रो, पेरिडोटाइट | वाळूचा दगड, शेल, चुनखडी, कोळसा, काँग्लोमरेट | संगमरवर, स्लेट, नाइस, क्वार्टझाइट, हिरा |
| महाराष्ट्रात | बेसाल्ट 82%, ग्रॅनाइट 5% | गोंडवाना - कोळसा, कडप्पा - चुनखडी | धारवाड - लोह |
| इतर नाव | मूळ, प्राथमिक, जनक | स्तरित, दुय्यम | बदललेला |
| आर्थिक | इमारत, रस्ते | कोळसा, तेल, सिमेंट, पाणी | संगमरवर, स्लेट, हिरा |
Post a Comment