नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

भारताची जीवनरेषा: भारतातील नदी प्रणाली संपूर्ण माहिती

MPSC | UPSC | पोलीस भरती | तलाठी | वनरक्षक | SSC | 2025 Updated

भारत हा नद्यांचा देश आहे. इथल्या संस्कृती, शेती, अर्थव्यवस्था आणि धर्म या सगळ्याचा आधार नद्याच आहेत. ऋग्वेदात "सप्तसिंधू" चा उल्लेख आहे. UPSC, MPSC, तलाठी, पोलीस भरती, वनरक्षक या सर्व परीक्षांमध्ये "भारताची नदी प्रणाली" हा 5 ते 10 मार्कांचा हमखास प्रश्न असतो. 2013 ते 2025 पर्यंत MPSC मध्ये 42 प्रश्न नद्यांवर आले आहेत.

आज आपण या टॉपिकचा संपूर्ण नोट्स बघणार आहोत. यात 50+ नद्या, 100+ धरणे, 200 उपनद्या, 50 PYQ आहेत. हा एक लेख 3 वेळा वाचला तर नदी प्रणालीवर 100% मार्क पक्के.

MPSC 2024 मुख्य परीक्षा प्रश्न - 15 मार्क: "हिमालयीन व द्वीपकल्पीय नद्यांमधील फरक 10 मुद्द्यांसह स्पष्ट करा व भारताच्या आर्थिक विकासात नद्यांचे महत्व सांगा."
Police Bharti 2023 प्रश्न: "गोदावरी नदीचा उगम कुठे होतो? A) महाबळेश्वर B) त्र्यंबकेश्वर C) अमरकंटक D) ब्रह्मगिरी" उत्तर: B

1. नदी प्रणाली म्हणजे काय? मूलभूत संकल्पना

एखादी मुख्य नदी आणि तिला येऊन मिळणाऱ्या सर्व उपनद्या, नाले, ओहोळ मिळून जो प्रदेश तयार होतो त्याला "नदी खोरे" किंवा "नदी प्रणाली" River System म्हणतात. ज्या सीमेवरून पाणी दोन वेगवेगळ्या नदी प्रणालीकडे वाहते तिला "जल विभाजक" Water Divide म्हणतात. उदा: अंबाला शहर सिंधू व गंगा नदी प्रणालीचा जल विभाजक आहे.

1.1 भारतातील जलवाहून जाणाऱ्या क्षेत्राचे वर्गीकरण

प्रकार	क्षेत्रफळ %	उदाहरण	वैशिष्ट्य
1. हिमालयीन नद्या	77%	गंगा, सिंधू, ब्रह्मपुत्रा	बारमाही, लांब, खोल, पूर
2. द्वीपकल्पीय नद्या	18%	गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, नर्मदा	हंगामी, डेल्टा, दरी
3. अंतर्गत वाहणाऱ्या	5%	लुनी, माही, घग्गर, साबरमती	समुद्राला मिळत नाही, वाळवंटात लुप्त

2. भारतातील नद्यांचे वर्गीकरण | 2 मुख्य प्रकार

अ) हिमालयीन नद्या | Himalayan Rivers | 5 महत्वाची वैशिष्ट्ये

1. उगम: हिमालय पर्वतातील हिमनदी Glacier व बर्फ वितळून. म्हणून यांना "बारमाही नद्या" Perennial Rivers म्हणतात. 12 महिने पाणी असते.
2. स्वरूप: खूप लांब, खोल, V-आकाराची दरी. तरुण अवस्थेतील नद्या. प्रवाह वेगवान.
3. कार्य: 1. खोदकाम Erosion 2. वाहून नेणे Transportation 3. गाळ संचयन Deposition. यामुळेच उत्तर भारतातील सुपीक गाळाची मैदाने तयार झाली.
4. पूर: पावसाळा + बर्फ वितळणे. दरवर्षी पूर. ब्रह्मपुत्रा, कोसी कुप्रसिद्ध.
5. वळणे: मैदानी प्रदेशात नागमोडी वळणे Meanders तयार करतात. गोड्या वळणाचे तळे Ox-bow Lake तयार होते.

ब) द्वीपकल्पीय नद्या | Peninsular Rivers | 5 महत्वाची वैशिष्ट्ये

1. उगम: मुख्यतः पश्चिम घाट, पावसावर अवलंबून. म्हणून "हंगामी नद्या" Seasonal Rivers. उन्हाळ्यात कोरड्या पडतात.
2. स्वरूप: लहान पात्र, कमी खोल, रुंद दरी. प्रौढ अवस्थेतील नद्या. प्रवाह संथ.
3. कार्य: मुख्यतः वाहून नेणे. खोदकाम कमी कारण खडकाळ प्रदेश.
4. डेल्टा वि खाडी: पूर्व वाहिनी नद्या = डेल्टा Delta. पश्चिम वाहिनी नद्या = खाडी Estuary. कारण पूर्व किनारा खचलेला, पश्चिम किनारा उंच.
5. धबधबे: पठारावरून खाली कोसळताना धबधबे तयार होतात. उदा: जोग धबधबा शरावती नदीवर.

Exam Trick: हिमालयीन नदी = बारमाही, लांब, V-दरी, पूर, Meander. द्वीपकल्पीय नदी = हंगामी, लहान, U-दरी, डेल्टा/खाडी, धबधबा. हे 5 पॉइंट 3 मार्कांसाठी पुरेसे.

3. हिमालयीन नदी प्रणाली | सविस्तर माहिती 2000 शब्द

3.1 सिंधू नदी प्रणाली | Indus River System

भारताची ओळख "सिंधू संस्कृती" वरूनच आहे. "इंडिया" नाव सिंधू वरून. "हिंदू" शब्द पण सिंधू वरून.

उगम व प्रवास:

• उगम: तिबेटमधील मानसरोवर जवळील बोखर-चू हिमनदी, कैलास पर्वत. उंची 4164m.
• नाव: तिबेट मध्ये "सिंगी खंबन" Lion Mouth. भारतात आल्यावर "सिंधू".
• लांबी: 2880 किमी. जगातील 21 वी लांब नदी. भारतात फक्त 709 किमी लडाख मध्ये.
• प्रवास: तिबेट -> लडाख -> गिलगिट -> पाकिस्तान -> अरबी समुद्र कराची जवळ.

पंचनद - 5 मुख्य उपनद्या:

पंजाब मध्ये 5 नद्या सिंधूला मिळतात म्हणून "पंजाब" = पाच + आब = पाच नद्यांची भूमी.

नदी	उगम	लांबी	धरण	वैशिष्ट्य
1. झेलम	वेरीनाग, काश्मीर	725 किमी	मंगला धरण पाक	श्रीनगर याच्यावर. "वितस्ता" वैदिक नाव
2. चिनाब	बारालाचा ला, हिमाचल	1180 किमी	सलाल, बगलिहार	सिंधूची सर्वात मोठी उपनदी. चंद्र + भागा = चिनाब
3. रावी	रोहतांग, हिमाचल	720 किमी	थीन धरण, रणजीत सागर	"इरावती" वैदिक नाव. लाहोर यावर
4. बियास	बियास कुंड, रोहतांग	470 किमी	पोंग धरण	पूर्णपणे भारतात वाहणारी एकमेव. "विपाशा" वैदिक नाव
5. सतलज	राकसताल, तिबेट	1450 किमी	भाक्रा-नांगल, गोविंद सागर	"शतद्रु" वैदिक नाव. सर्वात पूर्वेकडील

सिंधू पाणी करार 1960 | Indus Water Treaty | MPSC हमखास

भारत-पाकिस्तान मध्ये 19 सप्टेंबर 1960 रोजी कराची येथे. मध्यस्थी: जागतिक बँक.

• पूर्वेकडील 3 नद्या: रावी, बियास, सतलज - भारताला पूर्ण अधिकार. 33 MAF पाणी.
• पश्चिमेकडील 3 नद्या: सिंधू, झेलम, चिनाब - पाकिस्तानला. 80% पाणी. भारत फक्त शेती, वीजनिर्मितीसाठी वापरू शकतो.
• आयुक्त: दोन्ही देशांचा एक सिंधू आयुक्त. दरवर्षी भेट.
• वाद: किशनगंगा, रॅटल धरणावरून वाद चालू.

3.2 गंगा नदी प्रणाली | Ganga River System

भारताची राष्ट्रीय नदी. देशातील 40% लोकसंख्या, 25% क्षेत्रफळ, 30% पाणी. "गंगा माता" मानली जाते.

उगम व नावे:

• उगम: गंगोत्री हिमनदी, उत्तराखंड. उंची 3892m. इथे तिला "भागीरथी" म्हणतात.
• देवप्रयाग: भागीरथी + अलकनंदा = गंगा. अलकनंदा सतोपंथ हिमनदीतून.
• हरिद्वार: पर्वतातून मैदानात उतरते.
• लांबी: 2525 किमी. भारतातील सर्वात लांब नदी. उत्तराखंड 450, UP 1000, बिहार 405, पश्चिम बंगाल 520 किमी.
• मुख: बांगलादेशात पद्मा नावाने, मेघना नदीला मिळून बंगालच्या उपसागरात.

गंगेच्या उपनद्या | 15+ महत्वाच्या | डावी व उजवी

डाव्या तीरावरून मिळणाऱ्या - 6 मोठ्या: हिमालयातून येतात, बारमाही, जास्त पाणी.

1. रामगंगा: उगम गढवाल. जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान याच्यावर. कनौज जवळ गंगा ला मिळते.
2. गोमती: उगम पीलीभीत. लखनौ याच्यावर. "आदि गंगा" म्हणतात.
3. घाघरा: उगम मापचाचुंगो हिमनदी, तिबेट. नेपाळ मध्ये "करनाली". सर्वात मोठी उपनदी पाण्याच्या प्रमाणात. छपरा जवळ मिळते.
4. गंडक: उगम नेपाळ-तिबेट. "नारायणी" नाव. हाजीपूर जवळ मिळते. गंडक प्रकल्प बिहार-नेपाळ संयुक्त.
5. कोसी: उगम गोसाईनाथ, नेपाळ. 7 प्रवाह मिळून "सप्तकोसी". "बिहारचे शोक" Sorrow of Bihar कारण दरवर्षी मार्ग बदलते, पूर. कुरसेला जवळ मिळते.
6. महानंदा: उगम दार्जिलिंग. पश्चिम बंगाल मधील शेवटची उपनदी.

उजव्या तीरावरून मिळणाऱ्या - 5 मोठ्या: द्वीपकल्पातून येतात, हंगामी, कमी पाणी.

1. यमुना: सर्वात मोठी उपनदी लांबीने 1376 किमी. उगम यमुनोत्री हिमनदी, उत्तराखंड. दिल्ली, मथुरा, आग्रा याच्यावर. प्रयागराज येथे गंगा ला मिळते. "त्रिवेणी संगम" - गंगा+यमुना+सरस्वती. चंबळ, बेतवा, केन, सिंध या यमुनेच्या उपनद्या.
2. सोन: उगम अमरकंटक, मध्य प्रदेश. नर्मदा च्या जवळून. पटना जवळ गंगा ला मिळते. सोन्याची वाळू मिळायची म्हणून "सोन". रिहंद धरण यावर.
3. चंबळ: उगम महू, मध्य प्रदेश. "अभिशापित नदी" - याच्या खोऱ्यात दरोडेखोर. बीहड जमीन. कोटा, धोलपूर यावर. गांधी सागर धरण.
4. बेतवा: उगम विंध्य पर्वत, रायसेन. विदिशा, ओरछा यावर. माताटीला धरण.
5. केन: उगम कैमूर टेकड्या, मध्य प्रदेश. पन्ना राष्ट्रीय उद्यान याच्यावर. हिरे मिळतात.

गंगा नदीवरील महत्वाची शहरे:

ऋषिकेश, हरिद्वार, कनौज, कानपूर, प्रयागराज, वाराणसी, पाटणा, भागलपूर, कोलकाता. वाराणसी जगातील सर्वात जुन्या शहरांपैकी.

गंगेचा डेल्टा - सुंदरबन:

• क्षेत्रफळ: 1 लाख चौ.किमी. जगातील सर्वात मोठा डेल्टा.
• देश: 60% बांगलादेश, 40% भारत पश्चिम बंगाल.
• नाव: "सुंदरी" झाडांमुळे सुंदरबन. रॉयल बंगाल टायगर, खारफुटी Mangroves साठी प्रसिद्ध.
• UNESCO: जागतिक वारसा स्थळ 1987.

गंगा नदीवरील धरणे व प्रकल्प:

धरण	नदी	राज्य	वैशिष्ट्य
टिहरी धरण	भागीरथी	उत्तराखंड	भारताचे सर्वात उंच धरण 260m. वादग्रस्त
रिहंद धरण	रिहंद - सोन उपनदी	उत्तर प्रदेश	गोविंद वल्लभ पंत सागर. सर्वात मोठा कृत्रिम तलाव
बाणसागर धरण	सोन	मध्य प्रदेश	MP, UP, बिहार संयुक्त
गांधी सागर	चंबळ	मध्य प्रदेश	चंबळ खोरे प्रकल्प
राणा प्रताप सागर	चंबळ	राजस्थान	अणुऊर्जा प्रकल्प जवळ
फरक्का बॅरेज	गंगा	पश्चिम बंगाल	हुगळी नदीला पाणी वळवण्यासाठी. कोलकाता बंदर वाचवले

3.3 ब्रह्मपुत्रा नदी प्रणाली | Brahmaputra River System

"पुत्र" नाव असलेली एकमेव मोठी नदी. पुरुष नदी.

उगम व नावे:

• उगम: तिबेट, अंगसी हिमनदी, मानसरोवर जवळ. उंची 5150m.
• तिबेट: "सांग्पो" Tsangpo नाव. 1700 किमी तिबेट मध्ये. जगातील सर्वात उंच नदी.
• अरुणाचल: सियांग/दिहांग नावाने प्रवेश. दिबांग, लोहित मिळतात.
• आसाम: "ब्रह्मपुत्रा" नाव. 720 किमी. ब्रह्माचा पुत्र.
• बांगलादेश: "जमुना" नाव. पुढे पद्मा ला मिळून "मेघना".
• एकूण लांबी: 2900 किमी. भारतात 916 किमी.

ब्रह्मपुत्राची 5 वैशिष्ट्ये | MPSC 2022 ला 5 मार्कांचा प्रश्न

1. सर्वात जास्त गाळ: जगात 1 नंबर. दरवर्षी 800 दशलक्ष टन गाळ. गंगेपेक्षा 2 पट.
2. पात्र बदलणे: दरवर्षी मार्ग बदलते. 20 किमी पर्यंत सरकते. म्हणून "वेडी नदी".
3. पुर: आसाम मध्ये दरवर्षी विनाशकारी पूर. काझीरंगा 90% बुडते.
4. माजुली बेट: जगातील सर्वात मोठे नदी बेट. 880 चौ.किमी. सत्र संस्कृती. हळूहळू धूप होत आहे.
5. जलवाहतूक: राष्ट्रीय जलमार्ग 2. डिब्रुगढ ते धुबरी 891 किमी.

मुख्य उपनद्या:

• उत्तरेकडून - डावीकडे: दिबांग, लोहित, सुबनसिरी, कामेंग, मानस, संकोश, तीस्ता.
• दक्षिणेकडून - उजवीकडे: बुरही दिहिंग, दिसांग, दिखो, कपिली.
• सुबनसिरी: "सोनेरी नदी". सोने मिळायचे. सर्वात मोठी उपनदी. 2000MW धरण बांधले जात आहे.
• तीस्ता: सिक्कीमची जीवनरेषा. कंचनगंगा वरून. तीस्ता-उरजा धरण वादग्रस्त.
• मानस: मानस राष्ट्रीय उद्यान याच्यावर. भूतान मधून येते.

4. द्वीपकल्पीय नदी प्रणाली |

4.1 पूर्व वाहिनी नद्या | बंगालच्या उपसागराला मिळणाऱ्या

1. गोदावरी नदी | दक्षिण गंगा | Dakshin Ganga

• उगम: नाशिक, त्र्यंबकेश्वर, ब्रह्मगिरी टेकडी. उंची 1067m.
• लांबी: 1465 किमी. द्वीपकल्पातील सर्वात लांब. भारतात 2री लांब.
• खोरे क्षेत्रफळ: 3.13 लाख चौ.किमी. 10% भारताचे.
• राज्य: महाराष्ट्र 49%, तेलंगणा 20%, आंध्र 5%, छत्तीसगड 15%, ओडिशा 6%, कर्नाटक 5%.
• नाव: "वृद्ध गंगा" किंवा "दक्षिण गंगा".
• त्र्यंबकेश्वर: 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी एक. कुंभमेळा नाशिक येथे गोदावरी काठी.

गोदावरीच्या उपनद्या | MPSC 2021 ला 3 मार्कांचा प्रश्न

उपनदी	उगम	लांबी किमी	मिळण्याचे ठिकाण	वैशिष्ट्य
पूर्णा	अजिंठा डोंगर, औरंगाबाद	373	जायकवाडी च्या वर	मराठवाड्याची जीवनरेषा. खारट पाणी
वर्धा	मुलताई, बैतूल MP	528	चांदा जवळ वैनगंगा ला	विदर्भ-तेलंगणा सीमा
वैनगंगा	सिवनी, MP	569	वर्धा ला मिळून प्राणहिता	बालाघाट, गोंदिया यावर. जंगल बुक मधील "वेनगंगा"
प्राणहिता	वर्धा+वैनगंगा संगम	113	कालेश्वरम जवळ गोदावरी ला	सर्वात मोठी उपनदी. 40% पाणी आणते
इंद्रावती	ओडिशा, कालाहंडी	535	भद्राचलम जवळ	बस्तर ची जीवनरेषा. चित्रकोट धबधबा
मंजिरा	बालाघाट, MP	724	निजामाबाद जवळ	तेलंगणाची प्रमुख. निजाम सागर धरण
पेंगंगा	बुलढाणा, अजिंठा	676	वर्धा ला	महाराष्ट्र-तेलंगणा सीमा 200 किमी
कडवा	नाशिक	74	नांदूर मधमेश्वर	नांदूर मधमेश्वर पक्षी अभयारण्य

गोदावरी वरील धरणे | Police Bharti हमखास

1. गंगापूर धरण: नाशिक. गोदावरी वरील पहिले धरण.
2. नांदूर मधमेश्वर धरण: नाशिक. कडवा+गोदावरी संगम. "महाराष्ट्राचे भरतपूर".
3. जायकवाडी धरण: पैठण, औरंगाबाद. नाथ सागर. मराठवाड्याची जीवनरेषा. 2.9 TMC क्षमता.
4. विष्णुपुरी प्रकल्प: नांदेड. उर्ध्व गोदावरी.
5. श्रीराम सागर: पोचमपाड, तेलंगणा.
6. पोलावरम प्रकल्प: आंध्र प्रदेश. राष्ट्रीय प्रकल्प. 194 TMC. वादग्रस्त - 300 गावे बुडणार.
7. धवळेश्वरम बॅरेज: राजमहेंद्री, आंध्र. आर्थर कॉटन यांनी बांधले 1852.

2. कृष्णा नदी | Krishna River

• उगम: महाबळेश्वर, सातारा. उंची 1337m. महाबळेश्वर मंदिरात गायमुखातून.
• लांबी: 1400 किमी. द्वीपकल्पात 2री लांब.
• खोरे: 2.58 लाख चौ.किमी. महाराष्ट्र 27%, कर्नाटक 44%, तेलंगणा-आंध्र 29%.
• नाव: कृष्णावर्णी - काळपट पाणी.

कृष्णेच्या उपनद्या | MPSC 2020 ला 5 मार्कांचा प्रश्न

उपनदी	उगम	लांबी किमी	धरण	वैशिष्ट्य
कोयना	महाबळेश्वर	130	कोयना धरण - शिवसागर	महाराष्ट्राची जीवनरेषा. 1960 MW वीज. 1967 भूकंप
भीमा	भीमाशंकर, पुणे	861	उजनी धरण सोलापूर	कृष्णेची सर्वात लांब उपनदी. पंढरपूर यावर. भीमा-कोरेगाव युद्ध
तुंगभद्रा	तुंगा+भद्रा संगम, कर्नाटक	531	तुंगभद्रा धरण, हंपी	विजयनगर साम्राज्याची राजधानी हंपी यावर. श्रीशैलम जवळ कृष्णा ला मिळते
घाटप्रभा	बेळगाव, कर्नाटक	283	हिडकल धरण	गोकाक धबधबा 52m
मलप्रभा	बेळगाव, कर्नाटक	304	नवील तीर्थ धरण	बदामी, पट्टदकल यावर
मूसी	रंगारेड्डी, तेलंगणा	240	ओस्मान सागर, हिमायत सागर	हैदराबाद याच्यावर. 1908 महापूर
पंचगंगा	कोल्हापूर, प्रयाग संगम	80	राधानगरी धरण	कासारी, कुंभी, तुळशी, भोगावती, सरस्वती मिळून पंचगंगा

कृष्णा वरील धरणे | 10+ महत्वाची

1. धोम धरण: सातारा. कृष्णा वरील पहिले.
2. कन्हेर धरण: सातारा.
3. उरमोडी धरण: सातारा.
4. कोयना धरण: सातारा. 103 TMC. महाराष्ट्राचे 70% वीज.
5. अलमट्टी धरण: कर्नाटक. लाल बहादूर शास्त्री सागर. उंची 519m.
6. नारायणपूर धरण: कर्नाटक. बसव सागर.
7. श्रीशैलम धरण: आंध्र-तेलंगणा. कृष्णा+तुंगभद्रा संगम. 2रे मोठे जलविद्युत केंद्र 1670MW.
8. नागार्जुन सागर: आंध्र-तेलंगणा. जगातील सर्वात मोठे दगडी धरण. 11.5 लाख हेक्टर सिंचन.
9. प्रकाशम बॅरेज: विजयवाडा. 1223m लांब.

3. कावेरी नदी | Cauvery River | दक्षिण भारताची गंगा

• उगम: कर्नाटक, कोडगु जिल्हा, ब्रह्मगिरी टेकडी, तलाकावेरी. उंची 1341m.
• लांबी: 800 किमी. दक्षिणेतील 4थी लांब.
• राज्य: कर्नाटक 42%, तामिळनाडू 54%, केरळ 4%, पुडुचेरी.
• वैशिष्ट्य: 1. मान्सून दोन्ही वेळा पाणी - जून-सेप्टेंबर नैऋत्य, ऑक्टोबर-डिसेंबर ईशान्य. 2. पठारी नदी पण बारमाही. 3. डेल्टा सुपीक - "तामिळनाडूचे तांदळाचे कोठार".
• नाव: "पोन्नी नदी" तामिळ मध्ये. कावेरी महामुनींची कन्या.

कावेरीच्या उपनद्या:

उपनदी	उगम	वैशिष्ट्य
हेमावती	चिकमगळूर, कर्नाटक	गोरूर धरण. कृष्णराज सागर ला मिळते
शिमशा	तुमकूर, कर्नाटक	शिवसमुद्रम धबधबा 98m. भारतातील 2रे हायडल पॉवर 1902
अर्कावती	नंदी हिल्स, कर्नाटक	बेंगळुरू चे पाणी. टीपू सुलतान ची राजधानी श्रीरंगपट्टणम यावर
काबिनी	केरळ, वायनाड	काबिनी धरण. नागरहोळे राष्ट्रीय उद्यान
भवानी	केरळ, सायलेंट व्हॅली	पश्चिम वाहिनी उपनदी पण कावेरीला मिळते. मेट्टूर धरण
अमरावती	केरळ-तामिळनाडू	अमरावती धरण. मगर प्रजनन केंद्र
नोय्यल	तामिळनाडू	कोइंबतूर, तिरुपूर यावर. प्रदूषित

कावेरी पाणी वाटप वाद | Cauvery Water Dispute | MPSC 2023 ला 10 मार्क

भारताचा सर्वात जुना नदी वाद. 1892 पासून सुरू.

• वाद: कर्नाटक म्हणते आमच्या राज्यात उगम, 80% पाणी आम्ही वापरणार. तामिळनाडू म्हणते आम्ही खालच्या बाजूला, 100 वर्षांपासून शेती, आमचा हक्क.
• 1924 करार: म्हैसूर-मद्रास करार 50 वर्षांसाठी.
• 1974: करार संपला. वाद सुरू.
• 1990: कावेरी पाणी लवाद स्थापन.
• 2007: अंतिम निवाडा - कर्नाटक 270 TMC, तामिळनाडू 419 TMC, केरळ 30 TMC, पुडुचेरी 7 TMC.
• 2018: सुप्रीम कोर्ट - कर्नाटक +14.75 TMC वाढवून 284.75 TMC. तामिळनाडू 404.25 TMC.
• सध्यस्थिती: कावेरी व्यवस्थापन प्राधिकरण CMB 2018 पासून. दर महिन्याला पाणी सोडावे लागते.

4. महानदी | Mahanadi

• उगम: छत्तीसगड, सिहावा टेकडी, धमतरी. उंची 442m.
• लांबी: 851 किमी.
• राज्य: छत्तीसगड 53%, ओडिशा 47%.
• उपनद्या: सेओनाथ, हसदेव, मांड, ईब, तेल, ओंग.
• हिराकुंड धरण: संबलपूर, ओडिशा. 1957. जगातील सर्वात लांब मातीचे धरण 25.8 किमी. 5.9 लाख हेक्टर सिंचन. "ओडिशाची जीवनरेषा".
• डेल्टा: कटक जवळ 95 किमी रुंद डेल्टा. पारादीप बंदर.
• नाव: "महानदी" - मोठी नदी. "ओडिशाचे दुःख" - पूर.

4.2 पश्चिम वाहिनी नद्या | अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या

1. नर्मदा नदी | रिफ्ट व्हॅली नदी

• उगम: अमरकंटक, अनूपपूर, मध्य प्रदेश. उंची 1057m. मैकाल टेकडी.
• लांबी: 1312 किमी. पश्चिम वाहिनी सर्वात लांब. भारतात 5वी लांब.
• राज्य: मध्य प्रदेश 87%, गुजरात 11%, महाराष्ट्र 2%.
• वैशिष्ट्य: 1. रिफ्ट व्हॅली मधून - विंध्य व सातपुडा च्या मधून. 2. संगमरवरी खडक - भेडाघाट जबलपूर. 3. डेल्टा नाही, 27 किमी खाडी. 4. "परिक्रमा" - नर्मदा परिक्रमा 2600 किमी पायी, हिंदू पवित्र मानतात.
• उपनद्या: बुरहनेर, बंजार, शेर, शक्कर, दुधी, तवा, हिरण. सर्व उत्तरेकडून.
• धबधबा: धुआंधार धबधबा, जबलपूर. 30m. "धूर" निघतो म्हणून धुआंधार.
• धरणे: 1. बरगी धरण: जबलपूर. 2. इंदिरा सागर: खांडवा. MP चे सर्वात मोठे 12.2 लाख हेक्टर. 3. ओंकारेश्वर: 12 ज्योतिर्लिंग. 4. महेश्वर: अहिल्याबाई होळकर. 5. सरदार सरोवर: नवागाम, गुजरात. 163m उंच. 1.2 कोटी लोकांना फायदा. नर्मदा बचाओ आंदोलन मेधा पाटकर 1985.

2. तापी नदी | सूर्यपुत्री

• उगम: मुलताई, बैतूल, मध्य प्रदेश. सातपुडा पर्वत. उंची 752m. "सूर्यपुत्री" - सूर्याची मुलगी.
• लांबी: 724 किमी. पश्चिम वाहिनी 2री लांब.
• राज्य: मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, गुजरात.
• वैशिष्ट्य: 1. रिफ्ट व्हॅली. 2. खाडी 19 किमी. 3. सुरत शहर यावर.
• उपनद्या: पूर्णा, गिरणा, पांझरा, बोरी, अनेर. पूर्णा सर्वात मोठी.
• धरणे: 1. हतनूर धरण: जळगाव, महाराष्ट्र. 2. उकाई धरण: गुजरात. वल्लभ सागर. 2रे मोठे धरण गुजरातचे. 3. काकरापार धरण: गुजरात.

3. साबरमती नदी

• उगम: अरावली पर्वत, उदयपूर, राजस्थान.
• लांबी: 371 किमी.
• राज्य: राजस्थान, गुजरात.
• शहर: अहमदाबाद, गांधीनगर यावर. साबरमती आश्रम गांधीजींचा.
• धरण: धरोई धरण.

4. माही नदी

• उगम: विंध्य पर्वत, धार, मध्य प्रदेश.
• लांबी: 583 किमी.
• वैशिष्ट्य: कर्कवृत्ताला 2 वेळा छेदणारी एकमेव नदी. वडोदरा जवळ खंबातच्या खाडीत.
• धरण: कडाणा धरण, वणकबोरी धरण.

5. लुनी नदी | राजस्थानची गंगा

• उगम: अजमेर, नाग डोंगर, अरावली.
• लांबी: 495 किमी.
• वैशिष्ट्य: 1. अंतर्गत वाहणारी. 2. कच्छच्या रणात लुप्त होते. 3. वरचे पाणी गोड "सरस्वती", खाली खारट "लुनी". 4. राजस्थानची एकमेव मोठी नदी.
• उपनदी: जोजरी, सुकरी, बांडी.
• धरण: जसवंत सागर, सरदार समंद.

5. पश्चिम किनारपट्टीवरील छोट्या नद्या | 600 किमी

सह्याद्री ते अरबी समुद्र. लांबी कमी, वेग जास्त, सरळ. 600+ नद्या. महत्वाच्या 10:

नदी	उगम	लांबी किमी	मुख	वैशिष्ट्य
शरावती	शिमोगा, कर्नाटक	128	होन्नावर	जोग धबधबा 253m - भारतात 2रा उंच
काली	उत्तर कन्नड	184	कारवार	कैगा अणुऊर्जा प्रकल्प
गंगावली	कर्नाटक	80	अंकोला	मागोड धबधबा
नेत्रावती	कुड्रेमुख	103	मंगळूर	नेत्रावती-गुरुपूर संगम मंगळूर
भरतपुझा	अनामलाई	209	पोन्नानी	केरळची 2री लांब. "केरळची जीवनरेषा"
पेरियार	सिवगिरी	244	कोडुंगलूर	केरळची सर्वात लांब. इडुक्की धरण 169m
पंबा	पेरियार	176	वेम्बनाड सरोवर	शबरीमला यात्रेकरू स्नान करतात
उल्हास	राजमाची, लोणावळा	122	वसई खाडी	कल्याण, ठाणे यावर. मुंबई चे पाणी
वैतरणा	त्र्यंबकेश्वर	154	अरबी समुद्र	मोठे धरण, मुंबई ला पाणी
सावित्री	महाबळेश्वर	72	बाणकोट खाडी	महाड यावर. 2016 पूल दुर्घटना

6. अंतर्गत वाहणाऱ्या नद्या | Inland Drainage

ज्या नद्या समुद्राला मिळत नाहीत, वाळवंटात/सरोवरात लुप्त होतात.

1. लुनी: राजस्थान. कच्छच्या रणात लुप्त. 495 किमी.
2. घग्गर: हिमाचल-सिरसा-राजस्थान. "सरस्वती नदी" मानली जाते. हनुमानगढ जवळ लुप्त. 465 किमी.
3. रूपन: गुजरात. कच्छच्या रणात.
4. बनास: अरावली, उदयपूर. कच्छच्या रणात.

7. भारतातील नद्यांचे महत्व | 10 मुद्दे | MPSC 2023 ला 10 मार्क

1. शेती: भारतातील 64% शेती नद्यांच्या पाण्यावर. 65% लोकसंख्या शेतीवर. गहू, तांदूळ, ऊस.
2. पिण्याचे पाणी: दिल्ली-यमुना, कोलकाता-हुगळी, मुंबई-वैतरणा, चेन्नई-कावेरी.
3. वीज निर्मिती: 42,000 MW जलविद्युत. भाक्रा, टिहरी, कोयना, हिराकुंड, श्रीशैलम, सरदार सरोवर.
4. वाहतूक: राष्ट्रीय जलमार्ग 1 = गंगा 1620 किमी हल्दिया-वाराणसी. NW-2 ब्रह्मपुत्रा, NW-3 केरळ. स्वस्त वाहतूक.
5. मत्स्यव्यवसाय: 1 कोटी लोकांना रोजगार. 1.4 कोटी टन मासे. आंध्र 1 नंबर.
6. उद्योग: कागद, कापड, साखर, औष्णिक वीज प्रकल्प नदीकाठी. पाणी लागते.
7. धर्म व संस्कृती: गंगा, यमुना, गोदावरी, कावेरी पवित्र. कुंभमेळा - हरिद्वार गंगा, प्रयाग त्रिवेणी, नाशिक गोदावरी, उज्जैन क्षिप्रा. 12 वर्षांनी.
8. पर्यटन: वाराणसी घाट, हरिद्वार आरती, श्रीरंगम बेट, धुआंधार धबधबा, जोग धबधबा.
9. सीमा: अनेक राज्यांच्या सीमा नद्यांवरून. उदा: चंबळ MP-राजस्थान, पेंगंगा महाराष्ट्र-तेलंगणा.
10. पूर नियंत्रण: धरणे पूर नियंत्रण करतात. पण गाळ साचल्याने क्षमता कमी.

8. नदी जोड प्रकल्प | Interlinking of Rivers | National Perspective Plan 1980

उद्देश: पूरग्रस्त भागातील जास्तीचे पाणी दुष्काळी भागात वळवणे. 30 नदी जोड प्रकल्प. 14 हिमालयीन, 16 द्वीपकल्पीय.

प्रगती:

1. केन-बेतवा लिंक: MP-UP. पहिला प्रकल्प मंजूर 2021. 44,605 कोटी. दाऊधन धरण. पन्ना व्याघ्र प्रकल्पाला धोका.
2. गोदावरी-कृष्णा लिंक: पोलावरम धरणातून. आंध्र मध्ये चालू.
3. दमनगंगा-पिंजाळ लिंक: गुजरात-महाराष्ट्र. मुंबईला पाणी.
4. पार-तापी-नर्मदा लिंक: गुजरात-महाराष्ट्र. वादग्रस्त - आदिवासी विरोध.

फायदे:

1. 35 दशलक्ष हेक्टर सिंचन. 2. 34,000 MW वीज. 3. पूर-दुष्काळ नियंत्रण. 4. नौकानयन. 5. पिण्याचे पाणी.

तोटे:

1. 15 लाख कोटी खर्च. 2. 5 लाख हेक्टर जंगल बुडेल. 3. 15 लाख लोक विस्थापित. 4. पर्यावरण नुकसान. 5. आंतरराज्य वाद वाढतील. 6. गाळ समस्या.

9. नदी प्रदूषण | मोठी समस्या | MPSC 2022

CPCB नुसार 351 नदी पॅचेस प्रदूषित. 45 नद्या अति प्रदूषित.

सर्वात प्रदूषित 5 नद्या:

1. यमुना: दिल्ली जवळ 22 किमी 99% प्रदूषित. BOD 70 mg/L. कारण: 18 नाले, 3,500 MLD सांडपाणी.
2. गंगा: कानपूर, वाराणसी. कातडी कारखाने, सांडपाणी, निर्माल्य. 3000 MLD सांडपाणी रोज.
3. साबरमती: अहमदाबाद. रासायनिक प्रदूषण.
4. मूसी: हैदराबाद. 100% सांडपाणी.
5. दामोदर: "बंगालचे शोक". कोळसा खाणी, उद्योग.

कारणे:

1. औद्योगिक सांडपाणी 40%. 2. घरगुती सांडपाणी 70%. 3. शेती रासायनिक खते. 4. धार्मिक निर्माल्य, मूर्ती. 5. शव दहन.

सरकारी योजना:

1. नमामि गंगे 2014: 20,000 कोटी. 5 राज्ये. STP, घाट सफाई, जनजागृती.
2. राष्ट्रीय नदी संरक्षण योजना NRCP: 1995. 34 नद्या, 77 शहरे.
3. स्वच्छ भारत अभियान: उघड्यावर शौच बंद.
4. अटल भूजल योजना: भूजल पातळी वाढवणे.

10. भारतातील महत्वाची धरणे | 50+ | Police Bharti हमखास

धरण	नदी	राज्य	वैशिष्ट्य
टिहरी धरण	भागीरथी	उत्तराखंड	भारताचे सर्वात उंच 260m. 2400 MW
भाक्रा नांगल	सतलज	हिमाचल-पंजाब	गोविंद सागर. "आधुनिक भारताचे मंदिर" नेहरू
हिराकुंड	महानदी	ओडिशा	जगातील सर्वात लांब मातीचे धरण 25.8 किमी
नागार्जुन सागर	कृष्णा	तेलंगणा-आंध्र	जगातील सर्वात मोठे दगडी धरण. 1.2 कोटी एकर सिंचन
सरदार सरोवर	नर्मदा	गुजरात	163m उंच. 4 राज्यांना फायदा. नर्मदा बचाओ आंदोलन
कोयना धरण	कोयना	महाराष्ट्र	शिवसागर. 1960 MW. 1967 भूकंप
जायकवाडी	गोदावरी	महाराष्ट्र	नाथ सागर. मराठवाड्याची जीवनरेषा
उजनी	भीमा	महाराष्ट्र	यशवंत सागर. सोलापूर
मेट्टूर	कावेरी	तामिळनाडू	स्टॅनली जलाशय. 120 फूट उंच
इडुक्की	पेरियार	केरळ	आर्च धरण. 169m. आशियातील 1ले
रिहंद	रिहंद-सोन	उत्तर प्रदेश	गोविंद वल्लभ पंत सागर. सर्वात मोठा कृत्रिम तलाव
माताटीला	बेतवा	उत्तर प्रदेश	बुंदेलखंड
गांधी सागर	चंबळ	मध्य प्रदेश	चंबळ खोरे प्रकल्प
राणा प्रताप सागर	चंबळ	राजस्थान	अणुऊर्जा प्रकल्प जवळ
जवाहर सागर	चंबळ	राजस्थान	कोटा
पोंग धरण	बियास	हिमाचल	महाराणा प्रताप सागर. रामसर साइट
थीन धरण	रावी	पंजाब	रणजीत सागर
सलाल	चिनाब	जम्मू काश्मीर	रॉकफिल धरण
बगलिहार	चिनाब	जम्मू काश्मीर	पाकिस्तानचा आक्षेप
उरी	झेलम	जम्मू काश्मीर	750 MW
तुलबुल	झेलम	जम्मू काश्मीर	वुलर सरोवरावर. नेव्हिगेशन
फरक्का बॅरेज	गंगा	पश्चिम बंगाल	2245m लांब. हुगळी ला पाणी. कोलकाता बंदर
दामोदर व्हॅली	दामोदर	झारखंड-प.बंगाल	4 धरणे - तिलैया, कोनार, मैथन, पंचेत. "भारताची रूर"
मयूराक्षी	मयूराक्षी	झारखंड-प.बंगाल	मस्संजोर धरण. "कॅनडा धरण"
कोसी प्रकल्प	कोसी	बिहार-नेपाळ	हनुमान नगर बॅरेज. पूर नियंत्रण
गंडक प्रकल्प	गंडक	बिहार-नेपाळ	वाल्मिकी नगर बॅरेज
शरावती	शरावती	कर्नाटक	लिंगनमक्की धरण. जोग धबधबा 253m
तुंगभद्रा	तुंगभद्रा	कर्नाटक-आंध्र	हंपी जवळ. 1.2 लाख हेक्टर
मालप्रभा	मालप्रभा	कर्नाटक	नवील तीर्थ धरण. बदामी
घाटप्रभा	घाटप्रभा	कर्नाटक	हिडकल धरण. गोकाक धबधबा
भीमा	भीमा	महाराष्ट्र	उजनी धरण. सोलापूर
पेंच	पेंच	मध्य प्रदेश-महाराष्ट्र	तोटलाडोह धरण. पेंच व्याघ्र प्रकल्प
वैनगंगा	वैनगंगा	मध्य प्रदेश-महाराष्ट्र	गोसेखुर्द धरण. विदर्भ
वर्धा	वर्धा	महाराष्ट्र	अप्पर वर्धा धरण. अमरावती
पेंच	पेंच	मध्य प्रदेश	कमलेश्वर धरण
कन्हान	कन्हान	मध्य प्रदेश-महाराष्ट्र	नागपूर चे पाणी
पूर्णा	पूर्णा	महाराष्ट्र	येलदरी धरण, सिद्धेश्वर धरण
मंजिरा	मंजिरा	महाराष्ट्र-तेलंगणा	निजाम सागर. हैदराबाद ला पाणी
प्राणहिता	प्राणहिता	महाराष्ट्र-तेलंगणा	काळेश्वरम प्रकल्प. जगातील सर्वात मोठे लिफ्ट इरिगेशन
इंद्रावती	इंद्रावती	ओडिशा-छत्तीसगड	इंद्रावती धरण. चित्रकोट धबधबा "भारताचा नायगारा"
कोलाब	कोलाब	ओडिशा	अप्पर कोलाब धरण
सिलेरू	सिलेरू	ओडिशा-आंध्र	अप्पर सिलेरू, लोअर सिलेरू धरण
शबरी	शबरी	ओडिशा-छत्तीसगड	गोदावरी उपनदी
पोलावरम	गोदावरी	आंध्र प्रदेश	राष्ट्रीय प्रकल्प. 194 TMC. इंदिरा सागर
धवळेश्वरम	गोदावरी	आंध्र प्रदेश	आर्थर कॉटन बॅरेज 1852. 4 किमी लांब
श्रीशैलम	कृष्णा	आंध्र-तेलंगणा	भारताचे 2रे मोठे जलविद्युत 1670 MW. 12 ज्योतिर्लिंग
अलमट्टी	कृष्णा	कर्नाटक	लाल बहादूर शास्त्री सागर. उंची 519m
नारायणपूर	कृष्णा	कर्नाटक	बसव सागर
जुराला	कृष्णा	तेलंगणा	प्रियदर्शिनी जुराला प्रकल्प
प्रकाशम	कृष्णा	आंध्र प्रदेश	विजयवाडा. 1223m लांब बॅरेज
कृष्णराज सागर	कावेरी	कर्नाटक	म्हैसूर जवळ. वृंदावन गार्डन. 1932
मेट्टूर	कावेरी	तामिळनाडू	स्टॅनली जलाशय. 120 फूट उंच. 1934
बाणासुर सागर	काबिनी	केरळ	भारताचे सर्वात मोठे मातीचे धरण
इडुक्की	पेरियार	केरळ	आर्च धरण 169m. आशियातील 1ले
मुल्लापेरियार	पेरियार	केरळ-तामिळनाडू	1895. 116 वर्ष जुने. वादग्रस्त

11. नदी खोरे प्रकल्प | River Valley Projects | 15+ महत्वाचे

स्वातंत्र्यानंतर "आधुनिक भारताची मंदिरे" नेहरू.

प्रकल्प	नदी	राज्य	फायदा
दामोदर खोरे	दामोदर	झारखंड-प.बंगाल	4 धरणे. पूर नियंत्रण, वीज, सिंचन. "भारताची रूर"
भाक्रा नांगल	सतलज	हिमाचल-पंजाब	226m उंच. 1325 MW. गोविंद सागर. हरित क्रांती
हीराकुंड	महानदी	ओडिशा	25.8 किमी लांब. 1.6 लाख हेक्टर. पूर नियंत्रण
चंबळ खोरे	चंबळ	MP-राजस्थान	गांधी सागर, राणा प्रताप सागर, जवाहर सागर, कोटा बॅरेज
कोसी प्रकल्प	कोसी	बिहार-नेपाळ	हनुमान नगर बॅरेज. पूर नियंत्रण
गंडक प्रकल्प	गंडक	बिहार-नेपाळ	वाल्मिकी नगर बॅरेज. 15 लाख एकर सिंचन
रिहंद खोरे	रिहंद	UP	गोविंद वल्लभ पंत सागर. 300 MW
तुंगभद्रा	तुंगभद्रा	कर्नाटक-आंध्र	9 लाख एकर. हंपी जवळ
नागार्जुन सागर	कृष्णा	तेलंगणा-आंध्र	11.5 लाख हेक्टर. जगातील सर्वात मोठे दगडी धरण
कुंडा	कुंडा	तामिळनाडू	535 MW. निलगिरी
परांबिकुलम-अलियार	भरतपुझा	केरळ-तामिळनाडू	7 धरणे, 6 बोगदे. आंतरराज्य
उकाई	तापी	गुजरात	वल्लभ सागर. 2रे मोठे धरण गुजरातचे
सरदार सरोवर	नर्मदा	गुजरात	163m. 4 राज्यांना फायदा. 1.2 कोटी लोक
इंदिरा सागर	नर्मदा	मध्य प्रदेश	MP चे सर्वात मोठे. 12.2 लाख हेक्टर
पोचमपाड	गोदावरी	तेलंगणा	श्रीराम सागर

12. आंतरराज्य नदी जल वाद | 5 महत्वाचे | MPSC 2024 ला 10 मार्क

1. कावेरी वाद:

कर्नाटक vs तामिळनाडू vs केरळ vs पुडुचेरी. 1892 पासून. 2018 सुप्रीम कोर्ट निवाडा. कावेरी व्यवस्थापन प्राधिकरण.

2. कृष्णा वाद:

महाराष्ट्र vs कर्नाटक vs आंध्र vs तेलंगणा. कृष्णा पाणी वाटप लवाद 1 1976, लवाद 2 2010. अलमट्टी धरणाची उंची वाद.

3. गोदावरी वाद:

महाराष्ट्र vs आंध्र vs कर्नाटक vs MP vs ओडिशा. गोदावरी लवाद 1980. बबली प्रकल्प वाद महाराष्ट्र-आंध्र.

4. रावी-बियास वाद:

पंजाब vs हरियाणा vs राजस्थान. 1986 एर्नाडी लवाद. SYL कालवा वाद.

5. नर्मदा वाद:

गुजरात vs MP vs महाराष्ट्र vs राजस्थान. नर्मदा लवाद 1979. सरदार सरोवर उंची वाद. 30 वर्ष लागले.

13. राष्ट्रीय जलमार्ग | National Waterways | 5 महत्वाचे

NW	नदी	मार्ग	लांबी किमी	वैशिष्ट्य
NW-1	गंगा	हल्दिया-वाराणसी	1620	सर्वात लांब. जल महामार्ग
NW-2	ब्रह्मपुत्रा	धुबरी-सादिया	891	आसाम
NW-3	पश्चिम किनारा कालवा	कोट्टापुरम-कोल्लम	205	केरळ. चंपाकरा+उद्योगमंडल कालवा
NW-4	कृष्णा-गोदावरी	काकीनाडा-पुडुचेरी	1095	बकिंघम कालवा
NW-5	ब्राह्मणी-महानदी	गोआंदिया-तलचर	623	ओडिशा. पूर्व किनारा कालवा

14. नद्यांवर आधारित शहरे | 50+ | Police Bharti एक प्रश्न

गंगा: हरिद्वार, कनौज, कानपूर, प्रयागराज, वाराणसी, पाटणा, भागलपूर, कोलकाता.
यमुना: दिल्ली, मथुरा, आग्रा, इटावा.
गोदावरी: नाशिक, नांदेड, राजमहेंद्री.
कृष्णा: सांगली, कराड, विजयवाडा.
कावेरी: तिरुचिरापल्ली, श्रीरंगम, तंजावर.
नर्मदा: जबलपूर, होशंगाबाद, भरूच.
तापी: भुसावळ, सुरत.
ब्रह्मपुत्रा: डिब्रुगढ, तेजपूर, गुवाहाटी.
महानदी: रायपूर, संबलपूर, कटक.
सतलज: लुधियाना, फिरोजपूर.
झेलम: श्रीनगर.
चिनाब: अखनूर.
रावी: लाहोर पाक.
बियास: मंडी.
घाघरा: अयोध्या.
गोमती: लखनौ.
सोन: डेहरी.
चंबळ: कोटा.
बेतवा: विदिशा, ओरछा.
केन: बांदा.
तुंगभद्रा: हंपी.
भीमा: पंढरपूर.
मूसी: हैदराबाद.
पेरियार: कोची.
साबरमती: अहमदाबाद, गांधीनगर.
माही: वडोदरा.
उल्हास: कल्याण, ठाणे.
सावित्री: महाड.

15. नदी बेटे व डेल्टा | 10 महत्वाचे

1. माजुली बेट: ब्रह्मपुत्रा, आसाम. जगातील सर्वात मोठे नदी बेट 880 चौ.किमी. सत्र संस्कृती. UNESCO तात्पुरती यादी.
2. श्रीरंगम बेट: कावेरी, तिरुचिरापल्ली. कावेरी+कोल्लीडम मधोमध. श्रीरंगनाथ मंदिर.
3. शिवसमुद्रम बेट: कावेरी, कर्नाटक. शिवसमुद्रम धबधबा.
4. मुनरो बेट: अष्टमुडी सरोवर, केरळ. पेरियार-कल्लडा संगम.
5. दिवर बेट: मांडवी नदी, गोवा.
6. सुंदरबन डेल्टा: गंगा-ब्रह्मपुत्रा. 1 लाख चौ.किमी. जगात 1 नंबर. रॉयल बंगाल टायगर.
7. गोदावरी डेल्टा: आंध्र. 5200 चौ.किमी. धानाचे कोठार.
8. कृष्णा डेल्टा: आंध्र. 4600 चौ.किमी.
9. कावेरी डेल्टा: तामिळनाडू. 2900 चौ.किमी. "तामिळनाडूचे तांदळाचे कोठार".
10. महानदी डेल्टा: ओडिशा. 9500 चौ.किमी.

16. नदी खोरी व मृदा | 3 प्रकार

1. खादर मृदा: नवीन गाळ. दरवर्षी पूर. खूप सुपीक. गंगा-ब्रह्मपुत्रा मैदान. तांदूळ, गहू, ऊस.
2. बांगर मृदा: जुनी गाळाची मृदा. पूर येत नाही. कमी सुपीक. टेरेस.
3. डेल्टा मृदा: नदी मुखाशी. काळी, सुपीक. तांदूळ.

17. नद्यांवरील धबधबे | 15+ | MPSC नकाशा प्रश्न

धबधबा	नदी	राज्य	उंची m	वैशिष्ट्य
जोग धबधबा	शरावती	कर्नाटक	253	भारतात 2रा उंच. राजा, राणी, रोरर, रॉकेट 4 प्रवाह
कुंचिकल	वराही	कर्नाटक	455	भारतात 1ला उंच
बरेहिपानी	बुद्धबलंगा	ओडिशा	399	भारतात 2रा उंच. सिमलीपाल
नोहकलिकाई	चेरापुंजी	मेघालय	340	भारतात 4था उंच
दूधसागर	मांडवी	गोवा-कर्नाटक	310	"दुधाचा समुद्र". 4 थर
धुआंधार	नर्मदा	मध्य प्रदेश	30	भेडाघाट जबलपूर. संगमरवरी खडक. धूर निघतो
चित्रकोट	इंद्रावती	छत्तीसगड	29	"भारताचा नायगारा". 300m रुंद. बस्तर
होगेनक्कल	कावेरी	तामिळनाडू-कर्नाटक	20	"भारताचा नायगारा". धुराचे डोंगर
शिवसमुद्रम	कावेरी	कर्नाटक	98	गगनचुक्की, भारचुक्की. भारतातील 1ले हायडल 1902
अथिराप्पिल्ली	चालकुडी	केरळ	25	"बाहुबली धबधबा". दक्षिण भारतातील नायगारा
कुंतला	कडम	तेलंगणा	45	तेलंगणातील सर्वात उंच
गोकाक	घाटप्रभा	कर्नाटक	52	घोड्याच्या नालेसारखा
दूधसागर	मांडवी	गोवा	310	4 थर. रेल्वे लाईन जाते
सोचिपारा	चालियार	केरळ	200	वायनाड. सेंटिनल रॉक धबधबा
तिर्थगढ	कांगेर	छत्तीसगड	91	कांगेर घाटी राष्ट्रीय उद्यान

18. नदी खोरे व संस्कृती | 5 महत्वाची

1. सिंधू संस्कृती 2500 BC: सिंधू नदी. हडप्पा, मोहेंजोदडो. नगर रचना, सांडपाणी.
2. वैदिक संस्कृती 1500 BC: सप्तसिंधू - सिंधू, वितस्ता झेलम, अस्किनी चिनाब, परुष्णी रावी, विपाशा बियास, शतद्रु सतलज, सरस्वती.
3. गंगा संस्कृती: महाजनपद, मौर्य, गुप्त. पाटलीपुत्र, वाराणसी. बौद्ध-जैन.
4. दक्षिण संस्कृती: कावेरी-चोल, कृष्णा-तुंगभद्रा-विजयनगर, गोदावरी-सातवाहन.
5. संगम संस्कृती: तामिळ. कावेरी डेल्टा. पांड्य, चोल, चेर.

19. नदी खोरे व पर्यावरण | 5 समस्या

1. पूर: ब्रह्मपुत्रा, कोसी, दामोदर. दरवर्षी 400 लाख हेक्टर बुडते. 1600 कोटी नुकसान.
2. दुष्काळ: लुनी, पेनार, कावेरी खालचे खोरे. पाणी टंचाई.
3. गाळ: हिमालयीन नद्या 800 दशलक्ष टन गाळ. धरणे भरतात. फरक्का बॅरेज गाळ.
4. धरण विस्थापन: सरदार सरोवर 2 लाख, टिहरी 1 लाख, हिराकुंड 1.5 लाख विस्थापित.
5. पाणी वाटप वाद: कावेरी, कृष्णा, गोदावरी, नर्मदा, रावी-बियास. राज्यांमध्ये भांडणे.

20. नदी पुनरुज्जीवन | 3 यशस्वी उदाहरणे

1. अरवरी नदी, राजस्थान: 60 किमी मृत नदी. राजेंद्र सिंह "वॉटर मॅन". जोहड बांधले. 45 वर्षांनी जिवंत. 1995.
2. रूपारेल नदी, राजस्थान: अलवर. 7 वर्षे कोरडी. जोहड + श्रमदान. 1998 जिवंत.
3. कुट्टीअडी नदी, केरळ: लोकसहभाग. गाळ काढला. 2017 जिवंत.

50 PYQ एकत्र | MPSC + Police + Talathi 2013-2025:
1. गोदावरी उगम? त्र्यंबकेश्वर. 2. कृष्णा उगम? महाबळेश्वर. 3. कावेरी उगम? तलाकावेरी. 4. नर्मदा उगम? अमरकंटक. 5. तापी उगम? मुलताई. 6. गंगा उगम? गंगोत्री. 7. यमुना उगम? यमुनोत्री. 8. ब्रह्मपुत्रा उगम? अंगसी हिमनदी तिबेट. 9. सिंधू उगम? बोखर-चू तिबेट. 10. महानदी उगम? सिहावा. 11. पेनगंगा उगम? बुलढाणा. 12. वर्धा उगम? मुलताई. 13. वैनगंगा उगम? सिवनी. 14. प्राणहिता निर्मिती? वर्धा+वैनगंगा. 15. कोयना उगम? महाबळेश्वर. 16. भीमा उगम? भीमाशंकर. 17. तुंगभद्रा निर्मिती? तुंगा+भद्रा. 18. मंजिरा उगम? बालाघाट. 19. इंद्रावती उगम? ओडिशा. 20. साबरमती उगम? अरावली. 21. माही उगम? विंध्य. 22. लुनी उगम? अजमेर. 23. घग्गर लुप्त? राजस्थान. 24. सरस्वती लुप्त? राजस्थान. 25. भारतात सर्वात लांब? गंगा 2525 किमी. 26. द्वीपकल्पात सर्वात लांब? गोदावरी 1465 किमी. 27. पश्चिम वाहिनी सर्वात लांब? नर्मदा 1312 किमी. 28. सर्वात मोठे खोरे? गंगा 8.6 लाख चौ.किमी. 29. सर्वात मोठा डेल्टा? सुंदरबन 1 लाख चौ.किमी. 30. सर्वात जास्त गाळ? ब्रह्मपुत्रा. 31. बारमाही नद्या? हिमालयीन. 32. हंगामी नद्या? द्वीपकल्पीय. 33. डेल्टा नद्या? पूर्व वाहिनी. 34. खाडी नद्या? पश्चिम वाहिनी. 35. रिफ्ट व्हॅली? नर्मदा, तापी. 36. कर्कवृत्त 2 वेळा? माही. 37. 5 नद्या पंजाब? झेलम, चिनाब, रावी, बियास, सतलज. 38. बियास पूर्ण भारतात? होय. 39. कोसी शोक? बिहार. 40. दामोदर शोक? बंगाल. 41. दक्षिण गंगा? गोदावरी. 42. वृद्ध गंगा? गोदावरी. 43. बंगालचे शोक? दामोदर. 44. बिहारचे शोक? कोसी. 45. ओडिशाचे शोक? ब्राह्मणी. 46. आसामचे शोक? ब्रह्मपुत्रा. 47. तामिळनाडू जीवनरेषा? कावेरी. 48. केरळ जीवनरेषा? पेरियार. 49. कर्नाटक जीवनरेषा? कावेरी. 50. महाराष्ट्र जीवनरेषा? गोदावरी, कृष्णा.

21. नदी खोरे योजना | 10 महत्वाच्या योजना

1. नमामि गंगे 2014: 20,000 कोटी. गंगा स्वच्छता. 5 राज्ये. STP, घाट, जनजागृती.
2. राष्ट्रीय नदी संरक्षण योजना NRCP 1995: 34 नद्या, 77 शहरे. 1,100 कोटी. प्रदूषण कमी करणे.
3. राष्ट्रीय जल अभियान: 20% पाणी कार्यक्षमता वाढवणे. हवामान बदल.
4. अटल भूजल योजना: 6,000 कोटी. 7 राज्ये. भूजल पातळी वाढवणे. समुदाय सहभाग.
5. जल शक्ती अभियान: 2019. पाणी बचत, संवर्धन. "Catch the Rain".
6. PMKSY: प्रधानमंत्री कृषी सिंचाई योजना. "हर खेत को पानी". 50,000 कोटी.
7. नदी जोड प्रकल्प: 30 लिंक. केन-बेतवा मंजूर. 5.5 लाख कोटी.
8. राष्ट्रीय जल विकास अभिकरण NWDA: 1982. नदी जोड अभ्यास.
9. केंद्रीय जल आयोग CWC: 1945. पूर, धरण, पाणी वाटप.
10. केंद्रीय भूजल मंडळ CGWB: भूजल सर्वेक्षण, व्यवस्थापन.

22. नद्यांवरील महत्वाची शहरे व तीर्थक्षेत्रे | 30+ | MPSC हमखास

शहर/तीर्थ	नदी	राज्य	वैशिष्ट्य
हरिद्वार	गंगा	उत्तराखंड	कुंभमेळा, हर की पौडी. गंगा मैदानात उतरते
ऋषिकेश	गंगा	उत्तराखंड	योग नगरी. लक्ष्मण झुला
प्रयागराज	गंगा-यमुना संगम	UP	त्रिवेणी संगम. कुंभमेळा. अकबर किल्ला
वाराणसी	गंगा	UP	काशी. 84 घाट. जगातील सर्वात जुने शहर. काशी विश्वनाथ
पाटणा	गंगा	बिहार	पाटलीपुत्र. गंगा+सोन+गंडक संगम
दिल्ली	यमुना	दिल्ली	राजधानी. लाल किल्ला यमुना काठी
मथुरा	यमुना	UP	कृष्ण जन्मभूमी
आग्रा	यमुना	UP	ताज महल यमुना काठी
उज्जैन	क्षिप्रा	MP	कुंभमेळा. महाकालेश्वर 12 ज्योतिर्लिंग
नाशिक	गोदावरी	महाराष्ट्र	कुंभमेळा. त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग. काळाराम मंदिर
पैठण	गोदावरी	महाराष्ट्र	जायकवाडी धरण. संत एकनाथ समाधी. पैठणी साडी
नांदेड	गोदावरी	महाराष्ट्र	हजूर साहिब गुरुद्वारा. गुरु गोबिंद सिंह
पंढरपूर	भीमा - चंद्रभागा	महाराष्ट्र	विठ्ठल मंदिर. आषाढी-कार्तिकी वारी. दक्षिण काशी
विजयवाडा	कृष्णा	आंध्र	प्रकाशम बॅरेज. कनक दुर्गा मंदिर
श्रीशैलम	कृष्णा	आंध्र-तेलंगणा	12 ज्योतिर्लिंग. मल्लिकार्जुन मंदिर. श्रीशैलम धरण
श्रीरंगम	कावेरी	तामिळनाडू	श्रीरंगनाथ मंदिर. जगातील सर्वात मोठे कार्यरत मंदिर 156 एकर
तंजावर	कावेरी डेल्टा	तामिळनाडू	बृहदीश्वर मंदिर. चोल राजधानी
कुंभकोणम	कावेरी	तामिळनाडू	महामहम कुंभमेळा 12 वर्षांनी. "मंदिरांचे शहर"
ओंकारेश्वर	नर्मदा	MP	12 ज्योतिर्लिंग. ओम आकाराचे बेट
महेश्वर	नर्मदा	MP	अहिल्याबाई होळकर राजधानी. महेश्वरी साडी
हंपी	तुंगभद्रा	कर्नाटक	विजयनगर साम्राज्य राजधानी. UNESCO वारसा
बदामी	मालप्रभा	कर्नाटक	चालुक्य राजधानी. लेणी
श्रवणबेळगोळ	हेमावती जवळ	कर्नाटक	गोमटेश्वर 57 फूट मूर्ती. जैन तीर्थ
श्रीनगर	झेलम	जम्मू काश्मीर	दाल सरोवर. हाऊस बोट
गुवाहाटी	ब्रह्मपुत्रा	आसाम	कामाख्या मंदिर. पूर्व भारताचे प्रवेशद्वार
कोलकाता	हुगळी-गंगा	प.बंगाल	हावडा ब्रिज. बंदर
अयोध्या	सरयू-घाघरा	UP	राम जन्मभूमी. राम मंदिर
चित्रकूट	मंदाकिनी	MP-UP	राम वनवास. भरत मिलाप
अमरकंटक	नर्मदा+सोन उगम	MP	नर्मदा मंदिर. मैकाल टेकडी

23. नदी खोरे व खनिजे | 5 महत्वाचे

1. दामोदर खोरे: "भारताची रूर". कोळसा, लोह, अभ्रक. बोकारो, धनबाद, दुर्गापूर.
2. गोदावरी खोरे: कोळसा - सिंगरेनी, वारंगल. बॉक्साइट.
3. महानदी खोरे: कोळसा - तालचेर, इब व्हॅली. लोह - बैलाडिला. हिरे - पन्ना जवळ.
4. नर्मदा खोरे: संगमरवरी, बॉक्साइट, डोलोमाइट.
5. कावेरी खोरे: लिग्नाइट - नेवेली. बॉक्साइट.

24. नदी खोरे व राष्ट्रीय उद्याने | 10+ | MPSC पर्यावरण

राष्ट्रीय उद्यान	नदी	राज्य	प्राणी
जिम कॉर्बेट	रामगंगा	उत्तराखंड	वाघ. भारतातील 1ले राष्ट्रीय उद्यान 1936
राजाजी	गंगा	उत्तराखंड	हत्ती
दुधवा	शारदा-सुएली	UP	वाघ, गेंडा
वाल्मिकी	गंडक	बिहार	वाघ
काझीरंगा	ब्रह्मपुत्रा	आसाम	एकशिंगी गेंडा. UNESCO
मानस	मानस	आसाम	वाघ, हत्ती, गोल्डन लंगूर. UNESCO
नामदाफा	नोआ दिहिंग	अरुणाचल	वाघ, हिम बिबट्या, रेड पांडा
सुंदरबन	गंगा-ब्रह्मपुत्रा डेल्टा	प.बंगाल	रॉयल बंगाल टायगर. UNESCO
सतपुडा	देनवा-तवा	MP	वाघ, गौर
कान्हा	बंजार-हलोन	MP	वाघ. जंगल बुक प्रेरणा
पेंच	पेंच	MP-महाराष्ट्र	वाघ. जंगल बुक मोगली
ताडोबा	अंधारी	महाराष्ट्र	वाघ. महाराष्ट्रातील सर्वात जुने
नागरहोळे	काबिनी	कर्नाटक	हत्ती, वाघ
बांदीपूर	काबिनी	कर्नाटक	वाघ, हत्ती. प्रोजेक्ट टायगर 1973
मुदुमलाई	मोयार	तामिळनाडू	हत्ती, वाघ
पेरियार	पेरियार	केरळ	हत्ती. पेरियार सरोवर

25. नदी खोरे व जमाती | 5 महत्वाच्या

1. भील: नर्मदा-तापी खोरे. MP, गुजरात, राजस्थान, महाराष्ट्र. भारतातील 2री मोठी जमात.
2. गोंड: वैनगंगा-गोदावरी खोरे. MP, महाराष्ट्र, छत्तीसगड, तेलंगणा. भारतातील सर्वात मोठी जमात.
3. संथाल: दामोदर-ब्राह्मणी खोरे. झारखंड, बंगाल, ओडिशा. 3री मोठी जमात.
4. बोडो: ब्रह्मपुत्रा खोरे. आसाम. बोडोलँड मागणी.
5. टोडा: निलगिरी. पेरियार, भवानी उगम. म्हशी पालन.

26. नदी संवर्धनासाठी 10 उपाय | MPSC निबंध

1. STP बांधणे: 100% सांडपाणी प्रक्रिया. जपान मॉडेल.
2. उद्योग नियंत्रण: Zero Liquid Discharge. ETP सक्तीचे.
3. वृक्षारोपण: नदी काठी 1 किमी जंगल. गाळ कमी होतो.
4. शाश्वत शेती: रासायनिक खते कमी. जैविक शेती. ठिबक सिंचन.
5. प्लास्टिक बंदी: नदीत निर्माल्य, प्लास्टिक टाकणे बंद. दंड.
6. जनजागृती: शाळा, कॉलेज मध्ये नदी स्वच्छता. गंगा दूत.
7. कायदा कडक: प्रदूषण करणाऱ्याला 5 वर्ष तुरुंग, 5 कोटी दंड.
8. ड्रेजिंग: गाळ काढणे. फरक्का बॅरेज गाळ समस्या.
9. पूर मैदान मोकळे: नदी पात्रात बांधकाम बंद. 2005 मुंबई पूर कारण.
10. पारंपरिक पद्धत: जोहड, तलाव, बावडी पुनरुज्जीवन. राजस्थान मॉडेल.

MPSC 2025 साठी Super Fast Revision - 20 पॉइंट:
1. सर्वात लांब - गंगा 2525 किमी. 2. द्वीपकल्पात सर्वात लांब - गोदावरी 1465. 3. पश्चिम वाहिनी सर्वात लांब - नर्मदा 1312. 4. सर्वात मोठे खोरे - गंगा 8.6 लाख चौ.किमी. 5. सर्वात मोठा डेल्टा - सुंदरबन 1 लाख. 6. सर्वात जास्त गाळ - ब्रह्मपुत्रा. 7. बारमाही - हिमालयीन. 8. हंगामी - द्वीपकल्पीय. 9. रिफ्ट व्हॅली - नर्मदा, तापी. 10. कर्कवृत्त 2 वेळा - माही. 11. 5 नद्या पंजाब - झेलम, चिनाब, रावी, बियास, सतलज. 12. दक्षिण गंगा - गोदावरी. 13. बंगालचे शोक - दामोदर. 14. बिहारचे शोक - कोसी. 15. ओडिशाचे शोक - ब्राह्मणी. 16. आसामचे शोक - ब्रह्मपुत्रा. 17. वृद्ध गंगा - गोदावरी. 18. भारताची रूर - दामोदर खोरे. 19. जगातील सर्वात लांब मातीचे धरण - हिराकुंड 25.8 किमी. 20. भारताचे सर्वात उंच धरण - टिहरी 260m.

निष्कर्ष

मित्रांनो, भारताची नदी प्रणाली हा MPSC, UPSC, पोलीस भरती, तलाठी, वनरक्षक चा सर्वात महत्वाचा घटक आहे. दरवर्षी 5-10 मार्कांचे प्रश्न येतात. नकाशा, धरणे, उपनद्या, शहरे, वाद हे सगळे विचारले जाते.

वर दिलेला 5300+ शब्दांचा नोट्स 3 वेळा वाचला, 50 PYQ सोडवले, तर नदी प्रणालीवर 100% मार्क पक्के. हा लेख तुमच्या मित्रांना Share करा. एक Share = एका गरीब मुलाला मोफत नोट्स.

पुढील लेख: "भारतातील पर्वत प्रणाली". पाहिजे असेल तर Comment करा "पर्वत PDF".

जय हिंद! जय महाराष्ट्र! जय नदी!

📥 PDF + नकाशा + 100 PYQ Free पाहिजे?

Comment मध्ये "नदी PDF" लिहा. PDF मध्ये: 1) 50 नद्या नकाशासह. 2) 100 धरणे टेबल. 3) 100 PYQ उत्तरा सहित. 4) 20 नकाशे. 5) आंतरराज्य वाद चार्ट. 6) 1 Page Mind Map.

Telegram Join करा - रोज 1 नोट्स Free

Disclaimer:
1. हा लेख शैक्षणिक हेतूने लिहिला आहे. UPSC, MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, वनरक्षक, SSC, बँकिंग परीक्षेच्या अभ्यासासाठी.
2. सर्व माहिती भारत सरकारचे अधिकृत स्रोत - केंद्रीय जल आयोग CWC, नॅशनल वॉटर डेव्हलपमेंट एजन्सी NWDA, भारताचा नकाशा Survey of India, शालेय भूगोल पुस्तके NCERT, महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ यावर आधारित आहे.
3. नद्यांची लांबी, क्षेत्रफळ वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये वेगळे असू शकते. परीक्षेत अधिकृत पुस्तकाला प्राधान्य द्या.
4. कोणतीही चूक आढळल्यास Comment करा, 24 तासात दुरुस्ती करू.
5. हा लेख कोणत्याही कोचिंग क्लास, राजकीय पक्ष, धर्म, जातीशी संबंधित नाही. फक्त मोफत शिक्षणासाठी समर्पित.