प्रार्थना समाज: 19व्या शतकातील महाराष्ट्रातील प्रबोधनाची चळवळ
MPSC, Police Bharti, Talathi साठी महत्त्वाचे - 20 PYQ सह
1. प्रस्तावना: प्रार्थना समाज म्हणजे काय?
19व्या शतकात महाराष्ट्रात सामाजिक आणि धार्मिक सुधारणांची लाट आली. ब्राह्मो समाजाच्या धर्तीवर मुंबईत 31 मार्च 1867 रोजी 'प्रार्थना समाजाची' स्थापना झाली. हा समाज म्हणजे महाराष्ट्रातील एकेश्वरवादी, विवेकनिष्ठ आणि सुधारणावादी चळवळीचा पाया होता. 'जातीभेद मोडा, विधवांना सन्मान द्या, स्त्री-शिक्षण वाढवा' हा या समाजाचा मुख्य नारा होता.
प्रार्थना समाजाने केवळ धर्मसुधारणा केली नाही, तर शिक्षण, समाजकार्य आणि राष्ट्रीयत्वाच्या भावनेची पेरणी केली. महादेव गोविंद रानडे, डॉ. आत्माराम पांडुरंग, आर. जी. भांडारकर यांसारख्या दिग्गजांनी या चळवळीला वैचारिक बैठक दिली.
2. स्थापना आणि पार्श्वभूमी
2.1 केशवचंद्र सेन यांचा दौरा
1864 साली ब्राह्मो समाजाचे नेते केशवचंद्र सेन मुंबईत आले. त्यांच्या प्रभावी व्याख्यानांनी मुंबईतील सुशिक्षित तरुण भारावून गेले. त्यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांनी समाजसुधारणेची चळवळ सुरू करण्याचे ठरवले.
2.2 स्थापनेची तारीख आणि संस्थापक
31 मार्च 1867 रोजी डॉ. आत्माराम पांडुरंग तर्खडकर यांच्या घरी प्रार्थना समाजाची स्थापना झाली. सुरुवातीला 'परमहंस सभा' नावाने गुप्तपणे काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांनीच पुढे प्रार्थना समाज स्थापन केला. डॉ. आत्माराम पांडुरंग हे प्रार्थना समाजाचे पहिले अध्यक्ष व संस्थापक होते.
पुढे 1870 पासून न्या. महादेव गोविंद रानडे समाजात सामील झाले आणि त्यांनी समाजाला खऱ्या अर्थाने दिशा दिली. त्यामुळे अनेकजण रानडेंनाच प्रार्थना समाजाचे 'प्राण' मानतात.
3. प्रार्थना समाजाची तत्त्वे आणि उद्दिष्टे
प्रार्थना समाज हा 'महाराष्ट्राचा ब्राह्मो समाज' म्हणून ओळखला जातो, पण दोघांमध्ये महत्त्वाचा फरक होता. ब्राह्मो समाजाने ख्रिश्चन धर्माचा प्रभाव स्वीकारला, तर प्रार्थना समाजाने 'वेद हेच प्रमाण मानले' आणि हिंदू धर्मात राहूनच सुधारणा करायच्या, अशी भूमिका घेतली.
3.1 प्रमुख तत्त्वे:
- एकेश्वरवाद: ईश्वर एकच आहे, तो निर्गुण, निराकार आहे. मूर्तीपूजेला विरोध.
- विवेकप्रामाण्यवाद: अंधश्रद्धा, कर्मकांड, बुवाबाजी यांना विरोध. बुद्धीला पटेल तेच स्वीकारायचे.
- जातिव्यवस्था निर्मूलन: जन्मावर आधारित जातिव्यवस्था अन्यायकारक आहे. आंतरजातीय विवाहाला प्रोत्साहन.
- स्त्री-सुधारणा: स्त्री-शिक्षण, विधवा-पुनर्विवाह, बालविवाह बंदी यासाठी कार्य.
- समाजसेवा: अनाथ, गरीब, दलित यांच्यासाठी शाळा, वसतिगृहे, रात्रीच्या शाळा काढणे.
4. प्रार्थना समाजाचे महत्त्वाचे कार्य
4.1 शैक्षणिक कार्य
प्रार्थना समाजाने शिक्षण हेच सुधारणेचे साधन मानले. त्यांनी मुलींसाठी पहिली शाळा काढली. मागासवर्गीय मुलांसाठी आणि कामगारांसाठी 'रात्रीच्या शाळा' सुरू केल्या. 1870 साली 'हुजूरपागा' शाळा सुरू करण्यात समाजाचा मोठा वाटा होता.
4.2 विधवा-पुनर्विवाह चळवळ
महादेव गोविंद रानडे आणि वामन आबाजी मोडक यांनी विधवा-पुनर्विवाहाचा पुरस्कार केला. विष्णुशास्त्री पंडित यांनी 'विधवा विवाह उत्तेजक मंडळी' स्थापन करून प्रत्यक्ष कृती केली. प्रार्थना समाजाच्या पाठिंब्यामुळेच या चळवळीला बळ मिळाले.
4.3 अस्पृश्यता निवारण
प्रार्थना समाजाने अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश मिळावा यासाठी प्रयत्न केले. दलित मुलांसाठी स्वतंत्र शाळा आणि वसतिगृहे काढली. 'दीनमित्र समाज' आणि 'डिप्रेस्ड क्लास मिशन' यांसारख्या संस्था समाजाच्या कार्यकर्त्यांनीच स्थापन केल्या.
4.4 साहित्य आणि वृत्तपत्रे
लोकांमध्ये जागृती करण्यासाठी प्रार्थना समाजाने वृत्तपत्रांचा आधार घेतला. 'सुबोध पत्रिका' हे प्रार्थना समाजाचे मुखपत्र होते. याशिवाय 'इंदुप्रकाश' मधूनही समाजाचे विचार मांडले जात.
5. प्रार्थना समाजातील प्रमुख व्यक्ती
- 1. डॉ. आत्माराम पांडुरंग: संस्थापक अध्यक्ष. व्यवसायाने डॉक्टर. 'परमहंस सभा' चे सदस्य.
- 2. न्या. महादेव गोविंद रानडे: 'प्रार्थना समाजाचे प्राण'. समाजाला तात्त्विक आणि सामाजिक बैठक दिली. 'भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक'.
- 3. डॉ. रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर: थोर प्राच्यविद्या पंडित. वेद आणि उपनिषदांचा अभ्यास करून समाजाची वैदिक बैठक सिद्ध केली.
- 4. वामन आबाजी मोडक: शिक्षणतज्ज्ञ. स्त्री-शिक्षण आणि अस्पृश्योद्धारासाठी आयुष्य वेचले.
- 5. न्या. नारायण गणेश चंदावरकर: रानडेंनंतर समाजाचे नेतृत्व केले. राष्ट्रीय सभेचे अध्यक्ष.
6. ब्राह्मो समाज आणि प्रार्थना समाज: फरक
| मुद्दा | ब्राह्मो समाज | प्रार्थना समाज |
|---|---|---|
| स्थापना | 1828, कलकत्ता, राजा राममोहन रॉय | 1867, मुंबई, डॉ. आत्माराम पांडुरंग |
| प्रमाण ग्रंथ | उपनिषदे, पण वेदांचे प्रामाण्य नाकारले | वेद आणि उपनिषदे दोन्ही प्रमाण मानले |
| धर्म | हिंदू धर्मापासून फारकत घेतली. ख्रिश्चन प्रभाव | हिंदू धर्मात राहूनच सुधारणा. 'Reform from within' |
| स्वरूप | अधिक जहाल, आक्रमक | अधिक मवाळ, क्रमाक्रमाने सुधारणा |
7. प्रार्थना समाजाचे योगदान आणि मर्यादा
7.1 योगदान:
1. महाराष्ट्रात विवेकवाद आणि बुद्धिप्रामाण्यवाद रुजवला.
2. स्त्री-शिक्षण आणि विधवा-पुनर्विवाह चळवळीचा पाया घातला.
3. अस्पृश्यता निवारणासाठी पहिली संघटित चळवळ.
4. गोपाळ गणेश आगरकर, महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांसारखे पुढील समाजसुधारक घडवले.
7.2 मर्यादा:
1. चळवळ फक्त सुशिक्षित, उच्चवर्णीय, शहरी भागापुरती मर्यादित राहिली.
2. सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचण्यात अपयश.
3. 'मवाळ' भूमिकेमुळे जहाल सुधारकांनी टीका केली. उदा. लोकहितवादी.
8. MPSC मध्ये आलेले 20 मागील वर्षांचे प्रश्न (PYQ)
| क्र. | प्रश्न (PYQ) | उत्तर |
|---|---|---|
| 1 | प्रार्थना समाजाची स्थापना कोणत्या साली झाली? | 31 मार्च 1867 |
| 2 | प्रार्थना समाजाचे संस्थापक कोण होते? | डॉ. आत्माराम पांडुरंग तर्खडकर |
| 3 | प्रार्थना समाजाला 'प्राण' कोणी म्हटले जाते? | न्या. महादेव गोविंद रानडे |
| 4 | प्रार्थना समाजाचे मुखपत्र कोणते होते? | सुबोध पत्रिका |
| 5 | प्रार्थना समाजाने कोणत्या ग्रंथाचे प्रामाण्य मानले? | वेद आणि उपनिषदे |
| 6 | केशवचंद्र सेन यांच्या मुंबई दौऱ्यामुळे कोणत्या समाजाची स्थापना झाली? | प्रार्थना समाज |
| 7 | 'हुजूरपागा' शाळा सुरू करण्यामागे कोणत्या समाजाचा वाटा होता? | प्रार्थना समाज |
| 8 | ब्राह्मो समाज आणि प्रार्थना समाज यातील मुख्य फरक कोणता? | प्रार्थना समाजाने वेदप्रामाण्य मानले |
| 9 | डॉ. रामकृष्ण भांडारकर यांचा प्रार्थना समाजाशी काय संबंध होता? | ते प्रमुख तत्त्वज्ञ आणि कार्यकर्ते होते |
| 10 | प्रार्थना समाजाने मूर्तीपूजेबाबत काय भूमिका घेतली? | मूर्तीपूजेला विरोध केला |
| 11 | विधवा विवाह उत्तेजक मंडळी कोणाच्या प्रेरणेने स्थापन झाली? | प्रार्थना समाज / म.गो. रानडे |
| 12 | प्रार्थना समाजाच्या आधी गुप्तपणे काम करणारी सभा कोणती? | परमहंस सभा |
| 13 | न्या. नारायण गणेश चंदावरकर यांचा संबंध कोणत्या समाजाशी होता? | प्रार्थना समाज - रानडेंनंतर नेतृत्व |
| 14 | प्रार्थना समाजाने कोणत्या वर्गासाठी रात्रीच्या शाळा सुरू केल्या? | कामगार आणि मागासवर्गीयांसाठी |
| 15 | 'Reform from within' हे तत्त्व कोणत्या समाजाचे होते? | प्रार्थना समाज |
| 16 | प्रार्थना समाजाची स्थापना कोणाच्या घरी झाली? | डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांच्या घरी |
| 17 | प्रार्थना समाजाने कोणत्या प्रथेविरुद्ध मुख्यतः चळवळ केली? | जातिव्यवस्था, बालविवाह, सतीप्रथा |
| 18 | वामन आबाजी मोडक हे कोणत्या समाजाचे कार्यकर्ते होते? | प्रार्थना समाज |
| 19 | प्रार्थना समाजाची विचारधारा कोणत्या समाजाशी मिळतीजुळती होती? | ब्राह्मो समाज |
| 20 | प्रार्थना समाजाच्या कार्याला मर्यादा का पडल्या? | चळवळ शहरी, सुशिक्षित वर्गापुरती मर्यादित राहिली |
9. निष्कर्ष
प्रार्थना समाजाने महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि वैचारिक जडणघडणीत मोलाची भूमिका बजावली. जरी ही चळवळ सर्वसामान्यांपर्यंत पूर्णपणे पोहोचली नाही, तरी तिने पुढील काळातील सत्यशोधक समाज, आर्य समाज आणि राष्ट्रीय चळवळीची पार्श्वभूमी तयार केली. MPSC च्या परीक्षेत आधुनिक महाराष्ट्राच्या इतिहासात प्रार्थना समाजावर 2-3 प्रश्न हमखास विचारले जातात. वरील मुद्दे आणि PYQ पाठ केल्यास पूर्ण गुण मिळतील.
VisionGov Academy - MPSC, Police Bharti च्या परिपूर्ण तयारीसाठी
दादोबा पांडुरंग तर्खडकर
Image Source: Wikimedia Commons (Public Domain)
No comments:
Post a Comment