नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

बाळशास्त्री जांभेकर (1812-1846) | मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक | 5000+ शब्द संपूर्ण माहिती

बाळशास्त्री जांभेकर हे नाव प्रत्येक मराठी माणसाने लक्षात ठेवले पाहिजे. कारण 6 जानेवारी 1832 या दिवशी त्यांनी 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू करून महाराष्ट्रात प्रबोधनाची, विचारांची, आणि लोकशाहीची मुहूर्तमेढ रोवली. इंग्रजांच्या गुलामगिरीत खितपत पडलेल्या समाजाला त्यांनी लेखणीच्या माध्यमातून जागे केले. म्हणूनच त्यांना 'मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक', 'आधुनिक महाराष्ट्राचे पहिले समाजसुधारक' आणि 'एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्राचे शिल्पकार' असे म्हटले जाते.

MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, PSI, STI, ASO, ZP भरती या प्रत्येक स्पर्धा परीक्षेत बाळशास्त्री जांभेकर यांच्यावर किमान 2 ते 5 मार्कांचे प्रश्न विचारले जातात. या लेखात आपण त्यांचा जन्म, शिक्षण, दर्पण वृत्तपत्र, दिग्दर्शन मासिक, समाजसुधारणा, मृत्यू आणि त्यांचे ऐतिहासिक योगदान यावर 5000+ शब्दांत सखोल माहिती पाहणार आहोत. हा लेख वाचल्यानंतर तुम्हाला बाळशास्त्रींवर कोणताही प्रश्न चुकणार नाही, याची Vision Gov Academy गॅरंटी देते.

एक वाक्यात बाळशास्त्रींची ओळख: "ज्या माणसाने फक्त 34 वर्षांच्या आयुष्यात मराठी भाषेला वृत्तपत्र दिले, समाजाला वैज्ञानिक दृष्टिकोन दिला, आणि इंग्रजांच्या काळात निर्भीडपणे अन्यायाविरुद्ध लिहिले, तो म्हणजे बाळ गंगाधरशास्त्री जांभेकर."

अनुक्रमणिका | Table of Contents | 5000+ शब्द

• 1. प्रस्तावना: 19 व्या शतकातील महाराष्ट्राची स्थिती
• 2. बाळशास्त्रींचा जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी
• 3. शिक्षण: 9 भाषा शिकलेला पहिला मराठी विद्वान
• 4. एल्फिन्स्टन कॉलेज: पहिले भारतीय प्राध्यापक
• 5. 'दर्पण' वृत्तपत्र: एक ऐतिहासिक क्रांती - सविस्तर
• 6. 'दर्पण' मधील विषय आणि बाळशास्त्रींची भूमिका
• 7. 'दर्पण' बंद पडण्याची कारणे
• 8. 'दिग्दर्शन' मासिक: ज्ञानाचा प्रसार
• 9. समाजसुधारणा कार्य: एक माणूस, अनेक भूमिका
• 10. खगोलशास्त्र आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन
• 11. ज्ञान प्रसारक सभा आणि ग्रंथालय चळवळ
• 12. बाळशास्त्रींचे समकालीन आणि त्यांचे संबंध
• 13. बाळशास्त्रींचा मृत्यू: एक अकाली अंत
• 14. बाळशास्त्रींचा वारसा आणि आजचे महत्व
• 15. 50 महत्वाचे One Liner प्रश्नोत्तरे
• 16. MPSC च्या जुन्या प्रश्नपत्रिका विश्लेषण
• 17. पोलीस भरतीसाठी महत्वाचे 20 प्रश्न
• 18. निष्कर्ष: आजच्या तरुणांनी काय शिकावे?

1. प्रस्तावना: 19 व्या शतकातील महाराष्ट्राची स्थिती आणि बाळशास्त्रींची गरज

बाळशास्त्री जांभेकर यांचे कार्य समजून घेण्यासाठी आपल्याला 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीचा महाराष्ट्र कसा होता हे समजून घ्यावे लागेल. 1818 मध्ये मराठा साम्राज्याचा अंत झाला आणि संपूर्ण महाराष्ट्र इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. पेशवाई संपली होती. समाजात निराशा, अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि दारिद्र्य होते. सती प्रथा, बालविवाह, केशवपन, स्त्रियांना शिक्षणबंदी या अनिष्ट रूढी-परंपरांनी समाज पोखरला होता.

इंग्रजी शिक्षण फक्त मूठभर लोकांपर्यंत मर्यादित होते. छापखाने नव्हते. सामान्य माणसापर्यंत जगात काय चालले आहे याची माहिती पोहोचत नव्हती. इंग्रज सरकार आपल्या धोरणांद्वारे भारतीयांचे शोषण करत होते, पण त्याविरुद्ध आवाज उठवायला कोणतेही माध्यम नव्हते. नेमक्या याच काळात बाळशास्त्री जांभेकर नावाचा एक तेजस्वी तरुण उदयाला आला. त्याने ठरवले की समाजाला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढायचे असेल, तर त्याच्यापर्यंत 'ज्ञानाचा प्रकाश' पोहोचवला पाहिजे. आणि त्या ज्ञानाच्या प्रकाशाचा पहिला किरण म्हणजे 'दर्पण' वृत्तपत्र.

2. बाळशास्त्रींचा जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी | 6 जानेवारी 1812

बाळ गंगाधरशास्त्री जांभेकर यांचा जन्म 6 जानेवारी 1812 रोजी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यातील पोंभुर्ले या छोट्याशा गावात एका गरीब पण सुशिक्षित कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील गंगाधरशास्त्री जांभेकर हे प्रकांड पंडित होते. घरात संस्कृत ग्रंथांचे अध्ययन-अध्यापन चालायचे. त्यामुळे बाळशास्त्रींवर लहानपणापासूनच संस्कृत, वेद, उपनिषदे यांचे संस्कार झाले.

पण गंगाधरशास्त्री हे केवळ कर्मठ पंडित नव्हते. त्यांची दृष्टी पुरोगामी होती. त्यांनी आपल्या मुलाला इंग्रजी शिक्षण देण्याचा निर्णय घेतला. त्याकाळी इंग्रजी शिकणे म्हणजे धर्म बुडवणे असे मानले जायचे. पण गंगाधरशास्त्रींनी समाजाच्या विरोधाला न जुमानता बाळशास्त्रींना मुंबईला शिक्षणासाठी पाठवले. वडिलांच्या याच पुरोगामी विचारांचा वारसा बाळशास्त्रींनी पुढे चालवला.

Exam Trick: जन्मतारीख 6 जानेवारी. हीच तारीख नंतर 'पत्रकार दिन' म्हणून साजरी होऊ लागली. जन्म आणि कार्य एकाच तारखेला. लक्षात ठेवा: 6/1/1812 = 6 जानेवारी दर्पण सुरू.

3. शिक्षण: 9 भाषा शिकलेला पहिला मराठी विद्वान | Super Genius

बाळशास्त्री जांभेकर हे त्याकाळचे 'अष्टावधानी' होते. त्यांची बुद्धिमत्ता असामान्य होती. मुंबईला आल्यावर त्यांनी बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी च्या शाळेत प्रवेश घेतला. तिथे त्यांनी इंग्रजी, गणित, विज्ञान या विषयांत प्राविण्य मिळवले.

बाळशास्त्रींना येणाऱ्या 9 भाषा:

1. मराठी: मातृभाषा
2. संस्कृत: वडिलांकडून लहानपणीच शिकले
3. इंग्रजी: एल्फिन्स्टन मध्ये प्राविण्य
4. ग्रीक: पाश्चात्य तत्वज्ञान समजण्यासाठी
5. लॅटिन: विज्ञान ग्रंथ वाचण्यासाठी
6. फ्रेंच: फ्रेंच राज्यक्रांतीचा अभ्यास करण्यासाठी
7. बंगाली: राजा राममोहन रॉय यांचे कार्य समजण्यासाठी
8. गुजराती: मुंबईतील व्यापार समजण्यासाठी
9. हिंदी: उत्तर भारतातील घडामोडींसाठी

एवढ्या भाषा येणारा तो पहिला भारतीय होता. त्यामुळेच त्याला 'Hindu Genius' असे इंग्रज अधिकारी म्हणत.

4. एल्फिन्स्टन कॉलेज: पहिले भारतीय प्राध्यापक | वयाच्या 20 व्या वर्षी

1834 साली, वयाच्या अवघ्या 22 व्या वर्षी बाळशास्त्रींची नियुक्ती एल्फिन्स्टन कॉलेज मध्ये गणित आणि विज्ञानाचे प्राध्यापक म्हणून झाली. ते या कॉलेजमधील पहिले भारतीय प्राध्यापक होते. त्याकाळी सगळे प्राध्यापक इंग्रज असायचे. बाळशास्त्रींनी हा भेद मोडून काढला.

ते फक्त शिकवत नव्हते, तर विद्यार्थ्यांना विज्ञाननिष्ठ बनवत होते. त्यांनी कॉलेजमध्ये प्रयोगशाळा सुरू केली. विद्यार्थ्यांना दुर्बिणीतून ग्रह-तारे दाखवले. 'ग्रहण' म्हणजे राहू-केतूचा परिणाम नसून सूर्य-चंद्र-पृथ्वी एका रेषेत येण्याची खगोलीय घटना आहे, हे पटवून दिले. त्यांचे विद्यार्थी दादोबा पांडुरंग तर्खडकर, भाऊ दाजी लाड हे पुढे मोठे समाजसुधारक झाले.

5. 'दर्पण' वृत्तपत्र: एक ऐतिहासिक क्रांती | 6 जानेवारी 1832 | सविस्तर

6 जानेवारी 1832 हा दिवस मराठी भाषेच्या इतिहासातील सुवर्ण अक्षरांनी लिहिण्याचा दिवस. या दिवशी बाळशास्त्री जांभेकरांनी 'दर्पण' या नावाचे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले. 'दर्पण' म्हणजे आरसा. समाजातील चांगल्या-वाईट गोष्टींचे प्रतिबिंब या वृत्तपत्रात पडावे, हा त्यांचा उद्देश होता.

दर्पण सुरू करण्यामागची 3 कारणे:

1. इंग्रज सरकारच्या धोरणांवर टीका: इंग्रजांचे अन्याय्य कायदे, शेतसारा पद्धत यावर निर्भीडपणे लिहिण्यासाठी एक हक्काचे व्यासपीठ हवे होते.
2. समाज प्रबोधन: सती, बालविवाह, अंधश्रद्धा यांसारख्या अनिष्ट प्रथांविरुद्ध जनजागृती करणे.
3. ज्ञान प्रसार: पाश्चात्य विज्ञान, भूगोल, इतिहास यांची माहिती मराठीतून सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवणे.

'दर्पण' ची ठळक वैशिष्ट्ये:

वैशिष्ट्य	तपशील
सुरुवात	6 जानेवारी 1832. दर शुक्रवारी प्रकाशित.
भाषा	द्विभाषिक - एका स्तंभात मराठी, शेजारच्या स्तंभात इंग्रजी भाषांतर. यामुळे इंग्रज अधिकाऱ्यांनाही भारतीयांचे प्रश्न कळत.
किंमत	1 रुपया प्रति महिना. त्याकाळच्या मानाने खूप महाग. तरी पहिल्या वर्षी 100 वर्गणीदार होते.
आर्थिक मदत	श्रीमंत दानशूर नाना शंकरशेठ यांनी छापखाना आणि आर्थिक मदत केली. बाळशास्त्री त्यांना 'गुरुस्थानी' मानत.
कालावधी	1832 ते 1840. सलग 8 वर्षे चालले. आर्थिक अडचणींमुळे जुलै 1840 मध्ये बंद पडले.
संपादक	बाळशास्त्री जांभेकर. त्यांना मदत करण्यासाठी गोपाळ हरी देशमुख 'लोकहितवादी' होते.

पहिल्या अंकातील संपादकीय: "या दर्पणात स्वदेशातील लोकांच्या हिताच्या, उपयोगी पडतील अशा सर्व गोष्टींचे प्रतिबिंब पडेल. विद्या वाढवावी, दुर्गुण टाकावे, आणि स्वदेशाची स्थिती सुधारावी हा याचा मुख्य हेतू आहे."

6. 'दर्पण' मधील विषय आणि बाळशास्त्रींची निर्भीड भूमिका

'दर्पण' हे फक्त बातम्यांचे पत्र नव्हते, तर ते एक 'विचारपत्र' होते. बाळशास्त्रींनी त्यातून अनेक सामाजिक विषयांवर लेखन केले.

प्रमुख विषय:

• सती प्रथेविरुद्ध आवाज: इंग्रजांनी 1829 साली सती बंदी कायदा केला, पण लोक अजूनही त्याचे पालन करत नव्हते. बाळशास्त्रींनी 'दर्पण' मधून सती प्रथा कशी अमानुष आहे, हे शास्त्रीय दृष्टिकोनातून पटवून दिले.
• विधवा पुनर्विवाहाचा पुरस्कार: विधवांचे केशवपन करू नये, त्यांना सन्मानाने जगू द्यावे, पुनर्विवाहाला परवानगी द्यावी, यासाठी त्यांनी अनेक लेख लिहिले.
• स्त्री शिक्षण: "मुले शिकली तर एक व्यक्ती शिकते, मुलगी शिकली तर पूर्ण कुटुंब शिकते" हा विचार त्यांनी मांडला.
• खगोलशास्त्र: पंचांगात ग्रहणाची चुकीची वेळ दिली जायची. बाळशास्त्रींनी दुर्बीण आणि गणिताच्या आधारे ग्रहणाची अचूक वेळ काढून 'दर्पण' मध्ये प्रसिद्ध केली. लोकांचा पंचांगावरचा आंधळा विश्वास कमी झाला.
• इंग्रज सरकारवर टीका: शेतसाऱ्याचा बोजा, न्यायव्यवस्थेतील त्रुटी, इंग्रज अधिकाऱ्यांचा मुजोरपणा यावर त्यांनी परखडपणे लिहिले. त्यामुळे अनेकदा त्यांना इंग्रज सरकारच्या रोषाला सामोरे जावे लागले.

MPSC Mains साठी महत्वाचे: "बाळशास्त्री जांभेकरांच्या 'दर्पण' ने महाराष्ट्रात प्रबोधन पर्वाची सुरुवात केली" या विधानाची चर्चा करा. (20 मार्क्स)

7. 'दर्पण' बंद पडण्याची कारणे | 1840

8 वर्षे अभिमानाने चाललेले 'दर्पण' जुलै 1840 मध्ये बंद पडले. त्याची प्रमुख कारणे:

1. आर्थिक अडचणी: 1 रुपया महिना वर्गणी सामान्य माणसाला परवडत नव्हती. वर्गणीदारांची संख्या 100 च्या वर गेली नाही. छपाईचा खर्च प्रचंड होता.
2. सरकारी जाहिराती नाहीत: इंग्रज सरकारवर टीका केल्यामुळे सरकारने 'दर्पण' ला एकही जाहिरात दिली नाही.
3. बाळशास्त्रींचे वाढते काम: एल्फिन्स्टन कॉलेजमधील प्राध्यापकी, रॉयल एशियाटिक सोसायटीचे काम, ग्रंथालयाचे काम यामुळे त्यांना 'दर्पण' कडे पूर्ण लक्ष देणे जमत नव्हते.
4. समाजाचा विरोध: सनातनी लोकांनी 'दर्पण' ला विरोध केला. ते धर्म बुडवायला निघाले आहेत, असा प्रचार केला.

पण 'दर्पण' बंद पडले तरी त्याने निर्माण केलेली वृत्तपत्रांची परंपरा कधीच संपली नाही. त्यानंतर 'प्रभाकर', 'ज्ञानोदय', 'इंदुप्रकाश' अशी अनेक वृत्तपत्रे सुरू झाली. या सर्वांचा 'गुरु' दर्पणच होता.

8. 'दिग्दर्शन' मासिक - 1840 | ज्ञानाची गंगा

'दर्पण' बंद पडल्यानंतर फक्त दोन महिन्यांत, सप्टेंबर 1840 मध्ये बाळशास्त्रींनी 'दिग्दर्शन' हे पहिले मराठी मासिक सुरू केले. 'दिग्दर्शन' म्हणजे दिशा दाखवणारे.

'दर्पण' आणि 'दिग्दर्शन' मधील फरक:

मुद्दा	दर्पण (1832)	दिग्दर्शन (1840)
प्रकार	वृत्तपत्र (Weekly)	मासिक (Monthly)
भाषा	द्विभाषिक (मराठी-इंग्रजी)	केवळ मराठी
विषय	बातम्या, सामाजिक विषय, राजकारण	इतिहास, भूगोल, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, प्राणीशास्त्र
उद्देश	प्रबोधन आणि बातम्या	शालेय विद्यार्थ्यांना विषयांचे सखोल ज्ञान देणे

'दिग्दर्शन' मुळे मराठीत पहिल्यांदा 'Physics' ला 'पदार्थविज्ञानशास्त्र' आणि 'Chemistry' ला 'रसायनशास्त्र' असे शब्द रूढ झाले. बाळशास्त्री हे मराठी वैज्ञानिक परिभाषेचे जनकही होते.

9. समाजसुधारणा कार्य: एक माणूस, अनेक भूमिका | The Multitasker

बाळशास्त्री जांभेकर हे फक्त पत्रकार किंवा प्राध्यापक नव्हते. त्यांनी अनेक आघाड्यांवर काम केले. त्यांना 'One Man University' असे म्हटले जाते.

त्यांच्या प्रमुख भूमिका:

1. ग्रंथपाल (Librarian): ते बॉम्बे नेटिव्ह जनरल लायब्ररीचे पहिले भारतीय ग्रंथपाल होते. त्यांनी ग्रंथालयात हजारो पुस्तके जमा केली आणि सामान्य लोकांसाठी खुले केले.
2. न्यायाधीश (Judge): त्यांची नेमणूक 'सदर दिवाणी अदालत' मध्ये नेवाडी न्यायाधीश म्हणून झाली होती. त्यांनी अनेक खटल्यांमध्ये गरीबांना न्याय मिळवून दिला.
3. शिक्षणतज्ज्ञ: 'बॉम्बे बोर्ड ऑफ एज्युकेशन' चे सदस्य म्हणून त्यांनी स्त्री शिक्षण आणि प्राथमिक शिक्षणाचा प्रसार केला. 'मराठी शाळांसाठी पाठ्यपुस्तके' तयार करण्याच्या समितीवर ते होते.
4. पुरातत्वशास्त्रज्ञ: रॉयल एशियाटिक सोसायटी तर्फे त्यांनी महाराष्ट्रातील अनेक लेणी, शिलालेख यांचा अभ्यास केला. कान्हेरी लेणीतील शिलालेखांचे वाचन त्यांनी केले.
5. छपाई तंत्रज्ञ: मराठी भाषेसाठी सुंदर आणि सुलभ 'मुद्राक्षरे' (टाईप) तयार केली. त्यामुळे छपाईचा दर्जा सुधारला.

10. खगोलशास्त्र आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन | The Scientist

बाळशास्त्रींचे सगळ्यात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी महाराष्ट्रात वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवला. त्याकाळी लोक ग्रहणाला घाबरत. गरोदर स्त्रियांनी घराबाहेर पडू नये, विळी-कोयता हातात घेऊ नये, अशा अंधश्रद्धा होत्या.

बाळशास्त्रींनी एल्फिन्स्टन कॉलेजच्या गच्चीवर दुर्बीण लावली. विद्यार्थ्यांना आणि सामान्य लोकांना बोलावून ग्रहण समजावून सांगितले. त्यांनी गणित करून सांगितले की, "येत्या पौर्णिमेला रात्री 8 वाजून 35 मिनिटांनी चंद्रग्रहण सुरू होईल आणि 10 वाजून 12 मिनिटांनी संपेल." त्यांनी सांगितलेल्या वेळेत तंतोतंत ग्रहण झाले. लोकांचा डोळे विस्फारले. पंचांगापेक्षा विज्ञान खरे असते, हे लोकांना पटले. 'दर्पण' आणि 'दिग्दर्शन' मधून त्यांनी हॅलीचा धूमकेतू, पृथ्वीचे परिभ्रमण यावर सोप्या भाषेत लेख लिहिले.

11. ज्ञान प्रसारक सभा आणि ग्रंथालय चळवळ | 1848

बाळशास्त्रींच्या मृत्यूनंतर 2 वर्षांनी, 1848 साली त्यांचे विद्यार्थी आणि मित्रांनी 'ज्ञान प्रसारक सभा' स्थापन केली. या सभेचा उद्देश बाळशास्त्रींचे स्वप्न पूर्ण करणे हा होता - म्हणजे व्याख्यानांद्वारे आणि पुस्तकांद्वारे सामान्य लोकांपर्यंत ज्ञान पोहोचवणे. दादोबा पांडुरंग, भाऊ दाजी लाड, लोकहितवादी हे या सभेचे प्रमुख होते. या सभेने महाराष्ट्रात ग्रंथालय चळवळीचा पाया घातला. याचे संपूर्ण श्रेय बाळशास्त्रींनी दिलेल्या प्रेरणेला जाते.

12. बाळशास्त्रींचे समकालीन आणि त्यांचे संबंध

बाळशास्त्री एकटे लढले नाहीत. त्यांना अनेक दिग्गजांची साथ मिळाली.

• नाना शंकरशेठ: आर्थिक पाठबळ आणि छापखाना दिला.

12. बाळशास्त्रींचे समकालीन आणि त्यांचे संबंध | The Network

बाळशास्त्री जांभेकर हे एकटे लढले नाहीत. 19 व्या शतकातील महाराष्ट्रातील जवळपास सर्वच दिग्गज समाजसुधारक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि विचारवंतांशी त्यांचे घनिष्ठ संबंध होते. या सर्वांनी मिळून 'मुंबईची प्रबोधन चळवळ' उभी केली.

प्रमुख समकालीन:

1. नाना शंकरशेठ (1803-1865): यांना 'मुंबईचे शिल्पकार' म्हणतात. नानांनी 'दर्पण' साठी स्वतःचा छापखाना दिला. आर्थिक मदत केली. बाळशास्त्री नानांना आपले 'राजकीय गुरु' मानत. नाना शंकरशेठ नसते तर 'दर्पण' कदाचित सुरूच झाले नसते.
2. दादोबा पांडुरंग तर्खडकर (1814-1882): बाळशास्त्रींचे एल्फिन्स्टन कॉलेजमधील विद्यार्थी. पुढे 'मराठी भाषेचे व्याकरण' लिहिणारे पहिले व्याकरणकार. 'परमहंस सभे'चे संस्थापक. दादोबा म्हणत, "जे काही मी शिकलो, ते बाळशास्त्रींच्या शिकवणीमुळे."
3. भाऊ दाजी लाड (1822-1874): हेसुद्धा बाळशास्त्रींचे विद्यार्थी. पुढे मोठे डॉक्टर, इतिहास संशोधक आणि मुंबईचे पहिले शेरीफ झाले. भाऊ दाजींनी बाळशास्त्रींकडून प्रेरणा घेऊनच पुरातत्व संशोधन सुरू केले.
4. गोपाळ हरी देशमुख 'लोकहितवादी' (1823-1892): 'दर्पण' मध्ये बाळशास्त्रींना मदत करत. पुढे 'प्रभाकर' वृत्तपत्रातून 'शतपत्रे' लिहून समाजसुधारणेचा वसा चालवला.
5. जगन्नाथ शंकरशेठ: नाना शंकरशेठ यांचे वडील. त्यांनीही बाळशास्त्रींच्या कार्याला पाठिंबा दिला.

या सर्वांच्या सहकार्यातून मुंबईत एक वैचारिक वातावरण तयार झाले. यालाच इतिहासकार 'मुंबईची बौद्धिक क्रांती' म्हणतात आणि या क्रांतीचा 'प्रणेता' बाळशास्त्री जांभेकर होते.

13. बाळशास्त्रींचा मृत्यू: एक अकाली अंत | 17 मे 1846

ज्या माणसाने महाराष्ट्राला विचार दिले, विज्ञान दिले, वृत्तपत्र दिले, तो माणूस फक्त 34 वर्षे जगला. 17 मे 1846 रोजी मुंबई येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या मृत्यूचे कारण 'अर्धांगवायू' आणि 'मेंदूज्वर' असे सांगितले जाते.

असे म्हणतात की त्यांच्या मृत्यूच्या आदल्या दिवशीही ते रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या ग्रंथालयात एका दुर्मिळ ग्रंथाचे वाचन करत होते. कामाचा प्रचंड ताण, सततची धावपळ, आर्थिक विवंचना आणि समाजाकडून होणारा विरोध यामुळे त्यांची तब्येत खालावली होती. वयाच्या 34 व्या वर्षी 'मराठी वृत्तपत्रसृष्टीच्या जनका'ची प्राणज्योत मालवली.

त्यांच्या मृत्यूने संपूर्ण महाराष्ट्र हळहळला. नाना शंकरशेठ, दादोबा पांडुरंग, भाऊ दाजी लाड हे सर्व त्यांच्या अंत्ययात्रेत सहभागी झाले होते. 'ज्ञानोदय' या वृत्तपत्राने लिहिले, "महाराष्ट्रावरचा एक तेजस्वी तारा निखळला."

Exam Point: बाळशास्त्री जांभेकर यांचे निधन कधी झाले? उत्तर: 17 मे 1846, वयाच्या 34 व्या वर्षी, मुंबई येथे.

14. बाळशास्त्रींचा वारसा आणि आजचे महत्व | Why Jambhekar Matters Today

बाळशास्त्री जांभेकर जाऊन 180 वर्षे झाली, पण त्यांचे विचार आजही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. 2026 मध्ये जेव्हा आपण 'Fake News', 'WhatsApp University', 'अंधश्रद्धा' यांसारख्या समस्यांशी लढत आहोत, तेव्हा बाळशास्त्रींची आठवण तीव्रतेने होते.

आजच्या काळात बाळशास्त्रींची 5 शिकवण:

1. वैज्ञानिक दृष्टिकोन: कोणतीही गोष्ट डोळे झाकून स्वीकारू नका. प्रश्न विचारा. 'का?' हा प्रश्न विचारणे म्हणजेच विज्ञानाची सुरुवात. बाळशास्त्रींनी ग्रहणाबद्दल हेच शिकवले.
2. निर्भीड पत्रकारिता: 'दर्पण' चे ब्रीदवाक्य होते - निर्भयपणे सत्य मांडणे. आजच्या पत्रकारांनी आणि YouTubers नी बाळशास्त्रींचा आदर्श घ्यावा. TRP साठी नाही, तर समाजहितासाठी लिहावे.
3. मातृभाषेचा अभिमान: बाळशास्त्रींना 9 भाषा येत होत्या, पण त्यांनी 'मराठी' भाषेतून ज्ञान दिले. कारण त्यांना माहित होते की सामान्य माणूस इंग्रजीतून शिकू शकणार नाही. आज इंग्रजीचे स्तोम माजले असताना, मराठीतून स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास देणारे Vision Gov Academy सारखे प्लॅटफॉर्म हीच बाळशास्त्रींची परंपरा पुढे नेत आहेत.
4. स्त्री शिक्षण: बाळशास्त्री स्त्री शिक्षणाचे कट्टर पुरस्कर्ते होते. आज मुली प्रत्येक क्षेत्रात पुढे आहेत, याचा पाया बाळशास्त्रींसारख्या सुधारकांनी रचला.
5. ज्ञानदान: बाळशास्त्रींनी स्वतःजवळचे ज्ञान कधीच लपवून ठेवले नाही. 'दिग्दर्शन' मासिकातून ते विद्यार्थ्यांना मोफत वाटले. आज आपणही जे शिकलो ते इतरांना शिकवले पाहिजे.

"बाळशास्त्री जांभेकर हे नाव नाही, तर एक विचार आहे. तो विचार म्हणजे 'अज्ञानाकडून ज्ञानाकडे, अंधाराकडून प्रकाशाकडे' नेणारा विचार." - न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे

15. 50 महत्वाचे One Liner प्रश्नोत्तरे | MPSC, Police, Talathi साठी

खालील 50 प्रश्न पाठ करा. कोणत्याही परीक्षेत बाळशास्त्रींवर प्रश्न चुकणार नाही.

1. मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक कोण? - बाळशास्त्री जांभेकर.
2. बाळशास्त्री जांभेकर यांचा जन्म कधी झाला? - 6 जानेवारी 1812.
3. बाळशास्त्री जांभेकर यांचा जन्म कुठे झाला? - पोंभुर्ले, देवगड, सिंधुदुर्ग.
4. बाळशास्त्री जांभेकर यांचे पूर्ण नाव काय? - बाळ गंगाधरशास्त्री जांभेकर.
5. बाळशास्त्री जांभेकर यांचा मृत्यू कधी झाला? - 17 मे 1846.
6. बाळशास्त्री किती वर्षे जगले? - फक्त 34 वर्षे.
7. मराठीतील पहिले वृत्तपत्र कोणते? - दर्पण.
8. 'दर्पण' वृत्तपत्र कधी सुरू झाले? - 6 जानेवारी 1832.
9. पत्रकार दिन कधी साजरा करतात? - 6 जानेवारी.
10. पत्रकार दिन का साजरा करतात? - 'दर्पण' वृत्तपत्राच्या स्मरणार्थ.
11. 'दर्पण' हे कोणत्या भाषेत होते? - मराठी-इंग्रजी द्विभाषिक.
12. 'दर्पण' ची किंमत किती होती? - 1 रुपया महिना.
13. 'दर्पण' किती वर्षे चालले? - 8 वर्षे (1832-1840).
14. 'दर्पण' ला आर्थिक मदत कोणी केली? - नाना शंकरशेठ.
15. मराठीतील पहिले मासिक कोणते? - दिग्दर्शन.
16. 'दिग्दर्शन' मासिक कधी सुरू झाले? - 1840.
17. 'दिग्दर्शन' चा उद्देश काय होता? - विद्यार्थ्यांना इतिहास, भूगोल, विज्ञान शिकवणे.
18. बाळशास्त्रींना किती भाषा येत होत्या? - 9 भाषा.
19. बाळशास्त्री कोणत्या कॉलेजमध्ये पहिले भारतीय प्राध्यापक झाले? - एल्फिन्स्टन कॉलेज, मुंबई.
20. बाळशास्त्री कोणत्या विषयाचे प्राध्यापक होते? - गणित आणि विज्ञान.
21. बाळशास्त्री कोणत्या ग्रंथालयाचे पहिले भारतीय ग्रंथपाल होते? - बॉम्बे नेटिव्ह जनरल लायब्ररी.
22. बाळशास्त्री कोणत्या संस्थेचे पहिले भारतीय सदस्य होते? - रॉयल एशियाटिक सोसायटी.
23. बाळशास्त्रींनी खगोलशास्त्रातील कोणत्या अंधश्रद्धेवर प्रहार केला? - ग्रहणाबद्दलच्या अंधश्रद्धा.
24. 'ज्ञान प्रसारक सभा' कधी स्थापन झाली? - 1848.
25. बाळशास्त्रींच्या वडिलांचे नाव काय? - गंगाधरशास्त्री जांभेकर.
26. 'दर्पण' चा अर्थ काय? - आरसा.
27. 'दिग्दर्शन' चा अर्थ काय? - दिशा दाखवणारे.
28. बाळशास्त्रींनी सती प्रथेविरुद्ध लेख लिहिले का? - हो.
29. बाळशास्त्रींनी विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थन केले का? - हो.
30. बाळशास्त्रींनी स्त्री शिक्षणाचा पुरस्कार केला का? - हो.
31. बाळशास्त्रींना 'Hindu Genius' असे कोण म्हणत? - इंग्रज अधिकारी.
32. बाळशास्त्रींचे प्रमुख विद्यार्थी कोण? - दादोबा पांडुरंग, भाऊ दाजी लाड.
33. बाळशास्त्रींनी मराठीत कोणते वैज्ञानिक शब्द रूढ केले? - पदार्थविज्ञानशास्त्र, रसायनशास्त्र.
34. बाळशास्त्रींच्या मृत्यूचे कारण काय होते? - अर्धांगवायू आणि मेंदूज्वर.
35. बाळशास्त्रींचा मृत्यू कुठे झाला? - मुंबई.
36. 'दर्पण' कोणत्या दिवशी प्रकाशित होत असे? - दर शुक्रवारी.
37. 'दर्पण' बंद का पडले? - आर्थिक अडचणींमुळे.
38. बाळशास्त्री कोणत्या न्यायालयात न्यायाधीश होते? - सदर दिवाणी अदालत.
39. बाळशास्त्रींनी कोणत्या लेणीतील शिलालेखांचे वाचन केले? - कान्हेरी लेणी.
40. बाळशास्त्रींना 'आधुनिक महाराष्ट्राचे पहिले समाजसुधारक' असे कोणी म्हटले? - इतिहासकार.
41. बाळशास्त्रींच्या कार्यावर कोणत्या समाजसुधारकाचा प्रभाव होता? - राजा राममोहन रॉय.
42. बाळशास्त्रींनी शेती सुधारणांवर लेख लिहिले का? - हो.
43. 'दर्पण' चा पहिला अंक कोणत्या तारखेला प्रकाशित झाला? - 6 जानेवारी 1832.
44. बाळशास्त्रींच्या जन्मगावी सध्या काय आहे? - त्यांचे स्मारक आहे.
45. महाराष्ट्र सरकार कोणता पुरस्कार देते? - बाळशास्त्री जांभेकर पत्रकारिता पुरस्कार.
46. बाळशास्त्रींचे विचार कोणत्या 'सभे'ने पुढे नेले? - ज्ञान प्रसारक सभा.
47. बाळशास्त्रींनी इंग्रजी विद्या का ग्रहण करावी असे सांगितले? - समाजातील अज्ञान दूर करण्यासाठी.
48. 'दर्पण' च्या पहिल्या अंकात बाळशास्त्रींनी काय लिहिले होते? - "विद्या वाढवावी, दुर्गुण टाकावे".
49. बाळशास्त्रींचे शिक्षण कुठे झाले? - बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी, एल्फिन्स्टन कॉलेज.
50. बाळशास्त्री जांभेकर यांना कोणती उपाधी दिली जाते? - Father of Marathi Journalism.

16. MPSC च्या जुन्या प्रश्नपत्रिका विश्लेषण | 2015-2024

MPSC ने गेल्या 10 वर्षांत बाळशास्त्री जांभेकर यांच्यावर कसे प्रश्न विचारले आहेत, ते पाहू.

वर्ष	परीक्षा	विचारलेला प्रश्न	उत्तर
2024	MPSC Prelim	'दिग्दर्शन' हे पहिले मराठी मासिक कोणी सुरू केले?	बाळशास्त्री जांभेकर
2022	PSI Main	पत्रकार दिन कोणाच्या स्मरणार्थ साजरा करतात?	बाळशास्त्री जांभेकर - 'दर्पण' चा पहिला अंक
2021	STI Prelim	बाळशास्त्री जांभेकर यांना किती भाषा येत होत्या?	9 भाषा
2020	MPSC Mains	बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या समाजसुधारणेच्या कार्याचे मूल्यमापन करा. (20 मार्क्स)	निबंधात्मक उत्तर
2019	Talathi	मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक कोणास म्हणतात?	बाळशास्त्री जांभेकर
2018	ASO	'दर्पण' वृत्तपत्र कधी बंद पडले?	जुलै 1840
2017	Police Bharti	बाळशास्त्री जांभेकर यांचा जन्म कुठे झाला?	पोंभुर्ले, देवगड

Analysis: MPSC मुख्यतः 'दर्पण', 'दिग्दर्शन', 'पत्रकार दिन', 'जन्म-मृत्यू', '9 भाषा' या मुद्द्यांवर प्रश्न विचारते. Mains मध्ये त्यांच्या 'समाजसुधारणेतील भूमिके'वर निबंध विचारला जातो.

17. पोलीस भरतीसाठी महत्वाचे 20 प्रश्न | 2 मार्क्स फिक्स

प्रश्न 1: बाळशास्त्री जांभेकर यांना 'मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक' का म्हणतात?

उत्तर: कारण त्यांनी 6 जानेवारी 1832 रोजी 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले.

प्रश्न 2: पत्रकार दिन कधी व का साजरा करतात?

उत्तर: 6 जानेवारी रोजी. कारण या दिवशी 1832 साली बाळशास्त्री जांभेकरांनी 'दर्पण' चा पहिला अंक प्रकाशित केला.

प्रश्न 3: 'दर्पण' वृत्तपत्राची भाषा कोणती होती?

उत्तर: मराठी-इंग्रजी द्विभाषिक.

प्रश्न 4: मराठीतील पहिले मासिक कोणते?

उत्तर: दिग्दर्शन, 1840. संस्थापक - बाळशास्त्री जांभेकर.

प्रश्न 5: बाळशास्त्री जांभेकर यांचा जन्म कुठे झाला?

उत्तर: पोंभुर्ले, तालुका देवगड, जिल्हा सिंधुदुर्ग.

प्रश्न 6: बाळशास्त्री जांभेकर यांचा मृत्यू कधी झाला?

उत्तर: 17 मे 1846, वयाच्या 34 व्या वर्षी.

प्रश्न 7: 'दर्पण' वृत्तपत्राला आर्थिक मदत कोणी केली?

उत्तर: नाना शंकरशेठ.

प्रश्न 8: बाळशास्त्री जांभेकर हे कोणत्या कॉलेजमध्ये पहिले भारतीय प्राध्यापक होते?

उत्तर: एल्फिन्स्टन कॉलेज, मुंबई.

प्रश्न 9: बाळशास्त्री जांभेकर यांना किती भाषा अवगत होत्या?

उत्तर: 9 भाषा - मराठी, संस्कृत, इंग्रजी, ग्रीक, लॅटिन, फ्रेंच, बंगाली, गुजराती, हिंदी.

प्रश्न 10: बाळशास्त्री जांभेकर यांचे टोपणनाव काय होते?

उत्तर: बाळशास्त्री. पूर्ण नाव बाळ गंगाधरशास्त्री जांभेकर.

प्रश्न 11: 'दर्पण' वृत्तपत्र किती काळ चालले?

उत्तर: 8 वर्षे. 1832 ते 1840.

प्रश्न 12: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी खगोलशास्त्रातील कोणती अंधश्रद्धा दूर केली?

उत्तर: ग्रहणाबद्दलची अंधश्रद्धा. ग्रहण हे राहू-केतू मुळे लागत नाही, तर ती खगोलीय घटना आहे हे पटवून दिले.

प्रश्न 13: 'ज्ञान प्रसारक सभा' ची स्थापना कधी झाली?

उत्तर: 1848. बाळशास्त्रींच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या शिष्यांनी.

प्रश्न 14: बाळशास्त्री जांभेकर हे कोणत्या ग्रंथालयाचे पहिले भारतीय ग्रंथपाल होते?

उत्तर: बॉम्बे नेटिव्ह जनरल लायब्ररी.

प्रश्न 15: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी स्त्री शिक्षणाबद्दल काय मत मांडले?

उत्तर: त्यांनी स्त्री शिक्षणाचा पुरस्कार केला. "मुलगी शिकली तर पूर्ण कुटुंब शिकते" असे त्यांचे मत होते.

प्रश्न 16: 'दिग्दर्शन' मासिकाचा मुख्य उद्देश काय होता?

उत्तर: शालेय विद्यार्थ्यांना इतिहास, भूगोल, विज्ञान यांचे ज्ञान मराठीतून देणे.

प्रश्न 17: बाळशास्त्री जांभेकर यांचे वडील कोण होते?

उत्तर: गंगाधरशास्त्री जांभेकर.

प्रश्न 18: बाळशास्त्री जांभेकर यांना 'आधुनिक महाराष्ट्राचे पहिले समाजसुधारक' का म्हणतात?

उत्तर: कारण त्यांनी वृत्तपत्राच्या माध्यमातून सती, बालविवाह, अंधश्रद्धा यांसारख्या प्रथांविरुद्ध जनजागृती केली.

प्रश्न 19: 'दर्पण' वृत्तपत्राची किंमत किती होती?

उत्तर: 1 रुपया प्रति महिना.

प्रश्न 20: बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या स्मरणार्थ महाराष्ट्र सरकार कोणता पुरस्कार देते?

उत्तर: बाळशास्त्री जांभेकर पत्रकारिता पुरस्कार.

18. निष्कर्ष: आजच्या तरुणांनी बाळशास्त्रींकडून काय शिकावे? | Vision Gov Academy चा संदेश

बाळशास्त्री जांभेकर यांचे जीवन हे 'Impossible is Nothing' याचे मूर्तिमंत उदाहरण आहे. 19 व्या शतकात, इंग्रजांच्या जुलमी राजवटीत, समाजाच्या विरोधात जाऊन, आर्थिक चणचण असूनही एका 20 वर्षांच्या तरुणाने मराठी भाषेला 'वृत्तपत्र' दिले. त्याने विचारांची क्रांती घडवली.

पोलीस भरती, MPSC, तलाठीची तयारी करणाऱ्या माझ्या मित्रांनो आणि मैत्रिणींनो,

तुमच्यापुढेही अनेक अडचणी असतील - घरची गरिबी, अभ्यासाला वेळ नाही, अपयशाची भीती. पण बाळशास्त्रींकडे बघा. त्यांच्याकडे मोबाईल नव्हता, इंटरनेट नव्हते, क्लास नव्हता, PDF नव्हते. तरी त्यांनी 9 भाषा शिकल्या. वयाच्या 20 व्या वर्षी प्राध्यापक झाले. 20 व्या वर्षी वृत्तपत्र काढले. आणि वयाच्या 34 व्या वर्षी जगाचा निरोप घेताना ते एक 'युगप्रवर्तक' म्हणून गेले.

तुम्हाला फक्त एक नोकरी मिळवायची आहे. बाळशास्त्रींना पूर्ण समाज बदलायचा होता. त्यांनी ते करून दाखवले. मग तुम्ही का नाही करू शकत?

Vision Gov Academy चा संकल्प: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 'दर्पण' मधून ज्ञान दिले. आम्ही 'VisionGovAcademy.online' मधून ज्ञान देत आहोत. आमचा उद्देश एकच - महाराष्ट्रातील प्रत्येक तरुण-तरुणीने अभ्यास करावा, मोठे व्हावे, आणि बाळशास्त्रींप्रमाणे समाजासाठी काहीतरी करावे. तुमची नोकरी ही फक्त सुरुवात आहे. नोकरी लागल्यावरही 'दर्पण' प्रमाणे समाजाचा आरसा बना. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवा.

हा 5000+ शब्दांचा लेख तुम्ही वाचलात. आता यावर 50 प्रश्नांची Test द्या. 100% मार्क्स पाडा. बाळशास्त्रींना हीच खरी आदरांजली असेल.

जय हिंद! जय महाराष्ट्र! जय बाळशास्त्री!

---

Author: Vision Gov Academy Team | Aditya Sir
Category: महाराष्ट्राचा इतिहास, MPSC Notes, Police Bharti GK, Modern History
Word Count: 5200+ शब्द | AdSense Approved Content
Published On: 21 June 2026
Tags: बाळशास्त्री जांभेकर, दर्पण वृत्तपत्र, पत्रकार दिन, मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक, MPSC History Notes PDF, Police Bharti History