छत्रपती शिवाजी महाराज संपूर्ण इतिहास | जन्म ते राज्याभिषेक, युद्ध, प्रशासन - MPSC, UPSC

छत्रपती शिवाजी महाराज: संपूर्ण चरित्र

"ज्याने सह्याद्रीच्या कडेकपारीत स्वराज्याचे स्वप्न पाहिले,
ज्याने मुघलांच्या उरात धडकी भरवली,
तो एकच राजा... जाणता राजा... छत्रपती शिवाजी महाराज"
- कुसुमाग्रज

| जन्म 1630 ते मृत्यू 1680 | 50 वर्षांचा इतिहास | MPSC, UPSC, पोलीस भरती | VisionGov Academy

MPSC/UPSC अलर्ट: शिवाजी महाराज यांच्यावर दरवर्षी मुख्य परीक्षेत 20 ते 25 मार्कांचे प्रश्न येतात. पूर्व परीक्षेत 3 ते 4 प्रश्न नक्की. 'राज्याभिषेक', 'अष्टप्रधान', 'गनिमी कावा', 'आग्र्याहून सुटका', 'अफझलखान वध' हे 5 टॉपिक पाठ केल्याशिवाय पेपर देऊ नका. हे 10000 शब्द वाचले तर इतिहासात 100 पैकी 100 मार्क पक्के.

प्रकरण 1: बालपण आणि संस्कार 1630-1645

1. जन्म: शिवनेरी किल्ल्यावर सूर्य उगवला

19 फेब्रुवारी 1630, फाल्गुन वद्य तृतीया, शके 1551. जुन्नर जवळील शिवनेरी किल्ल्यावर पहाटे एका बालकाचा जन्म झाला. वडील शहाजीराजे भोसले हे विजापूरच्या आदिलशहाचे सरदार होते. आई जिजाबाई या सिंदखेडच्या लखुजी जाधवराव यांच्या कन्या होत्या. जिजाऊंनी शहाजीराजेंना सांगितले होते, "माझ्या मुलाचे नाव शिवनेरीच्या देवी 'शिवाई' वरून शिवाजी ठेवा." म्हणून 'शिवाजी' हे नाव ठेवले.

शिवाजी महाराजांच्या जन्मावेळी महाराष्ट्र पारतंत्र्यात होता. निजामशाही, आदिलशाही, मुघल यांच्या जुलमाने जनता त्रस्त होती. अशा काळात जिजाऊंनी शिवबांना रामायण, महाभारत, कथासार यातील गोष्टी सांगून 'स्वराज्य' स्थापनेचे बीज त्यांच्या मनात पेरले.

1.1 जिजाऊंचे संस्कार: स्वराज्याचे पहिले विद्यापीठ

शहाजीराजे बहुतेक वेळा कर्नाटकात मोहिमेवर असत. त्यामुळे शिवबांचे संगोपन जिजाऊंनी केले. जिजाऊंनी त्यांना तलवारबाजी, घोडेस्वारी, दांडपट्टा, तिरंदाजी शिकवली. दादोजी कोंडदेव हे त्यांचे प्रशासकीय गुरू होते. त्यांनी शिवबांना राज्यकारभार, महसूल पद्धती, न्यायदान शिकवले.

महत्त्वाचे: जिजाऊंनी शिवबांना सांगितले होते, "रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नकोस. परस्त्री मातेसमान मान. अन्याय सहन करू नकोस." हेच संस्कार पुढे शिवशाहीचा पाया बनले.

1.2 पुण्याची जहागिरी आणि लाल महाल

1636 मध्ये शहाजीराजेंनी शिवबा आणि जिजाऊंना पुण्याची जहागिरी दिली. त्यावेळी पुणे उद्ध्वस्त झाले होते. निजामशाही आणि आदिलशाहीच्या लढाईत पुणे उजाड झाले होते. दादोजी कोंडदेवांनी सोन्याच्या नांगराने जमीन नांगरून पुण्याची पुन्हा वसाहत केली. लाल महाल बांधला. इथेच शिवबांचे बालपण गेले.

1.3 बाल मित्रांचे मंडळ: स्वराज्याचे पहिले सैन्य

लाल महालात शिवबांनी मावळातील तरुण मुलांचे एक मंडळ जमवले. तानाजी मालुसरे, येसाजी कंक, बाजी पासलकर, सूर्याजी मालुसरे, नेताजी पालकर हे त्यांचे बालमित्र होते. हे सर्व पुढे स्वराज्याचे पहिले सरदार बनले. शिवबांनी त्यांना शपथ दिली, "आपण परक्या राजांची चाकरी करायची नाही. आपले राज्य निर्माण करायचे."

प्रकरण 2: स्वराज्याची मुहूर्तमेढ 1645-1647

2. तोरणा किल्ला: स्वराज्याचे पहिले पाऊल वयाच्या 16 व्या वर्षी

1645 साल. शिवाजी महाराजांचे वय फक्त 16 वर्षे. त्यांनी मावळातील आपल्या सवंगड्यांना घेऊन आदिलशहाच्या ताब्यातील तोरणा किल्ला जिंकला. लढाई न करता, गुप्तपणे किल्ला ताब्यात घेतला. तोरणा जिंकल्यावर त्यांना प्रचंड धन मिळाले. त्या धनातून त्यांनी किल्ल्याची डागडुजी केली आणि त्याचे नाव 'प्रचंडगड' ठेवले. हा स्वराज्याचा पहिला किल्ला.

2.1 राजगडाची निर्मिती: स्वराज्याची पहिली राजधानी

तोरण्याजवळच असलेल्या मुरुंबदेवाच्या डोंगरावर शिवाजी महाराजांनी नवीन किल्ला बांधला. त्याचे नाव 'राजगड' ठेवले. 1647 ते 1670 पर्यंत राजगड ही स्वराज्याची राजधानी होती. राजगडावरूनच पुढील 25 वर्षे स्वराज्याचा कारभार चालला.

2.2 रायरेश्वराची शपथ: स्वराज्याचा संकल्प

तोरणा जिंकल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी रायरेश्वराच्या मंदिरात आपल्या सर्व मावळ्यांना गोळा केले. हातात शिवलिंगाचे बेलाचे पान घेऊन सर्वांनी शपथ घेतली, "या देवाची शपथ घेऊन सांगतो की, जोपर्यंत या मातीत एकही परका राजा आहे तोपर्यंत शांत बसणार नाही. हिंदवी स्वराज्य स्थापन करू." हीच 'रायरेश्वराची शपथ' इतिहासात अमर झाली.

1645 - तोरणा किल्ला जिंकला. स्वराज्याची सुरुवात. 1646 - कोंढाणा किल्ला जिंकला. नाव 'सिंहगड' ठेवले. 1647 - पुरंदर किल्ला ताब्यात घेतला. 1648 - शहाजीराजांना आदिलशहाने कैद केले. दादोजी कोंडदेव यांचे निधन.

प्रकरण 3: आदिलशाहीशी संघर्ष 1648-1659

3. शहाजीराजांची सुटका आणि जावळीचे युद्ध

शिवाजी महाराज स्वराज्य वाढवत आहेत हे पाहून आदिलशहाने 1648 मध्ये शहाजीराजांना कर्नाटकात कैद केले. अट घातली की शिवाजीने जिंकलेले किल्ले परत द्या. पण शिवाजी महाराजांनी किल्ले परत दिले नाहीत. उलट मुघल बादशहा शहाजहान याला पत्र लिहून शहाजीराजांची सुटका केली. 1649 मध्ये शहाजीराजे सुटले.

3.1 जावळीचा चंद्रराव मोरे: स्वराज्यातील पहिला गृहकलह

जावळीचा चंद्रराव मोरे हा आदिलशहाचा सरदार होता. तो शिवाजी महाराजांना मानत नव्हता. 1656 मध्ये शिवाजी महाराजांनी जावळीवर हल्ला केला. 2 महिन्यांच्या लढाईनंतर जावळी जिंकली. चंद्रराव मोरेचा वध झाला. जावळी जिंकल्यामुळे कोकणचा मार्ग मोकळा झाला. प्रतापगड हा नवीन किल्ला बांधला.

अफझलखान वध 10 नोव्हेंबर 1659: शिवशाहीतील सर्वात थरारक प्रसंग

पार्श्वभूमी: शिवाजी महाराजांचे वाढते सामर्थ्य पाहून आदिलशहाने आपला सर्वात बलाढ्य सरदार अफझलखान याला पाठवले. अफझलखान म्हणाला, "शिवाजीला जिवंत किंवा मेलेला धरून आणतो." त्याने तुळजापूरचे भवानी मंदिर फोडले, पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर फोडण्याची धमकी दिली.

भेट: अफझलखानाने शिवाजी महाराजांना प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेटीसाठी बोलावले. अट होती की दोघांनीही निःशस्त्र यावे. पण शिवाजी महाराजांनी चिलखत घातले, बिचवा लपवला, वाघनखे हातात ठेवली.

वध: भेटीत अफझलखानाने शिवाजी महाराजांना मिठी मारली आणि कट्यार काढून पोटात खुपसली. पण चिलखतामुळे महाराज बचावले. त्याच वेळी महाराजांनी वाघनखांनी अफझलखानाचे पोट फाडले. बिचव्याने त्याची आतडी बाहेर काढली. "मारला! मारला! अफझलखान मारला!" अशी आरोळी ठोकली.

परिणाम: अफझलखानाच्या 10,000 सैन्याचा धुव्वा उडाला. विजापूरचे धाबे दणाणले. स्वराज्याची दहशत संपूर्ण दक्षिणेत पसरली. या विजयामुळे शिवाजी महाराज 'दख्खनचा राजा' म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

प्रकरण 4: मुघलांशी पहिला संघर्ष 1660-1666

4. शाहिस्तेखानावर छापा: लाल महालात घुसून हल्ला

अफझलखानाच्या वधानंतर आदिलशहा घाबरला. त्याने मुघल बादशहा औरंगजेबाकडे मदत मागितली. औरंगजेबाने आपला मामा शाहिस्तेखान याला 1 लाख सैन्यासह पाठवले. 1660 मध्ये शाहिस्तेखानाने पुणे ताब्यात घेतले आणि शिवाजी महाराजांच्याच लाल महालात तळ ठोकला. 3 वर्षे तो पुण्यात राहिला.

5 एप्रिल 1663 च्या रात्री शिवाजी महाराजांनी फक्त 400 मावळ्यांना घेऊन लाल महालावर छापा टाकला. लग्नाच्या मिरवणुकीत घुसून ते महालात शिरले. शाहिस्तेखान पळून जाताना महाराजांनी त्याची 3 बोटे कापली. त्याचा मुलगा आणि 40 रक्षक ठार झाले. शाहिस्तेखान जीव वाचवून बंगालला पळून गेला. औरंगजेबाने त्याची बदली केली.

4.1 सुरतेची पहिली लूट 1664: मुघलांना आर्थिक हादरा

शाहिस्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्याची आर्थिक घडी विस्कटली होती. सैन्याला पगार देण्यासाठी पैसा नव्हता. म्हणून शिवाजी महाराजांनी मुघलांचे सर्वात श्रीमंत बंदर 'सुरत' लुटण्याचा निर्णय घेतला. 6 जानेवारी 1664 रोजी 4000 सैन्यासह सुरतवर हल्ला केला. 4 दिवस सुरत लुटली. 1 कोटी होन म्हणजे आजचे 4000 कोटी रुपये स्वराज्यात आणले. सुरतेच्या लुटीने औरंगजेब हादरला.

4.2 पुरंदरचा तह 1665: मोठा धक्का

सुरतेच्या लुटीनंतर औरंगजेबाने जयसिंग आणि दिलेरखान यांना मोठ्या सैन्यासह पाठवले. त्यांनी पुरंदर किल्ल्याला वेढा घातला. मुरारबाजी देशपांडे यांनी प्राणांची बाजी लावून किल्ला लढवला पण ते धारातीर्थी पडले. शेवटी 11 जून 1665 रोजी शिवाजी महाराजांना 'पुरंदरचा तह' करावा लागला.

पुरंदरच्या तहाच्या अटी:
1. 23 किल्ले मुघलांना द्यावे लागले. फक्त 12 किल्ले स्वराज्याकडे राहिले.
2. संभाजी राजांना मुघलांची 5000 ची मनसबदारी स्वीकारावी लागली.
3. शिवाजी महाराजांनी आग्र्याला औरंगजेबाच्या भेटीला जावे.
हा तह स्वराज्यासाठी मोठा धक्का होता.

4.3 आग्र्याहून सुटका 1666: जागतिक इतिहासातील अद्भुत घटना

पुरंदरच्या तहानुसार शिवाजी महाराज 9 वर्षांच्या संभाजी राजांना घेऊन मार्च 1666 मध्ये आग्र्याला गेले. 12 मे 1666 रोजी औरंगजेबाच्या दरबारात गेले. पण औरंगजेबाने त्यांचा अपमान केला. त्यांना 5000 मनसबदारांच्या रांगेत उभे केले. शिवाजी महाराज संतापले. "मी असा अपमान सहन करणार नाही" असे म्हणून दरबारातून निघून गेले.

औरंगजेबाने त्यांना नजरकैदेत ठेवले. जयपूर भवनात कडक पहारा होता. 100 दिवस कैदेत राहिल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी आजारी पडल्याचे नाटक केले. मग दररोज मिठाईचे, फळांचे पेटारे साधूंना वाटण्यासाठी बाहेर पाठवू लागले. 17 ऑगस्ट 1666 रोजी शिवाजी महाराज आणि संभाजी राजे स्वतः पेटाऱ्यात बसून बाहेर पडले. वेशांतर करून, 1000 किमी प्रवास करून 1 महिन्यात सुखरूप राजगडावर पोहोचले. ही सुटका जागतिक इतिहासातील सर्वात धाडसी सुटका मानली जाते.

प्रकरण 5: स्वराज्याचा विस्तार 1667-1674

5. सिंधुदुर्गाची निर्मिती: आरमाराचे जनक

आग्र्याहून सुटल्यानंतर 1667 ते 1670 पर्यंत शिवाजी महाराजांनी औरंगजेबाशी शांतता ठेवली. या काळात त्यांनी स्वराज्याची आर्थिक, लष्करी ताकद वाढवली. 1664 मध्येच त्यांनी मालवणजवळ समुद्रात 'सिंधुदुर्ग' हा जलदुर्ग बांधायला सुरुवात केली होती. 100 हून जास्त आरमारी जहाजे बांधली. म्हणून शिवाजी महाराजांना 'Father of Indian Navy' म्हणतात.

5.1 कोंढाणा परत जिंकला: 'गड आला पण सिंह गेला' 1670

पुरंदरच्या तहात कोंढाणा मुघलांकडे गेला होता. तो परत जिंकण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी तानाजी मालुसरे याला पाठवले. तानाजीचे लग्न होते पण तो म्हणाला, "आधी लगीन कोंढाण्याचे, मग लगीन रायबाचे." 4 फेब्रुवारी 1670 च्या रात्री तानाजी आणि 300 मावळे दोरखंडाच्या साहाय्याने कोंढाणा चढले. तुंबळ युद्ध झाले. उदयभान राठोड याच्याशी लढताना तानाजी धारातीर्थी पडला. पण सूर्याजी मालुसरे याने किल्ला जिंकला. ही बातमी कळल्यावर शिवाजी महाराज म्हणाले, "गड आला पण सिंह गेला." कोंढाण्याचे नाव 'सिंहगड' ठेवले.

5.2 सुरतेची दुसरी लूट 1670

सिंहगड जिंकल्यानंतर 3 ऑक्टोबर 1670 रोजी शिवाजी महाराजांनी पुन्हा सुरत लुटली. यावेळी 66 लाख रुपये लुटले. मुघल हादरले.

प्रकरण 6: राज्याभिषेक आणि छत्रपती 1674-1680

6. राज्याभिषेक 6 जून 1674: सार्वभौमत्वाची घोषणा

1674 पर्यंत शिवाजी महाराजांनी जवळपास 4 लाख चौरस किमी प्रदेश जिंकला होता. 300 हून अधिक किल्ले होते. 1 लाख सैन्य होते. आरमार होते. पण तरीही इतर राजे त्यांना 'राजा' मानत नव्हते. 'भोसले क्षत्रिय नाहीत' असा आक्षेप घेतला जात होता.

म्हणून काशीचे पंडित गागा भट्ट यांना बोलावले. त्यांनी शपथपत्र दिले की भोसले हे सिसोदिया रजपूत वंशाचे क्षत्रिय आहेत. 6 जून 1674 रोजी रायगडावर मोठ्या थाटात राज्याभिषेक झाला. सोन्याचे सिंहासन, छत्र, चामर, राजदंड धारण केले. 'क्षत्रिय कुलावतंस सिंहासनाधीश्वर छत्रपती शिवाजी महाराज' असा किताब धारण केला. 'राज्याभिषेक शक' सुरू केला. 'होन' आणि 'शिवराई' ही चलने सुरू केली. अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली.

6.1 अष्टप्रधान मंडळ: आधुनिक कॅबिनेट

पद	व्यक्ती	कार्य
1. पेशवा (पंतप्रधान)	मोरोपंत पिंगळे	राज्यकारभार पाहणे
2. अमात्य (अर्थमंत्री)	रामचंद्रपंत बावडेकर	जमा खर्च पाहणे
3. सचिव (गृहमंत्री)	अण्णाजी दत्तो	राजाज्ञा लिहिणे, दफ्तर
4. मंत्री (परराष्ट्र)	दत्ताजीपंत वाकेनवीस	परराष्ट्र धोरण, वाकनिगारी
5. सेनापती	हंबीरराव मोहिते	सैन्याचे नेतृत्व
6. सुमंत (परराष्ट्र)	रामचंद्रपंत त्र्यंबक	परराज्याशी वाटाघाटी
7. न्यायाधीश	निराजी रावजी	न्यायदान
8. पंडितराव	रघुनाथपंत	धर्म, दान, प्रायश्चित

6.2 दुसरा राज्याभिषेक 24 सप्टेंबर 1674

पहिला राज्याभिषेक वैदिक पद्धतीने झाला. पण काही लोकांनी आक्षेप घेतला. म्हणून निश्चलपुरी गोसावी यांच्या हस्ते तांत्रिक पद्धतीने दुसरा राज्याभिषेक झाला.

7. दक्षिण दिग्विजय 1676-1678: स्वराज्याचा सर्वात मोठा विस्तार

राज्याभिषेकानंतर शिवाजी महाराजांनी दक्षिण भारतात मोहीम काढली. कर्नाटकातील जिंजी, वेल्लोर, तंजावर हे किल्ले जिंकले. 1 लाख चौरस किमी प्रदेश स्वराज्याला जोडला. तंजावर येथे व्यंकोजी राजे यांना गादीवर बसवले. हे मराठा साम्राज्याचे सर्वात मोठे विस्तार होते.

8. मृत्यू 3 एप्रिल 1680: एका युगाचा अंत

दक्षिण दिग्विजयावरून परत आल्यावर शिवाजी महाराज आजारी पडले. रक्ताची हगवण, ताप यामुळे 3 एप्रिल 1680 रोजी रायगडावर वयाच्या 50 व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. "महाराज गेले" ही बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. रयत पोरकी झाली. संभाजी महाराजांनी उत्तरकार्य केले.

प्रकरण 7: शिवाजी महाराजांचे प्रशासन

9. गनिमी कावा: जगाला युद्धतंत्र शिकवले

शिवाजी महाराजांनी 'गनिमी कावा' हे युद्धतंत्र विकसित केले. कमी सैन्य, जलद हालचाल, डोंगरदऱ्यांचा वापर, शत्रूला गाफील ठेवून अचानक हल्ला, लुटून पळून जाणे. हे तंत्र आजही जगभरातील मिलिटरी अकॅडमी मध्ये शिकवले जाते.

9.1 आरमार: भारताचा पहिला नौदल प्रमुख

शिवाजी महाराजांपूर्वी कोणत्याही भारतीय राजाकडे आरमार नव्हते. त्यांनी 400 हून अधिक लढाऊ जहाजे बांधली. मायनाक भंडारी हा पहिला आरमार प्रमुख होता. सिद्धी, पोर्तुगीज, इंग्रज यांना समुद्रात आव्हान दिले. म्हणून त्यांना 'Father of Indian Navy' म्हणतात.

9.2 महसूल पद्धती: शेतकऱ्यांचा राजा

शिवाजी महाराजांनी 'रयतवारी पद्धत' सुरू केली. जमिनीची मोजणी करून, उत्पन्नाच्या 40% शेतसारा ठरवला. नैसर्गिक आपत्तीत सूट दिली. वतनदारी, देशमुखी पद्धत बंद केली. "शेतकऱ्याच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका" असा आदेश होता.

9.3 स्त्री सन्मान आणि सामाजिक न्याय

शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात स्त्रियांवर अत्याचार करणाऱ्याला मृत्युदंड होता. परस्त्री मातेसमान मानली जाई. कल्याणच्या सुभेदाराची सून सुंदर होती. तिला पकडून आणल्यावर महाराज म्हणाले, "अशी सुंदर आमची मातोश्री असती तर आम्हीही सुंदर झालो असतो." आणि तिला साडी चोळी देऊन सन्मानाने परत पाठवले.

18 पगड जाती, 12 बलुतेदार यांना सोबत घेऊन राज्य केले. जातीभेद केला नाही. मुस्लिम सरदार हि सैन्यात होते. दौलतखान हा आरमार प्रमुख मुस्लिम होता.

प्रकरण 8: शिवाजी महाराजांचे व्यक्तिमत्व

10. चरित्रातील 10 गुण जे प्रत्येकाने शिकावे

1. धैर्य: अफझलखान, शाहिस्तेखान, आग्रा सुटका. मृत्यूला न घाबरणे.
2. दूरदृष्टी: वयाच्या 16 व्या वर्षी स्वराज्याचे स्वप्न. 300 किल्ले बांधले.
3. प्रशासन: अष्टप्रधान, महसूल, न्याय, आरमार. सर्व क्षेत्रात तज्ज्ञ.
4. धर्मनिरपेक्षता: मंदिर, मशीद दोन्हींचा सन्मान. 'सर्वधर्मसमभाव'.
5. रयत प्रेम: "जनता सुखी तर राजा सुखी". शेतकरी केंद्रस्थानी.
6. चारित्र्य: एकपत्नीव्रती. 8 लग्ने राजकीय होती पण व्यसन नव्हते.
7. गुप्तहेर खाते: बहिर्जी नाईक यांचे गुप्तहेर खाते जगात भारी होते.
8. वेळेचे नियोजन: एका वेळी 4-5 आघाड्यांवर लढणे.
9. मानवी मूल्य: शत्रूच्या स्त्रिया, मुले यांना इजा नाही.
10. स्वाभिमान: औरंगजेबापुढे मान न झुकवणे. "दिल्लीचे तख्त राखतो महाराष्ट्र माझा."

📚6 जून: छत्रपती शिवाजी महाराज राज्याभिषेक दिन | संपूर्ण इतिहास, महत्त्व, 350 वर्षे - राज्याभिषेक दिन Special🚩.