नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

6 जून: छत्रपती शिवाजी महाराज राज्याभिषेक दिन

"सह्याद्रीचा सिंह गर्जतो, शूर मर्द मराठा"
आज 6 जून, शिवराज्याभिषेक दिन. 350 वर्षांपूर्वी मराठी मातीला तिचा छत्रपती मिळाला.

6 जून 1674: सुवर्ण अक्षरांनी लिहिला गेलेला दिवस

मित्रांनो, 6 जून हा दिवस फक्त कॅलेंडरमधली तारीख नाही. हा तो दिवस आहे ज्या दिवशी रायगडाच्या बुलंद कड्यावर सह्याद्रीच्या काळजातून एक सार्वभौम राज्य जन्माला आलं. 6 जून 1674 रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला आणि 'हिंदवी स्वराज्य' या संकल्पनेला अधिकृत राजमुद्रा मिळाली.

आज 2026 मध्ये आपण शिवराज्याभिषेकाची 352 वी जयंती साजरी करत आहोत. MPSC, UPSC, तलाठी, पोलीस भरती या सगळ्या परीक्षांत 'शिवकालीन इतिहास' हा 15 ते 20 मार्कांचा विभाग आहे. त्यातला सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे 'शिवराज्याभिषेक'.

एकदम महत्त्वाचे:छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म 19 फेब्रुवारी 1630 रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. त्यांनी वयाच्या 16 व्या वर्षी तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली. पण 6 जून 1674 पर्यंत ते 'राजे' होते. 6 जूनला ते 'छत्रपती' झाले. राजे आणि छत्रपती मधला फरक MPSC मध्ये विचारतात.

राज्याभिषेक का करावा लागला? | 4 मुख्य कारणे

शिवाजी महाराजांनी 1645 पासून स्वराज्य स्थापनेला सुरुवात केली. 1674 पर्यंत जवळपास संपूर्ण महाराष्ट्र, कर्नाटक, तामिळनाडूचा काही भाग त्यांच्या ताब्यात होता. मग 29 वर्षांनंतर राज्याभिषेक का केला? याची 4 कारणे आहेत.

1. राजकीय मान्यता मिळवण्यासाठी

त्यावेळी मुघल, आदिलशाही, कुतुबशाही, इंग्रज, पोर्तुगीज, सिद्धी हे सगळे शिवाजी महाराजांना 'बंडखोर' किंवा 'जहागीरदार' मानत होते. राज्याभिषेक झाल्यावर ते 'सार्वभौम राजा' झाले. इतर सत्तांना त्यांच्याशी तह करताना समान पातळीवर बोलावे लागले. औरंगजेबालाही त्यांना 'राजा' म्हणून संबोधावे लागले.

2. सामाजिक प्रतिष्ठा आणि ब्राह्मणांचा विरोध मोडण्यासाठी

शिवाजी महाराज भोसले कुळातील होते. काही ब्राह्मण त्यांना 'क्षत्रिय' मानत नव्हते. गागा भट्ट नावाच्या काशीच्या प्रकांड पंडिताला बोलावून त्यांनी महाराजांचे गोत्र शुद्ध करून घेतले. गागा भट्टांनी सांगितले की भोसले हे सिसोदिया रजपूत वंशाचे क्षत्रिय आहेत. त्यानंतरच राज्याभिषेक शक्य झाला.

3. चलन आणि प्रशासन निर्माण करण्यासाठी

राज्याभिषेकानंतर शिवाजी महाराजांनी स्वतःचे चलन 'होन' आणि 'शिवराई' सुरू केले. स्वतःचा शक 'राज्याभिषेक शक' सुरू केला. अष्टप्रधान मंडळाची अधिकृत स्थापना केली. हे सगळे सार्वभौमत्वाची लक्षणे आहेत.

4. प्रजेला विश्वास देण्यासाठी

रयतेला वाटत होते की आपला राजा आहे. राज्याभिषेकामुळे 'स्वराज्य' ही संकल्पना लोकांच्या मनात पक्की झाली. 'आपले राज्य, आपला राजा' ही भावना निर्माण झाली.

राज्याभिषेक सोहळा कसा झाला? | Step by Step

रायगडावर 6 जून 1674 रोजी पहाटे 5 वाजता सोहळा सुरू झाला. गागा भट्ट हे प्रमुख पुरोहित होते.

विधी	वर्णन	महत्त्व
1. तुलादान	महाराजांचे वजन सोन्या-चांदी, वस्त्र, धान्याने केले. ते सर्व दान केले.	राजा दानशूर असावा हा संदेश.
2. अभिषेक	सात नद्यांचे पाणी, पंचगव्य यांनी महाराजांना स्नान घालण्यात आले.	शुद्धीकरण आणि पावित्र्य.
3. छत्र धारण	महाराजांच्या डोक्यावर सोन्याचे छत्र धरण्यात आले. म्हणून 'छत्रपती'.	सार्वभौमत्वाचे प्रतीक.
4. सिंहासनारोहण	32 मण वजनाच्या सोन्याच्या सिंहासनावर महाराज बसले.	राजसत्तेची स्थापना.
5. मंत्रघोष	'क्षत्रिय कुलावतंस सिंहासनाधीश्वर छत्रपती शिवाजी महाराज की जय' असा घोष झाला.	अधिकृत घोषणा.

विशेष: राज्याभिषेकासाठी 1 कोटी रुपये खर्च आला. आजच्या हिशोबाने 7000 कोटी रुपये. सोहळ्याला 50,000 लोक हजर होते. इंग्रज व्यापारी हेन्री ऑक्सेंडन हा पण हजर होता. त्याने लिहून ठेवले आहे की 'मी असा भव्य सोहळा आयुष्यात पाहिला नाही'.

अष्टप्रधान मंडळ |छत्रपती शिवाजी महाराजांचे 8 मंत्री

राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी 8 प्रधानांचे मंडळ नेमले. हे आधुनिक कॅबिनेट सारखे होते. MPSC मध्ये एक प्रश्न यावर नक्की येतो.

पद	आधुनिक अर्थ	पहिले प्रधान
1. पेशवा	पंतप्रधान	मोरोपंत पिंगळे
2. अमात्य	अर्थमंत्री	रामचंद्रपंत बावडेकर
3. सचिव	गृहमंत्री	अण्णाजी दत्तो
4. मंत्री	परराष्ट्र मंत्री	दत्ताजीपंत वाकेनवीस
5. सेनापती	संरक्षण मंत्री	हंबीरराव मोहिते
6. सुमंत	परराष्ट्र व्यवहार	रामचंद्रपंत त्र्यंबक
7. न्यायाधीश	सरन्यायाधीश	निराजी रावजी
8. पंडितराव	धर्ममंत्री	रघुनाथपंत

शिवराज्याभिषेकाचे 5 दूरगामी परिणाम

1. मराठा साम्राज्याचा पाया: पुढे 150 वर्षे मराठे भारतात सत्ता गाजवणार होते. त्याची सुरुवात 6 जूनला झाली.
2. चलन आणि शक: 'शिवराई' हे चलन आणि 'राज्याभिषेक शक' सुरू झाला. स्वराज्याला आर्थिक स्वातंत्र्य मिळाले.
3. सांस्कृतिक पुनरुज्जीवन: संस्कृत भाषेला प्रोत्साहन, 'राज्यव्यवहार कोश' तयार केला. मराठी भाषेचा वापर वाढला.
4. सामाजिक समता: 18 पगड जातींना, 12 बलुतेदारांना सोबत घेऊन राज्य केले. महाराज स्वतः शेतकऱ्याच्या बांधावर जात.
5. स्फूर्तीस्थान: पुढे 350 वर्षे 'शिवाजी' हे नाव अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देत राहिले. लोकमान्य टिळकांनी शिवजयंती सुरू केली.

MPSC साठी 20 महत्त्वाचे प्रश्न-उत्तरे

प्रश्न 1: शिवराज्याभिषेक कोणत्या किल्ल्यावर झाला?
उत्तर: रायगड किल्ला, जिल्हा रायगड.

प्रश्न 2: शिवराज्याभिषेक कोणत्या तारखेला झाला?
उत्तर: 6 जून 1674, ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी, शके 1596.

प्रश्न 3: शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक कोणी केला?
उत्तर: काशीचे पंडित गागा भट्ट यांनी.

प्रश्न 4:छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या चलनाचे नाव काय होते?
उत्तर: होन आणि शिवराई. शिवराई ही तांब्याची नाणी होती.

प्रश्न 5: अष्टप्रधान मंडळात 'सुमंत' चे काम काय होते?
उत्तर: परराष्ट्र व्यवहार पाहणे. आधुनिक परराष्ट्र मंत्री.

प्रश्न 6: शिवराज्याभिषेकाच्या वेळी महाराजांचे वय किती होते?
उत्तर: 44 वर्षे. जन्म 1630, राज्याभिषेक 1674.

प्रश्न 7: 'राज्यव्यवहार कोश' कोणी तयार केला?
उत्तर: रघुनाथपंत हणमंते यांनी शिवाजी महाराजांच्या आज्ञेवरून.

दुसरा राज्याभिषेक: 24 सप्टेंबर 1674

फार कमी लोकांना माहिती आहे की शिवाजी महाराजांचा दुसरा राज्याभिषेक पण झाला होता. पहिला वैदिक पद्धतीने झाला. काही लोकांनी आक्षेप घेतला. म्हणून निश्चलपुरी गोसावी यांच्या हस्ते तांत्रिक पद्धतीने दुसरा राज्याभिषेक 24 सप्टेंबर 1674 रोजी झाला. MPSC मुख्य परीक्षेत हा प्रश्न विचारला जातो.

350 वर्षांनंतर आजही छत्रपती शिवाजी महाराज का महत्त्वाचे?

1. प्रशासन: गनिमी कावा, जलद न्याय, भ्रष्टाचाराला आळा. आजच्या अधिकाऱ्यांनी शिकावे.
2. महिला सन्मान: परस्त्रीला मातेसमान वागवले. स्त्रियांच्या छळाला कठोर शिक्षा.
3. धर्मनिरपेक्षता: सैन्यात अनेक मुस्लिम सरदार होते. 'हैबतराव', 'सिद्दी हिलाल' ही उदाहरणे.
4. आरमार: भारतात पहिले आधुनिक आरमार उभे केले. म्हणून 'Father of Indian Navy' म्हणतात.
5. शेतकरी: 'शेतकऱ्याच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका' असा आदेश होता.

"जो पर्यंत चंद्र सूर्य आहे, तो पर्यंत छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव राहील"
- समर्थ रामदास स्वामी

6 जून कसा साजरा करावा? | 5 कृती

1. रायगडावर जा: शक्य असेल तर 6 जूनला रायगडावर जाऊन महाराजांना अभिवादन करा.
2. पोवाडा ऐका: शाहीर अमर शेख, शाहीर साबळे यांचे पोवाडे ऐका.
3. पुस्तक वाचा: 'राजा शिवछत्रपती' - बाबासाहेब पुरंदरे, 'श्रीमान योगी' - रणजित देसाई.
4. Social Media: #ShivRajyabhishekDin #6June #ChhatrapatiShivajiMaharaj हे Hashtag वापरा.

निष्कर्ष: 6 जून हा ऊर्जा दिवस आहे

मित्रांनो, 6 जून हा सुट्टीचा दिवस नाही. हा 'ऊर्जा दिवस' आहे. ज्या दिवशी एका माणसाने 5 पातशाह्यांशी लढून रयतेचे राज्य निर्माण केले. MPSC ची तयारी करणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याने शिवचरित्र वाचलेच पाहिजे. कारण 'प्रशासन कसे करावे' याचे Best Case Study म्हणजे शिवाजी महाराज.

हा Blog आवडला तर तुमच्या 10 मित्रांना Share करा. 6 जूनला Status ठेवा. जय शिवराय म्हणा.

पुढचा Blog कोणत्या विषयावर हवा? छत्रपती संभाजी महाराज, शिवकालीन किल्ले की अष्टप्रधान मंडळ? Comment करा.

॥ जय भवानी ॥ जय शिवाजी ॥