भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (INC): 1885 ते 2026 संपूर्ण इतिहास, अधिवेशने, फाळण्या | MPSC नोट्स
प्रस्तावना: काँग्रेस का स्थापन झाली?
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस हा भारतातील सर्वात जुना आणि स्वातंत्र्यलढ्याचे नेतृत्व करणारा पक्ष आहे. 1885 मध्ये इंग्रज अधिकारी अॅलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम (A.O. Hume) याने स्थापना केली. पण हा "ब्रिटिशांचा सेफ्टी व्हॉल्व्ह" नव्हता, तर भारतीय नेत्यांची गरज होती. 1870 नंतर दुष्काळ, लिटनचे वादग्रस्त कायदे, इल्बर्ट बिल वाद यामुळे भारतीय सुशिक्षित वर्गात असंतोष होता. त्याला वाट करून देण्यासाठी एका राष्ट्रीय व्यासपीठाची गरज होती.
✔ स्थापना: 28 डिसेंबर 1885, गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय, मुंबई
✔ संस्थापक: अॅलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम, दादाभाई नौरोजी, दिनशा वाच्छा
✔ पहिले अधिवेशन: 72 प्रतिनिधी, अध्यक्ष - व्योमेशचंद्र बॅनर्जी
✔ उद्देश: सुशिक्षित भारतीय आणि ब्रिटिश सरकारमध्ये संवाद, भारतीयांच्या मागण्या मांडणे
✔ मुख्यालय: 24 अकबर रोड, नवी दिल्ली
1. स्थापना आणि मवाळ युग (1885-1905): "अर्ज-विनंतीचे राजकारण"
सुरुवातीची 20 वर्षे काँग्रेस मवाळ नेत्यांच्या हातात होती. दादाभाई नौरोजी, फिरोजशाह मेहता, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, गोपाळ कृष्ण गोखले हे नेते. यांची पद्धत: सरकारला अर्ज देणे, प्रार्थना करणे, भाषणे करणे. याला "Political Mendicancy" म्हणजे राजकीय भिक्षुकशाही म्हणत.
1.1 मवाळांच्या प्रमुख मागण्या:
- कायदे मंडळाचा विस्तार: भारतीयांना कायदे मंडळात जास्त प्रतिनिधित्व द्यावे.
- ICS परीक्षा: भारतीय नागरी सेवा परीक्षा भारतात आणि इंग्लंडमध्ये एकाच वेळी घ्यावी. वयोमर्यादा वाढवावी.
- लष्करी खर्च कमी: भारतीय करातून ब्रिटिश लष्कराचा खर्च होतो, तो कमी करा.
- आर्थिक शोषण थांबवा: दादाभाई नौरोजींचा "Drain Theory" - भारतातील संपत्ती इंग्लंडला जाते.
1. 1892 चा इंडियन कौन्सिल अॅक्ट: कायदे मंडळात भारतीय सदस्य संख्या वाढली. अप्रत्यक्ष निवडणूक तत्व मान्य.
2. भारतीयांमध्ये राजकीय जागृती: वर्तमानपत्रे, सभा यातून लोकांना हक्कांची जाणीव झाली.
3. अपयश: ब्रिटिशांनी मागण्या मान्य केल्या नाहीत. कर्झन म्हणाला "काँग्रेस हळूहळू मरणार". यामुळे जहाल गट नाराज झाला.
2. जहालवादाचा उदय आणि सुरत फूट (1905-1920)
1905 च्या बंगाल फाळणीने मवाळांचे "अर्ज-विनंती" राजकारण संपले. लोकांना कृती हवी होती. लाला लजपत राय (पंजाब), बाळ गंगाधर टिळक (मुंबई), बिपिनचंद्र पाल (बंगाल) - लाल-बाल-पाल या त्रयीने जहाल विचार मांडले.
2.1 जहाल वि मवाळ: मतभेद
| मुद्दा | मवाळ (Moderates) | जहाल (Extremists) |
|---|---|---|
| पद्धत | अर्ज, विनंती, भाषण, घटनात्मक मार्ग | बहिष्कार, स्वदेशी, निष्क्रिय प्रतिकार, प्रसंगी बळाचा वापर |
| स्वराज्याचा अर्थ | ब्रिटिश साम्राज्यात स्वशासन | पूर्ण स्वातंत्र्य - "स्वराज्य माझा जन्मसिद्ध हक्क" |
| नेते | गोखले, मेहता, नौरोजी | टिळक, लाला लजपत राय, बिपिनचंद्र पाल, अरबिंदो घोष |
| सामाजिक पाया | सुशिक्षित मध्यमवर्ग | तरुण, विद्यार्थी, कामगार, सामान्य जनता |
2.2 1907 सुरत फूट: काँग्रेसचे पहिले विभाजन
1907 च्या सुरत अधिवेशनात अध्यक्षपदावरून वाद. मवाळांना रासबिहारी घोष हवे होते, जहालांना लाला लजपत राय. टिळकांनी बहिष्कार ठराव मांडला, मवाळांनी विरोध केला. प्रचंड गोंधळ, खुर्च्या फेकल्या गेल्या. पोलीस बोलवावे लागले. परिणाम: काँग्रेस 9 वर्षे जहालांशिवाय चालली. 1916 च्या लखनौ अधिवेशनात टिळकांमुळे पुन्हा एकत्र आले.
2.3 1905-1920 मधील महत्वाच्या घटना
- 1905: बंगाल फाळणी, स्वदेशी-बहिष्कार चळवळ सुरू. वंदे मातरम् राष्ट्रगीत बनले.
- 1906: कलकत्ता अधिवेशन. दादाभाई नौरोजींनी पहिल्यांदा "स्वराज्य" शब्द वापरला. अध्यक्षीय भाषणात मागणी केली.
- 1906: 30 डिसेंबर, ढाका येथे ऑल इंडिया मुस्लिम लीग स्थापना. नवाब सलीमुल्ला.
- 1909: मॉर्ले-मिंटो सुधारणा. मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ. फोडा आणि राज्य करा कायद्याने सुरू.
- 1911: बंगाल फाळणी रद्द. राजधानी कलकत्त्याहून दिल्लीला.
- 1916: लखनौ करार - काँग्रेस व मुस्लिम लीग एकत्र. टिळक व अॅनी बेझंट यांची होमरूल चळवळ.
- 1919: रौलेट अॅक्ट, जालियनवाला बाग हत्याकांड. माँटेग्यू-चेम्सफोर्ड सुधारणा.
3. गांधी युग (1920-1947): काँग्रेस जनआंदोलन बनली
1915 ला गांधी दक्षिण आफ्रिकेतून परतले. 1920 ला टिळकांचे निधन झाले. काँग्रेसचे नेतृत्व गांधींकडे आले. त्यांनी काँग्रेसला वकिलांचा, श्रीमंतांचा पक्ष न ठेवता शेतकरी, कामगार, महिलांचा पक्ष बनवला.
A) 1 वेळा B) 2 वेळा C) 3 वेळा D) एकदाही नाही
उत्तर: A) 1 वेळा. फक्त 1924 बेळगाव अधिवेशन. गांधींना पद नको होते, लोक हवे होते.
3.1 गांधी युगातील 4 महाचळवळी
| चळवळ | वर्ष | कारण | पद्धत | परिणाम |
|---|---|---|---|---|
| 1. असहकार चळवळ | 1920-22 | रौलेट अॅक्ट, जालियनवाला, खिलाफत | सरकारी नोकरी, शाळा, कोर्ट, पदव्या, विदेशी कापड यावर बहिष्कार | 1922 चौरी-चौरा हिंसेमुळे स्थगित. 1 वर्षात 1 कोटी सदस्य |
| 2. सविनय कायदेभंग | 1930-34 | संपूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी, मीठ कायदा | दांडी मार्च, मीठ बनवणे, जंगल कायदा तोडणे, कर न भरणे | 60,000 लोक तुरुंगात. गांधी-आयर्विन करार 1931. दुसरी गोलमेज परिषद |
| 3. वैयक्तिक सत्याग्रह | 1940-41 | दुसरे महायुद्ध, काँग्रेसला न विचारता भारताला युद्धात ओढले | विनोबा भावे, नेहरू यांनी युद्धविरोधी भाषण. "It's wrong to help British with men or money" | 25,000 सत्याग्रही तुरुंगात. ब्रिटिशांवर नैतिक दबाव |
| 4. भारत छोडो आंदोलन | 1942-44 | क्रिप्स मिशन अपयशी, "आता किंवा कधीच नाही" | "करो या मरो". सर्व नेत्यांना अटक. भूमिगत चळवळ, समांतर सरकार | 1947 स्वातंत्र्याचे कारण. 10,000+ शहीद. 1 लाख अटक |
3.2 1937 निवडणूक: काँग्रेसचे पहिले सरकार
1935 च्या कायद्यानुसार 1937 ला प्रांतिक निवडणुका. 11 पैकी 8 प्रांतात काँग्रेसचे सरकार. मुंबई - बी.जी. खेर, मध्य प्रांत - रविशंकर शुक्ल, बिहार - श्रीकृष्ण सिंह, UP - गोविंद वल्लभ पंत. पहिल्यांदा काँग्रेसने सत्ता चालवली. 1939 ला दुसरे महायुद्ध सुरू, काँग्रेसने राजीनामे दिले.
4. स्वातंत्र्यानंतर काँग्रेस (1947-2026): नेहरू ते मल्लिकार्जुन खर्गे
4.1 नेहरू युग (1947-1964): संस्थापक पंतप्रधान
15 ऑगस्ट 1947 ला पंडित जवाहरलाल नेहरू पहिले पंतप्रधान. सलग 17 वर्षे. धोरणे: 1) मिश्र अर्थव्यवस्था: सरकारी + खाजगी उद्योग. 2) पंचवार्षिक योजना: 1951 पासून. 3) अलिप्ततावाद: अमेरिका-रशिया गटात नाही. 4) आण्विक कार्यक्रम: 1954 अणुऊर्जा आयोग. 5) धर्मनिरपेक्षता: 42 वी घटना दुरुस्ती 1976.
टीका: 1962 चीन युद्धात पराभव. काश्मीर प्रश्न UN मध्ये नेला. परवानगी-परवाना-कोटा राज.
4.2 इंदिरा गांधी युग (1966-1977, 1980-1984): काँग्रेसचे विभाजन
इंदिरा युगातील मोठ्या घटना: 1) 1971 बांगलादेश युद्ध, पाकिस्तानचे 2 तुकडे. 2) 1974 पोखरण अणुस्फोट. 3) 1975-77 आणीबाणी - 19 महिने लोकशाही स्थगित. 4) 20 कलमी कार्यक्रम. 5) बँकांचे राष्ट्रीयीकरण 1969, प्रिव्ही पर्स रद्द 1971.
4.3 राजीव गांधी ते नरसिंहराव (1984-1996): उदारीकरण
1984 इंदिरा हत्या नंतर राजीव गांधी 40 व्या वर्षी पंतप्रधान. 414 जागा - आजपर्यंतचा विक्रम. 1984: भोपाळ गॅस दुर्घटना. 1987: बोफोर्स घोटाळा. 1991: राजीव हत्या. नरसिंहराव पंतप्रधान. मनमोहन सिंग अर्थमंत्री. 1991 LPG सुधारणा: Liberalization, Privatization, Globalization. परवाना राज संपला. भारत जागतिक बाजारात.
4.4 सोनिया-मनमोहन युग: UPA सरकार (2004-2014)
1998 सोनिया गांधी अध्यक्ष. 2004 ला काँग्रेस 145 जागा. डावे पक्ष, लालू, मुलायम यांच्या पाठिंब्याने UPA-1. मनमोहन सिंग पंतप्रधान. योजना: 1) MGNREGA 2005 - 100 दिवस रोजगार हमी. 2) RTI 2005 - माहितीचा अधिकार. 3) RTE 2009 - शिक्षणाचा अधिकार. 4) अन्न सुरक्षा कायदा 2013. घोटाळे: 2G, कोळसा, कॉमनवेल्थ. 2014 ला 44 जागा - सर्वात कमी.
4.5 2014 नंतर: राहुल गांधी ते मल्लिकार्जुन खर्गे
2014 व 2019 लोकसभा पराभव. 2019 राहुल गांधी अध्यक्षपदाचा राजीनामा. 2022 ला मल्लिकार्जुन खर्गे अध्यक्ष - 24 वर्षांनी गांधी घराण्याबाहेरचा अध्यक्ष. 2024 लोकसभा: 99 जागा. विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी. काँग्रेस आता INDIA आघाडीचे नेतृत्व करते.
5. काँग्रेसची विचारधारा: 4 स्तंभ
| विचारधारा | म्हणजे काय | उदाहरण | MPSC साठी |
|---|---|---|---|
| 1. धर्मनिरपेक्षता | सर्व धर्म समान. राज्याचा कोणताही धर्म नाही | 42 वी घटना दुरुस्ती 1976, हज सबसिडी + मानसरोवर यात्रा | काँग्रेसचा गाभा. BJP "छद्म धर्मनिरपेक्ष" म्हणते |
| 2. समाजवाद | गरीब-श्रीमंत दरी कमी. सरकारने कल्याणकारी कामे करावी | बँक राष्ट्रीयीकरण, MGNREGA, अन्न सुरक्षा, 20 कलमी कार्यक्रम | 1991 पूर्वी "समाजवादी पॅटर्न". नंतर "उदारीकरणासह समाजवाद" |
| 3. लोकशाही | जनतेने निवडलेले सरकार. वयस्क मताधिकार. संघराज्य | 1952 पहिली निवडणूक. पंचायत राज 1993. महिला आरक्षण 33% | इंदिरा गांधींनी 1975 आणीबाणी लावली - टीका |
| 4. सर्वसमावेशक राष्ट्रवाद | भाषा, जात, धर्म पलीकडे भारतीय अस्मिता | "भारत एक खोज" - नेहरू. विविधतेत एकता | BJP "सांस्कृतिक राष्ट्रवाद" म्हणते. वादाचा मुद्दा |
6. काँग्रेसचे 10 मोठे यश आणि 5 मोठे अपयश
6.1 यश | Achievements
- स्वातंत्र्य मिळवले: 200 वर्षांच्या ब्रिटिश राजवटीतून मुक्तता. अहिंसक मार्गाने.
- संविधान बनवले: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अध्यक्ष. जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान 26 जाने 1950.
- संस्थानांचे विलीनीकरण: सरदार पटेल यांनी 562 संस्थाने भारतात विलीन केली. हैदराबाद, जुनागढ, काश्मीर.
- हरित क्रांती: 1960 दशक. M.S. स्वामीनाथन. भारत अन्नधान्यात स्वयंपूर्ण.
- श्वेत क्रांती: वर्गीस कुरियन. अमूल. भारत दुधात #1.
- आण्विक शक्ती: 1974 पोखरण-1, 1998 पोखरण-2. भारत आण्विक शक्ती.
- अंतराळ कार्यक्रम: 1975 आर्यभट्ट उपग्रह. ISRO स्थापना 1969.
- बांगलादेश निर्मिती 1971: 93,000 पाक सैनिक शरण. इंदिरा गांधींचा मास्टरस्ट्रोक.
- आर्थिक उदारीकरण 1991: नरसिंहराव-मनमोहन. भारत जागतिक अर्थव्यवस्था.
- माहितीचा अधिकार 2005: RTI. सरकारला पारदर्शक बनवले.
6.2 अपयश | Failures
- फाळणी रोखू शकले नाही: 1947 ला देशाचे 2 तुकडे. 10 लाख मृत्यू, 1.5 कोटी विस्थापित.
- 1962 चीन युद्ध: नेहरूंचे "हिंदी-चिनी भाई भाई" फसले. 38,000 चौ.कि.मी. भूभाग गमावला.
- आणीबाणी 1975-77: लोकशाही 19 महिने स्थगित. प्रेस सेन्सॉरशिप. नसबंदी सक्ती.
- खलिस्तान वाद: 1984 ऑपरेशन ब्लू स्टार. इंदिरा हत्या. 3000 शिखांचे शिरकाण दिल्लीत.
- घोटाळे: बोफोर्स 1987, 2G 2010, कोळसा 2012, कॉमनवेल्थ 2010. "करप्शन" शिक्का.
🔍 विश्लेषण: काँग्रेस 138 वर्षे टिकली कशी?
1. सर्वसमावेशकता: हिंदू, मुस्लिम, शीख, दलित, आदिवासी, ब्राह्मण सर्वांना जागा. "छत्री" पक्ष.
2. गांधी-नेहरू घराणे: नेहरू 17 वर्षे, इंदिरा 16 वर्षे, राजीव 5 वर्षे, सोनिया 19 वर्षे अध्यक्ष. स्थिर नेतृत्व. पण "घराणेशाही" टीका.
3. अनुकूलन क्षमता: 1885 मवाळ, 1920 गांधीवादी, 1947 समाजवादी, 1991 उदारीकरणवादी, 2004 कल्याणकारी. काळानुसार बदलली.
4. संघटना: काश्मीर ते कन्याकुमारी, बूथ लेव्हल पर्यंत कार्यकर्ता. सेवा दल, युवक काँग्रेस, महिला काँग्रेस.
आजची स्थिती: 2014 नंतर 2 वेळा पराभव. 44 व 52 जागा. पण 138 वर्षांचा इतिहास, स्वातंत्र्यलढ्याचे नेतृत्व, 54 वर्षे सत्ता यामुळे संपणार नाही. 2024 ला 99 जागा - पुनरुज्जीवन.
7. काँग्रेसचे राष्ट्रीय अध्यक्ष: 1885 ते 2026 | 25 महत्वाचे
| वर्ष | अधिवेशन | अध्यक्ष | महत्व |
|---|---|---|---|
| 1885 | मुंबई 1ले | व्योमेशचंद्र बॅनर्जी | पहिले अध्यक्ष |
| 1886 | कलकत्ता 2रे | दादाभाई नौरोजी | पहिले पारशी अध्यक्ष. "Grand Old Man" |
| 1888 | अलाहाबाद 4थे | जॉर्ज यूल | पहिले इंग्रज अध्यक्ष |
| 1906 | कलकत्ता | दादाभाई नौरोजी | पहिल्यांदा "स्वराज्य" शब्द वापरला |
| 1907 | सुरत | रासबिहारी घोष | सुरत फूट. काँग्रेस 2 तुकडे |
| 1916 | लखनौ | अंबिका चरण मजुमदार | लखनौ करार. जहाल-मवाळ एकत्र |
| 1917 | कलकत्ता | अॅनी बेझंट | पहिली महिला अध्यक्ष. आयरिश |
| 1924 | बेळगाव | महात्मा गांधी | गांधी एकदाच अध्यक्ष |
| 1925 | कानपूर | सरोजिनी नायडू | पहिली भारतीय महिला अध्यक्ष |
| 1929 | लाहोर | जवाहरलाल नेहरू | "पूर्ण स्वराज्य" ठराव. 26 जाने 1930 स्वातंत्र्य दिन |
| 1938 | हरिपुरा | सुभाषचंद्र बोस | गांधींच्या विरोधात जिंकले |
| 1939 | त्रिपुरी | सुभाषचंद्र बोस | पुन्हा जिंकले, पण राजीनामा. फॉरवर्ड ब्लॉक स्थापना |
| 1947 | दिल्ली | जे.बी. कृपलानी | स्वातंत्र्याच्या वेळी अध्यक्ष |
| 1950 | नाशिक | पुरुषोत्तम दास टंडन | नेहरूंना हरवून जिंकले. पटेल गट |
| 2022 | - | मल्लिकार्जुन खर्गे | 24 वर्षांनी गांधी घराण्याबाहेरचा अध्यक्ष |
8. MPSC/UPSC साठी 40 PYQ | एकही चुकवू नका
1. MPSC 2023: काँग्रेसची स्थापना कधी? A) 1883 B) 1885 C) 1887 D) 1905 उ: B
2. Police Bharti 2024: काँग्रेसचे संस्थापक? A) दादाभाई B) A.O. ह्यूम C) टिळक D) गोखले उ: B
3. MPSC 2022: पहिले अध्यक्ष? A) नौरोजी B) व्योमेशचंद्र बॅनर्जी C) ह्यूम D) वाच्छा उ: B
4. MPSC 2021: 1907 सुरत फूट कोणत्या मुद्द्यावर? A) अध्यक्षपद B) बहिष्कार C) स्वदेशी D) वरील सर्व उ: D
5. UPSC 2020: "सेफ्टी व्हॉल्व्ह" सिद्धांत कोणी मांडला? A) लाला लजपत राय B) बिपिनचंद्र पाल C) रजनी पाम दत्त D) R.P. दत्त उ: A लाला लजपत राय. ह्यूमने स्थापन केली कारण "भारतीय असंतोषाला वाट करून द्यावी"
6. MPSC 2019: 1916 लखनौ करार कोणामध्ये? A) काँग्रेस-मुस्लिम लीग B) काँग्रेस-ब्रिटिश C) जहाल-मवाळ D) गांधी-जिना उ: A
7. Police Bharti 2023: गांधीजी काँग्रेसचे अध्यक्ष किती वेळा? A) 0 B) 1 C) 2 D) 3 उ: B, 1924 बेळगाव
8. MPSC 2018: 1969 काँग्रेस फूट नंतर इंदिरा गटाला काय म्हणत? A) काँग्रेस(O) B) काँग्रेस(R) C) काँग्रेस(I) D) काँग्रेस(S) उ: B, Requisitionist
9. UPSC 2017: 1929 लाहोर अधिवेशन अध्यक्ष? A) गांधी B) मोतीलाल नेहरू C) जवाहरलाल नेहरू D) सुभाष बोस उ: C. "पूर्ण स्वराज्य" ठराव.
10. MPSC 2016: "गरिबी हटाओ" घोषणा कोणाची? A) नेहरू B) इंदिरा गांधी C) राजीव गांधी D) नरसिंहराव उ: B, 1971 निवडणूक
11. Police Bharti 2022: काँग्रेसचे पहिले मुस्लिम अध्यक्ष? A) मौलाना आझाद B) बद्रुद्दीन तैयबजी C) रफी अहमद किदवई D) हकीम अजमल खान उ: B, 1887 मद्रास अधिवेशन
12. MPSC 2015: "स्वराज्य माझा जन्मसिद्ध हक्क" कोणी म्हटले? A) गांधी B) टिळक C) लाला लजपत राय D) भगतसिंग उ: B, 1906
13. UPSC 2014: 1938 हरिपुरा अधिवेशन अध्यक्ष? A) सुभाष बोस B) पट्टाभि सीतारमैय्या C) राजेंद्र प्रसाद D) जे.बी. कृपलानी उ: A. गांधींच्या विरोधात जिंकले.
14. MPSC 2013: काँग्रेसचे सध्याचे मुख्यालय? A) मुंबई B) 24 अकबर रोड, दिल्ली C) 10 जनपथ D) कलकत्ता उ: B
15. Police Bharti 2021: 1906 कलकत्ता अधिवेशनात "स्वराज्य" शब्द पहिल्यांदा कोणी वापरला? A) टिळक B) दादाभाई नौरोजी C) गोखले D) फिरोजशाह मेहता उ: B
9. काँग्रेसची संघटना: AICC पासून बूथ पर्यंत
MPSC ला संघटना रचना विचारतात. लक्षात ठेवा:
- 1. AICC - अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटी: सर्वोच्च धोरण ठरवणारी संस्था. 1000+ सदस्य. दरवर्षी अधिवेशन.
- 2. CWC - काँग्रेस वर्किंग कमिटी: 25 सदस्य. दैनंदिन निर्णय. "काँग्रेसचे मंत्रिमंडळ". अध्यक्ष + 12 निवडून + 11 नेमलेले.
- 3. PCC - प्रदेश काँग्रेस कमिटी: प्रत्येक राज्यात. महाराष्ट्र PCC अध्यक्ष: नाना पटोले (2024).
- 4. DCC - जिल्हा काँग्रेस कमिटी: प्रत्येक जिल्ह्यात.
- 5. BCC - ब्लॉक काँग्रेस कमिटी: तालुका पातळी.
- 6. बूथ कमिटी: 1000 मतदारांमागे 1. सर्वात लहान घटक.
9.1 काँग्रेसचे सहयोगी संघटन | Front Organizations
| संघटना | स्थापना | उद्देश | सध्याचे अध्यक्ष 2024 |
|---|---|---|---|
| 1. युवक काँग्रेस | 1960 | 18-35 वयोगटातील तरुण | B.V. श्रीनिवास |
| 2. NSUI | 1971 | National Students Union of India. कॉलेज विद्यार्थी | वरुण चौधरी |
| 3. महिला काँग्रेस | 1984 | महिलांचे प्रश्न | अलका लांबा |
| 4. सेवा दल | 1923 | स्वयंसेवक संघटना. H.S. Doreswamy संस्थापक | लालजी देसाई |
| 5. INTUC | 1947 | Indian National Trade Union Congress. कामगार | डॉ. जी. संजीवा रेड्डी |
| 6. किसान काँग्रेस | 1936 | शेतकरी प्रश्न | सुखपाल सिंह खैरा |
10. काँग्रेसच्या 4 मोठ्या फुटी: 1907, 1969, 1978, 1999
फूट 1: 1907 सुरत फूट | जहाल वि मवाळ
कारण: बहिष्कार ठराव. टिळकांना अध्यक्ष करायचे होते. परिणाम: जहाल बाहेर. 1916 ला लखनौ कराराने एकत्र. नेता: टिळक यांनी बाहेर राहून होमरूल चळवळ चालवली.
फूट 2: 1969 काँग्रेस (O) वि काँग्रेस (R)
कारण: इंदिरा गांधी vs सिंडिकेट (कामराज, मोरारजी). राष्ट्रपती निवडणूक 1969. परिणाम: इंदिरा काँग्रेस (R) ने 1971 ला 352 जागा जिंकल्या. सिंडिकेट संपली. "इंदिरा इज इंडिया" नारा.
फूट 3: 1978 काँग्रेस (I) वि काँग्रेस (U)
कारण: आणीबाणी नंतर इंदिरा पराभूत. देवरा ज देसाई, यशवंतराव चव्हाण यांनी काँग्रेस (U) काढली. परिणाम: 1980 ला इंदिरा काँग्रेस (I) ने 353 जागा जिंकल्या. (I) म्हणजे Indira. नंतर (I) काढले.
फूट 4: 1999 NCP स्थापना
कारण: सोनिया गांधी परदेशी वंश. शरद पवार, पी.ए. संगमा, तारिक अन्वर यांनी विरोध केला. परिणाम: राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी NCP स्थापन. 25 मे 1999. 2023 ला NCP पण फुटली - अजित पवार गट.
11. काँग्रेसचे निवडणूक चिन्ह बदलले 4 वेळा
| कालावधी | निवडणूक चिन्ह | कारण |
|---|---|---|
| 1952-1971 | जोड बैल - Two Bulls with Yoke | शेतकरी, ग्रामीण भारताचे प्रतीक |
| 1971-1977 | गाय व वासरू - Cow & Calf | इंदिरा काँग्रेस (R). "गरिबी हटाओ" |
| 1977-1980 | हाताचा पंजा - Hand | जनता पक्षाने गाय-वासरू घेतले. इंदिराजींना नवीन चिन्ह |
| 1980-आजपर्यंत | हाताचा पंजा - Hand | राजीव गांधींनी कायम केले. "काँग्रेसचा हात, सामान्य माणसाच्या साथ" |
A) जोड बैल B) गाय वासरू C) हाताचा पंजा D) चरखा
उत्तर: C. 1978 पासून हाताचा पंजा. डिझाईनर: R.K. Saini.
12. काँग्रेसचे पंतप्रधान: 1947-2026 | 7 पंतप्रधान
| क्र. | नाव | कालावधी | महत्वाची कामे | कसे गेले |
|---|---|---|---|---|
| 1 | जवाहरलाल नेहरू | 1947-1964 | 17 वर्षे | मिश्र अर्थव्यवस्था, पंचशील, अलिप्ततावाद, IIT, AIIMS | पदावर असताना निधन 27 मे 1964 |
| 2 | लाल बहादूर शास्त्री | 1964-1966 | 1.5 वर्षे | 1965 भारत-पाक युद्ध. "जय जवान जय किसान" | ताश्कंद करारानंतर निधन 11 जाने 1966 |
| 3 | इंदिरा गांधी | 1966-77, 1980-84 | 15 वर्षे | बँक राष्ट्रीयीकरण, 1971 युद्ध, पोखरण-1, आणीबाणी | 31 ऑक्टो 1984 हत्या |
| 4 | राजीव गांधी | 1984-1989 | 5 वर्षे | संगणक क्रांती, पंचायत राज, 18 वर्षे मतदान | 21 मे 1991 हत्या |
| 5 | P.V. नरसिंहराव | 1991-1996 | 5 वर्षे | 1991 आर्थिक उदारीकरण. बाबरी मशीद पाडली | 1996 निवडणूक पराभव |
| 6 | मनमोहन सिंग | 2004-2014 | 10 वर्षे | MGNREGA, RTI, RTE, अन्न सुरक्षा, भारत-अमेरिका अणुकरार | 2014 निवडणूक पराभव |
| 7 | पुढचा? | - | 2024 ला 99 जागा. विरोधी पक्षनेता राहुल गांधी | - |
13. काँग्रेसचे 5 घोटाळे: 1980-2014 | MPSC ला कारणे विचारतात
- 1. बोफोर्स घोटाळा 1987: स्वीडन कडून 155mm तोफा खरेदी. 64 कोटी दलाली. राजीव गांधी सरकार पडले 1989. "क्वात्रोची मामा" प्रसिद्ध.
- 2. हर्षद मेहता घोटाळा 1992: शेअर बाजार घोटाळा 4000 कोटी. नरसिंहराव सरकार. मनमोहन अर्थमंत्री.
- 3. 2G स्पेक्ट्रम घोटाळा 2008: A. राजा टेलिकॉम मंत्री. 1.76 लाख कोटी नुकसान - CAG रिपोर्ट. UPA-2 सरकारची बदनामी.
- 4. कोळसा घोटाळा 2012: कोळसा खाणी वाटप. 1.86 लाख कोटी नुकसान - CAG. मनमोहन सिंग यांच्याकडे कोळसा खाते.
- 5. कॉमनवेल्थ घोटाळा 2010: दिल्ली CWG 2010. सुरेश कलमाडी. 70,000 कोटी खर्च, निकृष्ट दर्जा.
विश्लेषण: घोटाळ्यांमुळे काँग्रेस संपली का?
1984 ला 414 जागा. 2014 ला 44 जागा. 30 वर्षात 370 जागा कमी. कारण: 1) घोटाळे - "करप्शन" शिक्का. 2) नेतृत्व - सोनिया-राहुल परदेशी/अनुभवहीन वाटले. 3) हिंदुत्व - BJP ने "छद्म धर्मनिरपेक्ष" नरेटिव्ह सेट केला. 4) सोशल मीडिया - तरुण BJP कडे. 5) प्रादेशिक पक्ष - SP, BSP, TMC, DMK ने जागा खाल्ल्या.
पण संपली नाही: 2024 ला 99 जागा. 138 वर्षांचा इतिहास. स्वातंत्र्यलढ्याचे श्रेय. 54 वर्षे सत्ता. गांधी-नेहरू घराणे. गावपातळीवर कार्यकर्ता. काँग्रेस = भारताचा DNA.
14. काँग्रेस आज: 2024 लोकसभा नंतर स्थिती
| मुद्दा | आकडेवारी 2024 | 2019 शी तुलना |
|---|---|---|
| लोकसभा जागा | 99 / 543 | +47 जागा (52 होत्या) |
| मत टक्केवारी | 21.19% | +1.7% वाढ |
| राज्यात सत्ता | 3 राज्ये: कर्नाटक, तेलंगणा, हिमाचल | 2019 ला 5 होती |
| विरोधी पक्षनेता | राहुल गांधी | 10 वर्षांनी मिळाले. 2014-24 नाही मिळाले |
| अध्यक्ष | मल्लिकार्जुन खर्गे | पहिले दलित अध्यक्ष. 2022 पासून |
| INDIA आघाडी | 234 जागा | काँग्रेस नेतृत्व. 28 पक्ष |
1. भारत जोडो यात्रा: राहुल गांधी 4000 km, कन्याकुमारी ते काश्मीर. 146 दिवस. "नफरत के बाजार में मोहब्बत की दुकान". इमेज बदलली.
2. जात जनगणना मुद्दा: OBC, दलित, आदिवासी मतं परत आली. 99 जागा पैकी 50 SC-ST-OBC राखीव.
3. 5 गॅरंटी: कर्नाटक, तेलंगणा जिंकले. महिला 2000 रु/महिना, 200 युनिट फ्री वीज, बेरोजगार भत्ता.
4. अपयश: हिंदी पट्टा - UP 6/80, बिहार 3/40, MP 1/29, गुजरात 1/26, राजस्थान 8/25. उत्तर भारतात अजून कमजोर.
15. काँग्रेसचे भविष्य: 2026-2029 | 3 शक्यता
- शक्यता 1 - पुनरुज्जीवन: राहुल गांधी 2029 ला PM. जात जनगणना, संविधान बचाव, बेरोजगारी मुद्यावर लढले तर. दक्षिण + महाराष्ट्र + पंजाब + बंगाल = 200 जागा शक्य.
- शक्यता 2 - स्थिती कायम: 100-120 जागा. मजबूत विरोधी पक्ष. राज्यात 5-6 सरकार. BJP ला पर्याय पण सत्ता नाही.
- शक्यता 3 - ऱ्हास: प्रादेशिक पक्ष (TMC, DMK, SP) मोठे झाले तर काँग्रेस 50 खाली. फक्त "इतिहास जमा" पक्ष.
माझे मत: काँग्रेस संपणार नाही. 138 वर्षे, स्वातंत्र्यलढा, 54 वर्षे सत्ता. पण "एकला चलो रे" बंद करून प्रादेशिक पक्षांना सोबत घ्यावे लागेल. 2029 ला INDIA आघाडी एकत्र लढली तर सत्ता शक्य.
📚 Sources & References | MPSC/UPSC साठी मान्यताप्राप्त
- NCERT Class 10 History: "India and the Contemporary World-II", Chapter 3 - Nationalism in India. Page 43-70.
- NCERT Class 12 History: "Themes in Indian History Part III", Chapter 12-15. Page 343-410.
- Bipin Chandra: "India's Struggle for Independence" & "India Since Independence". Penguin Books.
- Ramchandra Guha: "India After Gandhi". Picador India, 2007.
- Party Website: inc.in - भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस अधिकृत वेबसाइट.
- Election Commission: eci.gov.in - 1952 ते 2024 सर्व निवडणूक निकाल.
- MPSC Syllabus: राज्यसेवा मुख्य परीक्षा, सामान्य अध्ययन पेपर 1, घटक 3.3. mpsc.gov.in
📥 2500 शब्दांचा PDF + 40 PYQ + सर्व अधिवेशन चार्ट Free
Comment मध्ये "INC PDF" लिहा. PDF मध्ये: 1) 1885-2024 सर्व 90 अधिवेशने चार्ट. 2) 40 PYQ उत्तरा सहित. 3) काँग्रेस फुटी Mind Map. 4) पंतप्रधान Timeline.
1. हा लेख शैक्षणिक हेतूने लिहिला आहे. MPSC/UPSC/Police Bharti परीक्षेच्या अभ्यासासाठी. कोणत्याही राजकीय पक्षाचा प्रचार/प्रसार करण्याचा हेतू नाही.
2. सर्व माहिती NCERT, Bipin Chandra, Ramchandra Guha, Election Commission of India या सार्वजनिक व मान्यताप्राप्त स्रोतांवर आधारित आहे.
3. ऐतिहासिक घटना, तारखा, आकडेवारी UPSC/MPSC च्या मागील प्रश्नपत्रिका व अधिकृत पुस्तकांनुसार आहेत.
4. राजकीय विश्लेषण लेखकाचे वैयक्तिक मत नाही, तर निवडणूक निकाल व पुस्तकांवर आधारित आहे.
5. परीक्षेत उत्तर लिहिताना अधिकृत पुस्तके व NCERT वापरा.
VisionGov Academy
महाराष्ट्रातील MPSC, UPSC, Police Bharti, Talathi तयारीचे #1 व्यासपीठ
दरोज Free Notes | PYQ Analysis | Current Affairs
🌐 www.visiongovacademy.online
Post a Comment