मराठी वर्णमाला संपूर्ण माहिती: स्वर, व्यंजन, जोडाक्षरे आणि नियम - MPSC, तलाठी, PSI साठी नोट्स

Meta Description: मराठी वर्णमाला म्हणजे काय? स्वर व व्यंजन किती आहेत? जोडाक्षरे कशी तयार होतात? बाराखडी, अर्धे अक्षर, अनुनासिक यांची संपूर्ण माहिती. MPSC, तलाठी, PSI परीक्षेसाठी 2000+ शब्दांची संपूर्ण नोट्स.

प्रस्तावना: मराठी भाषेचा पाया - वर्णमाला

मित्रांनो, कोणतीही भाषा शिकण्यासाठी त्या भाषेची वर्णमाला येणे सर्वात महत्त्वाचे असते. इंग्रजीत A to Z असते, तशी मराठीत 'अ' पासून 'ज्ञ' पर्यंत वर्णमाला आहे. MPSC, तलाठी, PSI, STI, पोलीस भरती, TET अशा सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'मराठी व्याकरण' या घटकात वर्णमालेवर 3 ते 5 प्रश्न दरवर्षी विचारले जातात. 'ऱ्हस्व-दीर्घ', 'जोडाक्षर', 'अनुनासिक' यावर अनेकांचे मार्क जातात. म्हणून आज आपण मराठी वर्णमाला संपूर्ण उदाहरणांसह, सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.

1. वर्ण म्हणजे काय? वर्णमाला म्हणजे काय?

वर्ण: तोंडातून निघणाऱ्या मूलभूत ध्वनीला 'वर्ण' म्हणतात. ज्याचे आणखी तुकडे करता येत नाहीत असा सर्वात लहान ध्वनी. जसे 'क', 'अ', 'म'.

अक्षर: एक किंवा अधिक वर्ण मिळून जेव्हा एका झटक्यात उच्चारले जातात, तेव्हा त्याला 'अक्षर' म्हणतात. जसे 'कमळ' या शब्दात क-म-ळ अशी तीन अक्षरे आहेत.

वर्णमाला: मराठी भाषेतील सर्व वर्ण एका ठराविक क्रमाने लिहिल्यास त्याला 'वर्णमाला' म्हणतात. मराठी वर्णमाला 'देवनागरी लिपी' मध्ये लिहिली जाते. हिंदी आणि संस्कृतची लिपी सुद्धा देवनागरीच आहे.

मराठी वर्णमालेत एकूण 48 वर्ण आहेत. त्याचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: 1. स्वर 2. व्यंजन

2. स्वर: एकूण 12 स्वर

ज्या वर्णांचा उच्चार करताना मुखातून बाहेर पडणाऱ्या हवेला कोणताही अडथळा होत नाही, त्यांना 'स्वर' म्हणतात. स्वर म्हणजे आवाज. स्वरांच्या साहाय्याशिवाय व्यंजनांचा उच्चार होऊ शकत नाही. म्हणून स्वरांना 'प्राण' असेही म्हणतात.

स्वरांचे प्रकार: 2 प्रकार

अ) ऱ्हस्व स्वर: ज्यांचा उच्चार करायला कमी वेळ लागतो, एक मात्रा लागते. एकूण 5 ऱ्हस्व स्वर आहेत.
अ, इ, उ, ऋ, लृ
उदाहरण: 'अननस' मधील 'अ', 'इमारत' मधील 'इ'.

ब) दीर्घ स्वर: ज्यांचा उच्चार करायला जास्त वेळ लागतो, दोन मात्रा लागतात. एकूण 7 दीर्घ स्वर आहेत.
आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ
उदाहरण: 'आंबा' मधील 'आ', 'ईश्वर' मधील 'ई'.

महत्त्वाची टीप: 'ऋ' आणि 'लृ' हे स्वर आता वापरात नाहीत. 'ऋषी' असा अपवाद वगळता 'लृ' तर पूर्णच बंद झाला आहे. त्यामुळे परीक्षेत 12 स्वर हेच उत्तर द्यावे. 'अं' आणि 'अः' हे स्वर नसून 'स्वरादी' आहेत.

अनुस्वार (ं) आणि विसर्ग (ः)

अनुस्वार: याला 'अं' असे म्हणतात. याचा उच्चार नाकातून होतो. उदा. रंग, अंग, पंच.
विसर्ग: याला 'अः' असे म्हणतात. याचा उच्चार 'ह्' सारखा होतो. उदा. दुःख, निःशब्द.

3. व्यंजन: एकूण 34 व्यंजने

ज्या वर्णांचा उच्चार करताना मुखातून निघणाऱ्या हवेला जीभ, दात, ओठ, टाळू यांचा अडथळा होतो, त्यांना 'व्यंजन' म्हणतात. व्यंजनांचा उच्चार स्वरांच्या मदतीशिवाय होत नाही. 'क् + अ = क'.

व्यंजनांचे प्रकार

अ) स्पर्श व्यंजने: 25

यांचा उच्चार करताना जीभ मुखातील वेगवेगळ्या भागांना स्पर्श करते. यांचे 5 गट आहेत. प्रत्येक गटाला 'वर्ग' म्हणतात.

वर्गाचे नाव	व्यंजने	उच्चार स्थान
क-वर्ग	क, ख, ग, घ, ङ	कंठातून - कंठ्य
च-वर्ग	च, छ, ज, झ, ञ	टाळूतून - तालव्य
ट-वर्ग	ट, ठ, ड, ढ, ण	मूर्धेतून - मूर्धन्य
त-वर्ग	त, थ, द, ध, न	दातातून - दंत्य
प-वर्ग	प, फ, ब, भ, म	ओठातून - ओष्ठ्य

परीक्षेसाठी ट्रिक: प्रत्येक वर्गातील पहिले, तिसरे, पाचवे वर्ण 'अल्पप्राण' व 'महाप्राण' नसतात. दुसरे व चौथे 'महाप्राण' असतात. पहिले व दुसरे 'कठोर' असतात, तिसरे, चौथे व पाचवे 'मृदू' असतात.

ब) अर्धस्वर: 4

जे स्वर आणि व्यंजन यांच्या मध्ये आहेत. य, र, ल, व. यांचा उच्चार करताना हवेला थोडा अडथळा होतो.

क) उष्म वर्ण: 3

ज्यांच्या उच्चारातून उष्ण हवा बाहेर पडते. श, ष, स. 'श' तालव्य, 'ष' मूर्धन्य, 'स' दंत्य आहे.

ड) महाप्राण: 1

ह हा फक्त महाप्राण व्यंजन आहे. याचा उच्चार कंठातून होतो.

इ) संयुक्त व्यंजने: 2

जी दोन व्यंजनांच्या संयोगातून तयार होतात. क्ष = क् + ष, ज्ञ = ज् + ञ. म्हणून मराठीत 36 व्यंजने + 12 स्वर = 48 वर्ण होतात.

4. बाराखडी: स्वर आणि व्यंजनाचा संयोग

प्रत्येक व्यंजनाला 12 स्वर लावून त्याची बाराखडी तयार होते. 'क' ची बाराखडी पाहू:

क, का, कि, की, कु, कू, के, कै, को, कौ, कं, कः

याप्रमाणे सर्व 36 व्यंजनांची बाराखडी तयार होते. MPSC मध्ये 'कि' की 'की' बरोबर आहे असे प्रश्न विचारतात. ऱ्हस्व-दीर्घ चुकल्यास अर्थ बदलतो. उदा. दिन - दिवस, दीन - गरीब.

5. जोडाक्षरे: दोन किंवा अधिक व्यंजने जोडणे

जेव्हा एका व्यंजनानंतर लगेच दुसरे व्यंजन येते, तेव्हा पहिल्या व्यंजनातील 'अ' चा लोप होतो आणि ते 'अर्धे' होते. त्याला दुसरे पूर्ण व्यंजन जोडले जाते. यालाच 'जोडाक्षर' म्हणतात.

जोडाक्षर तयार करण्याचे 3 नियम

1. पाय मोडून: क् + य = क्य. उदा. वाक्य, शक्य. र् + म = र्म. उदा. कर्म, धर्म.
2. अर्धे व्यंजन लिहून: त् + य = त्य. उदा. सत्य, नित्य. म् + ह = म्ह. उदा. आम्ही, तुम्ही.
3. नवीन चिन्ह वापरून: द् + व = द्व. उदा. विद्वान, द्वार. द् + ध = द्ध. उदा. शुद्ध, बुद्ध.

'र' ची जोडाक्षरे - सर्वात महत्त्वाची

'र' ची जोडाक्षरे 3 प्रकारे होतात आणि यावर हमखास प्रश्न येतो.

1. रफार (र् + व्यंजन): जर 'र' पहिले असेल तर तो पुढच्या व्यंजनाच्या डोक्यावर 'रफार' म्हणून जातो. उदा. कर्म = क् + अ + र् + म = कर्म. धर्म, सर्व, कर्ता.
2. पाय मोडलेला र (व्यंजन + र): जर 'र' दुसरा असेल तर खालच्या व्यंजनाचा पाय मोडतो. उदा. क्रम = क् + र + अ + म = क्रम. प्रेम, प्रजा, ग्रह.
3. दुहेरी रफार: जर 'र' नंतर 'य' किंवा 'ह' आला तर रफार पोटात जातो. उदा. कार्य, वार्यावर, राह्रस्व.

6. MPSC साठी 20 महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे

प्रश्न 1: मराठी वर्णमालेत एकूण किती स्वर आहेत?
उत्तर: 12.

प्रश्न 2: 'औ' हा कोणता स्वर आहे?
उत्तर: दीर्घ स्वर.

प्रश्न 3: 'ज्ञ' हे कोणत्या दोन व्यंजनांपासून बनले आहे?
उत्तर: ज् + ञ.

प्रश्न 4: 'ट' वर्गातील व्यंजनांना काय म्हणतात?
उत्तर: मूर्धन्य वर्ण.

प्रश्न 5: 'कर्म' या शब्दात रफार कोणत्या अक्षरावर आहे?
उत्तर: 'म' या अक्षरावर.

प्रश्न 6: 'अं' आणि 'अः' यांना काय म्हणतात?
उत्तर: स्वरादी.

प्रश्न 7: 'शुद्ध' या शब्दाची जोडाक्षर फोडा.
उत्तर: श् + उ + द् + ध् + अ.

प्रश्न 8: कोणता वर्ण स्वर नाही आणि व्यंजनही नाही?
उत्तर: अनुस्वार (ं) आणि विसर्ग (ः).

प्रश्न 9: 'प' वर्गातील वर्णांना काय म्हणतात?
उत्तर: ओष्ठ्य वर्ण, कारण यांचा उच्चार ओठातून होतो.

प्रश्न 10: 'दीन' आणि 'दिन' यातील फरक काय?
उत्तर: दीन = गरीब, दिन = दिवस. ऱ्हस्व-दीर्घामुळे अर्थ बदलला.

7. वर्णमाला शुद्धलेखनासाठी टिप्स

1. ऱ्हस्व-दीर्घ: किर्ती नको, कीर्ती लिहा. परिक्षा नको, परीक्षा लिहा.
2. अनुनासिक: पंच, तंटा, संप यात अनुस्वार द्यावा. पण चंद्र, गंध यात नसतो.
3. रफार: कर्ता बरोबर आहे, कतरा चूक आहे.
4. स, श, ष: दिशा, शिक्षा, विशेष. शब्दकोश पाहून सराव करा.

निष्कर्ष

मित्रांनो, मराठी वर्णमाला हा विषय दिसायला सोपा वाटतो, पण शुद्धलेखनाचे नियम अवघड आहेत. वरील सर्व नियम, उदाहरणे आणि प्रश्नोत्तरे नीट वाचली तर MPSC, तलाठी, PSI परीक्षेत मराठी व्याकरणाचे 5 पैकी 5 प्रश्न तुम्ही बरोबर सोडवाल. रोज एका वर्तमानपत्राचा अग्रलेख वाचून त्यातील जोडाक्षरे शोधण्याचा सराव करा.

हा लेख तुमच्या मित्रांना शेअर करा. अशाच MPSC च्या सर्व विषयांच्या नोट्स आणि 5000 प्रश्नोत्तरांसाठी माझे 'MPSC 5000 प्रश्नोत्तरे' हे eBook Amazon वर उपलब्ध आहे.

लेखक: VisionGov Academy
Visit: visiongovacademy.online

📚अलंकार संपूर्ण माहिती.