नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

भारतातील गव्हर्नर जनरल व व्हाईसरॉय (1773-1947): MPSC, Police, Talathi साठी 2000 शब्दात संपूर्ण नोट्स + PDF

लेखक: Visiongov Academy Team
Updated: 8 Oct 2026 | 5 Min Read

MPSC, UPSC, PSI, STI, ASO, Police Bharti, Talathi, ZP या सर्व परीक्षांमध्ये 'आधुनिक भारताचा इतिहास' हा घटक सर्वात महत्त्वाचा आहे. यात 'गव्हर्नर जनरल व व्हाईसरॉय 1773-1947' यांच्यावर दरवर्षी 2-4 प्रश्न थेट विचारले जातात. बऱ्याचदा विद्यार्थी 'बंगालचा गव्हर्नर जनरल', 'भारताचा गव्हर्नर जनरल' आणि 'व्हाईसरॉय' यात गोंधळ करतात.

या एकाच पोस्टमध्ये तुम्हाला 1773 च्या रेग्युलेटिंग अॅक्ट पासून 1947 च्या लॉर्ड माउंटबॅटन पर्यंतच्या सर्व 20+ गव्हर्नर जनरल/व्हाईसरॉयची यादी, त्यांचा कालावधी, 5-5 महत्त्वाची कामे, त्यांच्या काळातील कायदे, युद्धे आणि लक्षात ठेवण्यासाठी Super Tricks मिळतील. पोस्ट शेवटी Free PDF Download Link पण दिली आहे. ही पोस्ट Save करा, कारण 1 वाचनात 4 Mark पक्के होतील.

🎯 MPSC Topper Trick: गव्हर्नर जनरलचे प्रश्न सोडवताना आधी 'वर्ष' बघा. 1773-1833 = बंगालचा गव्हर्नर जनरल, 1833-1858 = भारताचा गव्हर्नर जनरल, 1858-1947 = व्हाईसरॉय. 50% गोंधळ इथेच संपतो.

1. गव्हर्नर जनरल म्हणजे काय? हे पद कसे आणि का निर्माण झाले? [1773]

1757 च्या प्लासीच्या लढाईनंतर ईस्ट इंडिया कंपनी बंगालची खरी शासक बनली. पण कंपनीचे अधिकारी प्रचंड भ्रष्टाचार करू लागले. भारतातील संपत्ती इंग्लंडला नेऊ लागले. इंग्लंडच्या जनतेला वाटले की कंपनी भारत लुटत आहे.

याला आळा घालण्यासाठी ब्रिटिश पार्लमेंटने 1773 चा रेग्युलेटिंग अॅक्ट पास केला. या कायद्याची 3 महत्त्वाची कलमे:

1. बंगालच्या गव्हर्नरला 'गव्हर्नर जनरल ऑफ बंगाल' बनवले.
2. त्याच्या मदतीला 4 सदस्यांची 'Executive Council' दिली.
3. मद्रास व मुंबई प्रांतांचे गव्हर्नर याला जबाबदार असतील.

वॉरन हेस्टिंग्ज हे बंगालचे पहिले गव्हर्नर जनरल होते. लक्षात ठेवा, ते 'भारताचे' पहिले गव्हर्नर जनरल नव्हते.

1833 चा चार्टर अॅक्ट: 'भारताचा' गव्हर्नर जनरल

1833 च्या चार्टर अॅक्ट नुसार कंपनीचे व्यापारी अधिकार पूर्णपणे संपवले. आता कंपनी फक्त 'प्रशासकीय संस्था' राहिली. याच कायद्याने 'गव्हर्नर जनरल ऑफ बंगाल' चे पद बदलून 'गव्हर्नर जनरल ऑफ इंडिया' केले.

लॉर्ड विल्यम बेंटिंक हे भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल होते. MPSC मध्ये हा प्रश्न 10+ वेळा विचारला आहे.

2. महत्त्वाचे गव्हर्नर जनरल व त्यांची कामे [1773-1858] - कंपनीचे शासन

हा कालावधी MPSC साठी सर्वात महत्त्वाचा आहे. खालील Table मधील 8 नावे व त्यांची 3-3 कामे पाठ केली की 2 प्रश्न पक्के समजा.

गव्हर्नर जनरल	कालावधी	5 महत्त्वाची कामे - परीक्षेसाठी Most IMP
1. वॉरन हेस्टिंग्ज	1773-1785	1. द्वैध शासन पद्धत 1772 मध्ये बंद केली 2. पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध 1775-82 3. रोहिला युद्ध 1774 4. 1781 चा Amending Act 5. Asiatic Society of Bengal 1784 स्थापना
2. लॉर्ड कॉर्नवॉलिस	1786-1793	1. कायमधारा पद्धत 1793 - बंगाल, बिहार 2. 'सनदी सेवेचा जनक' - Civil Services सुधारणा 3. जिल्हाधिकारी पद निर्माण 4. तिसरे इंग्रज-म्हैसूर युद्ध 1790-92 5. Police व्यवस्था निर्माण
3. लॉर्ड वेलस्ली	1798-1805	1. तैनाती फौज पद्धत 1798 - Subsidiary Alliance 2. चौथे इंग्रज-म्हैसूर युद्ध 1799 - टिपू सुलतानचा मृत्यू 3. दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध 1803-05 4. फोर्ट विल्यम कॉलेज 1800 स्थापना 5. त्याला 'बंगालचा वाघ' म्हणत
4. लॉर्ड हेस्टिंग्ज	1813-1823	1. तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध 1817-18 - मराठा सत्ता समाप्त 2. पिंडारींचा नायनाट 3. रयतवारी पद्धत - मद्रासमध्ये 4. 1813 चा चार्टर अॅक्ट - शिक्षणावर 1 लाख खर्च 5. नेपाळ युद्ध 1814-16
5. लॉर्ड विल्यम बेंटिंक	1828-1835	1. सती प्रथा बंदी कायदा 1829 - राजा राममोहन रॉय यांच्या मदतीने 2. इंग्रजी शिक्षणाचा पाया - मेकॉलेचा अहवाल 1835 3. ठगीचा नायनाट - कर्नल स्लिमन 4. भारताचा पहिला गव्हर्नर जनरल 5. अमानुष प्रथा: नरबळी, बाळहत्या बंदी
6. लॉर्ड डलहौसी	1848-1856	1. दत्तक वारसा हक्क नामंजूर धोरण - Doctrine of Lapse 2. पहिली रेल्वे 1853: मुंबई ते ठाणे 3. पहिली तार 1853: कलकत्ता ते आग्रा 4. आधुनिक पोस्ट खाते 1854 स्थापना 5. विधवा पुनर्विवाह कायदा 1856 6. 'आधुनिक भारताचा शिल्पकार'

🔥 MPSC Memory Trick:
Hेस्टिंग्ज - D्वैध बंद
Cॉर्नवॉलिस - Kायमधारा
Wेलस्ली - Tैनाती फौज
Bेंटिंक - Sती बंदी
Dलहौसी - Dत्तक + Rेल्वे
"HCD WB D DR" - ही कोडवर्ड पाठ करा.

3. व्हाईसरॉय म्हणजे काय? 1858 नंतर काय बदलले?

1857 च्या उठावानंतर ब्रिटिश सरकारला समजले की कंपनी भारत सांभाळू शकत नाही. म्हणून 1858 चा 'Act for the Good Government of India' पास केला. याला 'अॅक्ट ऑफ पार्लमेंट' पण म्हणतात.

1858 च्या कायद्याचे 3 मोठे बदल:

1. ईस्ट इंडिया कंपनी बरखास्त. भारताचा कारभार थेट ब्रिटिश राणीच्या ताब्यात.
2. इंग्लंडमध्ये 'भारतमंत्री' - Secretary of State for India - हे नवीन पद निर्माण.
3. 'गव्हर्नर जनरल ऑफ इंडिया' यालाच 'व्हाईसरॉय ऑफ इंडिया' ही नवीन पदवी दिली. 'व्हाईसरॉय' म्हणजे 'Vice-Roy' = राजाचा प्रतिनिधी.

लॉर्ड कॅनिंग हे शेवटचे गव्हर्नर जनरल व पहिले व्हाईसरॉय होते. त्याच्या काळात 1857 चा उठाव झाला व 1858 ला राणीचा जाहीरनामा प्रसिद्ध झाला.

महत्त्वाचे व्हाईसरॉय [1858-1947] - ब्रिटिश राजवट

व्हाईसरॉय	कालावधी	5 महत्त्वाची कामे - परीक्षेसाठी
1. लॉर्ड कॅनिंग	1856-1862	1. 1857 चा उठाव 2. 1858 चा कायदा - कंपनी राजवट समाप्त 3. पहिला व्हाईसरॉय 4. कलकत्ता, मुंबई, मद्रास विद्यापीठ 1857 5. IPC 1860, CrPC 1861
2. लॉर्ड लिटन	1876-1880	1. वर्नाक्युलर प्रेस अॅक्ट 1878 - जाचक 2. आर्म्स अॅक्ट 1878 - भारतीयांना शस्त्रबंदी 3. पहिला दुष्काळ आयोग 1878 4. दिल्ली दरबार 1877 - राणीला 'Kaiser-i-Hind' 5. अफगाण युद्ध
3. लॉर्ड रिपन	1880-1884	1. 'स्थानिक स्वराज्य संस्थांचा जनक' 2. 1881 चा पहिला फॅक्टरी अॅक्ट 3. 1882 चा हंटर शिक्षण आयोग 4. लिटनचा वर्नाक्युलर प्रेस अॅक्ट रद्द 5. इल्बर्ट बिल वाद 1883
4. लॉर्ड कर्झन	1899-1905	1. बंगालची फाळणी 1905 2. पुरातत्व विभाग 1904 स्थापना 3. कलकत्ता कॉर्पोरेशन अॅक्ट 1899 4. भारतीय विद्यापीठ कायदा 1904 5. अँशिएंट मॉन्युमेंट्स अॅक्ट 1904
5. लॉर्ड मिंटो-II	1905-1910	1. मोर्ले-मिंटो सुधारणा 1909 2. मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ 3. 'फोडा आणि झोडा' नीती
6. लॉर्ड चेम्सफोर्ड	1916-1921	1. माँटेग्यू-चेम्सफोर्ड सुधारणा 1919 2. द्विदल शासनपद्धती - Dyarchy 3. रौलेट अॅक्ट 1919 4. जालियनवाला बाग हत्याकांड 1919 5. खिलाफत व असहकार चळवळ 1920
7. लॉर्ड आयर्विन	1926-1931	1. सायमन कमिशन 1927 2. गांधी-आयर्विन करार 1931 3. पहिली गोलमेज परिषद 1930 4. सविनय कायदेभंग चळवळ 1930 5. दांडी यात्रा 1930
8. लॉर्ड माउंटबॅटन	1947-1948	1. शेवटचे व्हाईसरॉय 2. जून 1947 ची फाळणी योजना 3. भारतीय स्वातंत्र्य कायदा 1947 4. स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल 5. 15 ऑगस्ट 1947 ला सत्ता हस्तांतर

4. गव्हर्नर जनरल vs व्हाईसरॉय: MPSC मध्ये 1 Mark चा फरक

मुद्दा	गव्हर्नर जनरल [1773-1858]	व्हाईसरॉय [1858-1947]
कोणाचा प्रतिनिधी?	ईस्ट इंडिया कंपनीचा प्रतिनिधी	ब्रिटिश राजा/राणीचा प्रतिनिधी
नियंत्रण	कंपनीच्या कोर्ट ऑफ डायरेक्टर्सच्या ताब्यात	ब्रिटिश पार्लमेंट व भारतमंत्र्याच्या ताब्यात
पहिला	वॉरन हेस्टिंग्ज [बंगालचा], विल्यम बेंटिंक [भारताचा]	लॉर्ड कॅनिंग
शेवटचा	लॉर्ड कॅनिंग	लॉर्ड माउंटबॅटन
महत्त्वाचा कायदा	1773 रेग्युलेटिंग अॅक्ट, 1833 चार्टर अॅक्ट	1858 चा कायदा, 1909, 1919, 1935 चे कायदे

5. लक्षात ठेवण्यासाठी Super Tricks + Timeline

Trick 1: गव्हर्नर जनरल लक्षात ठेवण्याची साखळी

"हेस्टिंग्ज-कॉर्नवॉलिस-वेलस्ली-बेंटिंक-डलहौसी"
कामे: द्वैध बंद - कायमधारा - तैनाती फौज - सती बंदी - रेल्वे/दत्तक

Trick 2: व्हाईसरॉय लक्षात ठेवण्याची साखळी

"कॅनिंग-लिटन-रिपन-कर्झन-मिंटो-चेम्सफोर्ड-आयर्विन-माउंटबॅटन"
कामे: उठाव - जाचक कायदे - स्थानिक स्वराज्य - फाळणी - मुस्लिम मतदारसंघ - रौलेट - गांधी करार - स्वातंत्र्य

Timeline Chart: 1773 ते 1947

• 1773: रेग्युलेटिंग अॅक्ट - वॉरन हेस्टिंग्ज - बंगालचा पहिला ग.ज.
• 1793: कायमधारा पद्धत - कॉर्नवॉलिस
• 1829: सती बंदी - बेंटिंक
• 1833: चार्टर अॅक्ट - बेंटिंक - भारताचा पहिला ग.ज.
• 1853: पहिली रेल्वे - डलहौसी
• 1857: उठाव - कॅनिंग
• 1858: राणीचा जाहीरनामा - कॅनिंग - पहिला व्हाईसरॉय
• 1878: वर्नाक्युलर प्रेस अॅक्ट - लिटन
• 1882: स्थानिक स्वराज्य - रिपन
• 1905: बंगालची फाळणी - कर्झन
• 1909: मोर्ले-मिंटो - मिंटो-II
• 1919: माँट-फोर्ड, रौलेट, जालियनवाला - चेम्सफोर्ड
• 1931: गांधी-आयर्विन करार - आयर्विन
• 1947: स्वातंत्र्य व फाळणी - माउंटबॅटन

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ) - MPSC PYQ Based

Q1. भारताचा पहिला गव्हर्नर जनरल कोण?
Ans: लॉर्ड विल्यम बेंटिंक [1833].
टीप: वॉरन हेस्टिंग्ज हा 'बंगालचा' पहिला गव्हर्नर जनरल होता. MPSC मध्ये हा Option देऊन गोंधळ घालतात.

Q2. 'सनदी सेवेचा जनक' व 'स्थानिक स्वराज्य संस्थांचा जनक' कोण?
Ans: सनदी सेवा - लॉर्ड कॉर्नवॉलिस. स्थानिक स्वराज्य - लॉर्ड रिपन.

Q3. 'आधुनिक भारताचा शिल्पकार' कोणाला म्हणतात?
Ans: लॉर्ड डलहौसी, कारण त्याने रेल्वे, पोस्ट, तार, सार्वजनिक बांधकाम खाते सुरू केले.

Q4. 1858 च्या कायद्याने कोणते पद निर्माण झाले?
Ans: 1. व्हाईसरॉय, 2. भारतमंत्री - Secretary of State. पहिले व्हाईसरॉय लॉर्ड कॅनिंग होते.

Q5. बंगालची फाळणी कोणी व केव्हा केली?
Ans: लॉर्ड कर्झन यांनी 16 ऑक्टोबर 1905 रोजी केली.

Q6. दत्तक वारसा हक्क नामंजूर धोरण कोणी लागू केले?
Ans: लॉर्ड डलहौसी. याच धोरणामुळे सातारा, झाशी, नागपूर खालसा झाले.

6. निष्कर्ष: परीक्षेसाठी 3 Golden Rules

1. कालावधी पक्का करा: 1773-1833 बंगाल, 1833-1858 भारत, 1858-1947 व्हाईसरॉय. हे 3 भाग केले की 50% अभ्यास झाला.

2. 8 नावे + 3 कामे: हेस्टिंग्ज, कॉर्नवॉलिस, वेलस्ली, बेंटिंक, डलहौसी, कॅनिंग, रिपन, कर्झन. यांची 3-3 कामे पाठ करा. 90% प्रश्न यातूनच येतात.

3. फरक वाचा: गव्हर्नर जनरल vs व्हाईसरॉय, कायमधारा vs रयतवारी vs महालवारी. हे फरक MPSC ला खूप आवडतात.

📥 Free PDF Download: या संपूर्ण नोट्सची सुंदर PDF पाहिजे असेल तर आमच्या Telegram Channel @VisionGovAcademy ला Join करा. 'Governor General PDF' असा मेसेज करा. 1 मिनिटात PDF मिळेल.

ही पोस्ट तुमच्या 10 मित्रांना Share करा ज्यांची MPSC, Police Bharti, Talathi तयारी चालू आहे. तुमच्या 1 Share ने कोणाचातरी 1 Mark वाढू शकतो. काही शंका असतील तर Comment मध्ये विचारा. Visiongov Academy - तुमच्या यशाचा साथीदार.

Tags: MPSC History, Governor General List, Viceroy of India, आधुनिक भारताचा इतिहास, MPSC Notes PDF, Police Bharti History, Talathi Exam, लॉर्ड कर्झन, लॉर्ड डलहौसी, वॉरन हेस्टिंग्ज

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.

Police Bharti साठी 1757-1947 का महत्वाचा आहे?

मागील 5 वर्षांच्या Police Bharti प्रश्नपत्रिका बघितल्या तर दरवर्षी या Topic वर 4 ते 5 प्रश्न येतात. 2023 ला 6 प्रश्न आले होते. त्यामुळे हा Topic सोडून चालणार नाही.

परीक्षेत कसे प्रश्न विचारतात?

वर्ष	प्रश्न प्रकार	Marks
2023	प्लासीचे युद्ध कोणत्या साली झाले?	1
2022	1857 च्या उठावाचे तात्कालिक कारण काय?	1

लक्षात ठेवण्याची Trick: "PLASBU"

P - Plassey 1757
L - Lapse Doctrine 1848
A - Act 1858
S - Swadeshi 1905
B - Bharat Chhodo 1942
U - Uthaav 1857

50 महत्वाचे One-Liner प्रश्न

1. प्लासीचे युद्ध - 1757 - सिराज-उद-दौला vs इंग्रज
2. बक्सरचे युद्ध - 1764 - मीर कासिम पराभूत

Video मध्ये समजून घ्या

PDF Download करा