प्राण्यांचे वर्गीकरण संपूर्ण माहिती | Animal Kingdom Classification in Marathi

प्राण्यांचे वर्गीकरण : संपूर्ण अभ्यास

प्रकाशित: 31 मे 2026 | वर्ग: प्राणीशास्त्र, MPSC, वनरक्षक, NEET, UPSC

1. प्रस्तावना : Animal Kingdom म्हणजे काय?

पृथ्वीवर सुमारे 80 लाख प्राण्यांच्या प्रजाती आहेत, पण आजवर फक्त 15 लाखांचे वर्णन झाले आहे. इतक्या प्रचंड संख्येचा अभ्यास करण्यासाठी 'वर्गीकरण' हाच एकमेव मार्ग. प्राणीशास्त्राचे जनक ॲरिस्टॉटल यांनी सर्वात आधी प्राण्यांचे 'रक्त असलेले' आणि 'रक्त नसलेले' असे वर्गीकरण केले. पण आधुनिक वर्गीकरणाचा पाया कॅरोलस लिनियस यांनी 1758 मध्ये घातला.

सर्व प्राणी 'Kingdom Animalia' मध्ये येतात. यांची 4 मुख्य वैशिष्ट्ये: 1. बहुपेशीय, 2. हरितद्रव्य नाही म्हणजे परपोषी, 3. पेशीभित्तिका नाही, 4. हालचाल करू शकतात. या Kingdom चे पुढे 35+ संघ Phylum मध्ये विभाजन होते. आपण 9 मुख्य संघांचा अभ्यास करू.

2. वर्गीकरणाचा पाया : 5 मुख्य लक्षणे

प्राण्यांचे वर्गीकरण करताना शास्त्रज्ञ 5 गोष्टी तपासतात:

शरीर संघटन पातळी: पेशीय, ऊती, इंद्रिय, इंद्रिय-संस्था.
शरीर सममिती: असममित, अरीय Radial, द्विपार्श्व Bilateral.
जनन स्तर: द्विस्तरीय Diploblastic, त्रिस्तरीय Triploblastic.
शरीर गुहा Coelom: अगुहीय Acoelomate, कूटगुहीय Pseudocoelomate, सत्यगुहीय Eucoelomate.
पृष्ठरज्जूची उपस्थिती: अपृष्ठवंशी Invertebrates, पृष्ठवंशी Vertebrates.

3. अपृष्ठवंशी प्राणी Invertebrates : 8 प्रमुख संघ

पृष्ठरज्जू नसलेले प्राणी. एकूण प्राण्यांपैकी 97% अपृष्ठवंशी आहेत.

3.1 संघ पोरीफेरा Porifera : छिद्रधारी प्राणी

सर्वात आदिम बहुपेशीय प्राणी. शरीरभर असंख्य छिद्रे 'ऑस्टिया'. यातून पाणी आत जाते. 'कंठा प्रणाली' द्वारे अन्न मिळवतात. शरीर असममित. उदा. स्पंज, सायकॉन, यूप्लेक्टेला Venus Flower Basket. सगळे सागरी, एक जागी स्थिर. यांचे सांगाडे बाथ स्पंज म्हणून वापरतात.

3.2 संघ सिलेंटरेटा Coelenterata / निडेरिया

अरीय सममित, द्विस्तरीय, गुहा असलेले प्राणी. शरीरावर 'निडोब्लास्ट' नावाच्या दंश पेशी. याने भक्ष्याला बेशुद्ध करतात. दोन शरीरे: पॉलिप स्थिर, दंडगोलाकार उदा. हायड्रा, कोरल. मेड्यूसा मुक्त, छत्रीसारखे उदा. जेलीफिश. कोरलपासून प्रवाळ बेटे बनतात. पोर्तुगीज मॅन ऑफ वॉर हा सर्वात विषारी निडेरियन.

3.3 संघ प्लॅटीहेल्मिंथिस Platyhelminthes : चपटे कृमी

पहिले त्रिस्तरीय, द्विपार्श्व सममित, अगुहीय प्राणी. शरीर पानासारखे चपटे. बहुतेक परजीवी. उदा. टेपवर्म, लिव्हर फ्ल्यूक, प्लॅनेरिया. टेपवर्म माणसाच्या आतड्यात 20 मीटरपर्यंत वाढतो. प्लॅनेरियामध्ये प्रचंड पुनर्जनन क्षमता - तुकडा केला तरी नवीन प्राणी बनतो.

3.4 संघ निमॅटोडा Nematoda : गोल कृमी

त्रिस्तरीय, कूटगुहीय, दंडगोलाकार शरीर. दोन्ही टोके निमुळती. पचनसंस्था पूर्ण, पण तोंड आणि गुद्द्वार वेगळे - ही उत्क्रांतीमधली मोठी झेप. उदा. अॅस्कॅरिस आतड्यातील जंत, वुचेरेरिया हत्तीरोग, अंकुशकृमी. काही मातीतले निमॅटोड पिकांना फायदेशीर.

3.5 संघ ॲनेलिडा Annelida : वलयी कृमी

पहिले खरे सत्यगुहीय, खंडयुक्त Metameric प्राणी. शरीरावर कंकणासारखी वलये. 'नीफ्रीडिया' द्वारे उत्सर्जन. बंद रक्ताभिसरण संस्था. उदा. गांडूळ शेतकऱ्याचा मित्र, जळू Leech रक्त शोषते, नेरीस सागरी. गांडूळ जमीन भुसभुशीत करते म्हणून 'नैसर्गिक नांगर'.

3.6 संघ आर्थ्रोपोडा Arthropoda : संधिपाद प्राणी

सर्वात मोठा संघ. 80% प्राणी याच संघात. वैशिष्ट्ये: 1. संधियुक्त पाय, 2. कायटिनचे बाह्यकंकाल, 3. खंडयुक्त शरीर - डोके, वक्ष, उदर. 4. मुक्त रक्ताभिसरण. 4 वर्ग:

कीटक Insecta: 3 जोड्या पाय, 2 जोड्या पंख. उदा. फुलपाखरू, मधमाशी, झुरळ. मधमाशी परागीकरण करते.
अरॅक्निडा Arachnida: 4 जोड्या पाय, पंख नाही. उदा. कोळी, विंचू, गोचीड.
क्रस्टेशिया Crustacea: 5+ जोड्या पाय. उदा. खेकडा, कोळंबी, चिंबोरी.
मिरियापोडा: अनेक पाय. उदा. गोम Centipede - 1 जोडी पाय/खंड. वाणी Millipede - 2 जोड्या पाय/खंड.

3.7 संघ मोलस्का Mollusca : मृदुकाय प्राणी

दुसरा सर्वात मोठा संघ. शरीर मऊ, कवचाने झाकलेले. 'रॅडुला' नावाच्या दाताळ जिभेने अन्न खरडतात. 'मॅंटल' पासून कवच तयार होते. उदा. गोगलगाय, शिंपला, ऑक्टोपस, स्क्विड. मोती शिंपल्यापासून मिळतो. ऑक्टोपस सर्वात हुशार अपृष्ठवंशी.

3.8 संघ इकायनोडर्माटा Echinodermata : कंटकचर्मी

सगळे सागरी. प्रौढ अवस्थेत अरीय सममित, पण अळी द्विपार्श्व. शरीरावर काटे. 'जलवाहिनी संस्था' द्वारे हालचाल. पुनर्जनन प्रचंड. उदा. तारामासा, समुद्री काकडी, समुद्री अर्चिन. तारामाशाचा एक हात तुटला तर पूर्ण नवीन तारामासा बनतो.

अपृष्ठवंशींचा आढावा: पोरीफेरा ते इकायनोडर्माटा पर्यंत जटिलता वाढत जाते. आर्थ्रोपोडा सर्वात यशस्वी संघ कारण बाह्यकंकाल, लहान आकार, जास्त प्रजनन क्षमता.

4. पृष्ठवंशी प्राणी Vertebrates : संघ कॉर्डाटा

ज्यांच्यात पृष्ठरज्जू Notochord, पृष्ठीय मज्जारज्जू, कल्ल्यांच्या फटी असतात. उपसंघ व्हर्टेब्राटा मध्ये खरी मणक्यांची साखळी तयार होते. 5 वर्ग:

4.1 वर्ग मत्स्य Pisces : मासे

जलचर, कल्ल्यांनी श्वसन, परांनी पोहतात. हृदय 2 कप्प्यांचे. शीत-रक्ताचे. अंडी पाण्यात घालतात. 2 प्रकार: काँड्रिक्थीज - कार्टिलेजचा सांगाडा. उदा. शार्क, स्टिंग रे. ऑस्टिक्थीज - हाडांचा सांगाडा. उदा. रोहू, कतला, सीहॉर्स. फुफ्फुसमासा Lungfish कल्ले + फुफ्फुस दोन्ही.

4.2 वर्ग उभयचर Amphibia : अॅम्फिबियन

'दुहेरी जीवन'. अळी पाण्यात - कल्ल्यांनी श्वसन. प्रौढ जमिनीवर - फुफ्फुस + त्वचेने श्वसन. हृदय 3 कप्प्यांचे. शीत-रक्ताचे. त्वचा ओलसर, खवले नाहीत. उदा. बेडूक, टोड, सॅलॅमँडर, सिसिलियन पाय नसलेला. बेडूक पर्यावरणाचा निर्देशक - प्रदूषणात मरतो.

4.3 वर्ग सरपटणारे प्राणी Reptilia

पहिले खरे भूचर. जमिनीवर अंडी घालतात. अंड्यावर कडक कवच. त्वचा कोरडी, खवलेयुक्त. फुफ्फुसांनी श्वसन. हृदय 3 कप्प्यांचे, पण मगरीचे 4. शीत-रक्ताचे. उदा. साप, पाल, मगर, कासव, घोरपड. सापांना पापण्या नसतात. डायनासोर याच वर्गातले. स्फेनोडॉन 'जिवंत जीवाश्म'.

4.4 वर्ग पक्षी Aves

पुढचे पाय पंखांमध्ये रूपांतरित. शरीरावर पिसे. हाडे पोकळ, हवेच्या पिशव्या - वजन कमी. चोच, दात नाहीत. हृदय 4 कप्प्यांचे. उष्ण-रक्ताचे. फुफ्फुसांना जोडलेल्या हवेच्या पिशव्या. उदा. कावळा, मोर, शहामृग, पेंग्विन, किवी. शहामृग सर्वात मोठा पक्षी, उडत नाही. हमिंगबर्ड सर्वात लहान, उलटा उडू शकतो. आर्किऑप्टेरिक्स - सरडा + पक्षी यामधील दुवा.

4.5 वर्ग सस्तन प्राणी Mammalia

सर्वात उत्क्रांत. वैशिष्ट्ये: 1. शरीरावर केस, 2. स्तनग्रंथी - पिल्लांना दूध पाजतात, 3. बाह्य कर्णपाळी, 4. 4 कप्प्यांचे हृदय, 5. उष्ण-रक्ताचे, 6. डायाफ्राम. 3 गट:

अंडज Prototheria: अंडी घालणारे सस्तन. उदा. प्लॅटिपस, एकिडना. फक्त ऑस्ट्रेलिया.
अपूर्णगर्भी Metatheria: अपूर्ण पिल्लाला पिशवीत वाढवतात. उदा. कांगारू, कोआला.
पूर्णगर्भी Eutheria: पिल्लाची वाढ गर्भाशयात होते. उदा. माणूस, वाघ, हत्ती, व्हेल, वटवाघूळ.

वनरक्षक Exam Tip: 1. व्हेल मासा नाही, सस्तन आहे कारण दूध पाजतो. 2. वटवाघूळ पक्षी नाही, सस्तन आहे कारण पिल्लांना जन्म देतो. 3. सापाची कात टाकणे = निर्मोचन Moulting. 4. सर्वात विषारी साप = इनलँड तैपान, भारतात = नाग. 5. राष्ट्रीय प्राणी वाघ = वर्ग सस्तन, गण कार्निव्होरा.

5. तुलना तक्ता : पृष्ठवंशी 5 वर्ग

लक्षण	मत्स्य	उभयचर	सरपटणारे	पक्षी	सस्तन
निवास	जलचर	जल+स्थल	बहुतेक स्थल	स्थल+हवा	सर्वत्र
त्वचा	खवले	ओलसर	कोरडे खवले	पिसे	केस
हृदय	2 कप्पे	3 कप्पे	3 कप्पे	4 कप्पे	4 कप्पे
रक्त	शीत	शीत	शीत	उष्ण	उष्ण
अंडी	कवच नाही	कवच नाही	कडक कवच	कडक कवच	नाही/अपवाद

6. निष्कर्ष

अमीबा पासून माणसापर्यंतचा प्रवास म्हणजे प्राण्यांचे वर्गीकरण. पोरीफेरापासून सस्तन प्राण्यांपर्यंत जटिलता, संघटन, आणि कार्यक्षमता वाढत गेली. अपृष्ठवंशी 97% असले तरी पृष्ठवंशी उत्क्रांतीच्या शिखरावर आहेत. वनरक्षक म्हणून तुम्हाला वाघ सस्तन आहे, नाग सरपटणारा आहे, मोर पक्षी आहे हे फक्त पाठ करून चालणार नाही, का ते समजून घ्या. कारण जंगल वाचवायचे तर प्राणी ओळखता आले पाहिजेत. हा लेख 10 वेळा वाच, 100% गुण मिळतील.

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.

Visiongov Academy-Police bharti

Sunday, May 31, 2026