अलंकार संपूर्ण माहिती 2026 | मराठी व्याकरण | पोलीस भरती, MPSC, Talathi, SSC साठी 100% महत्त्वाचे

अलंकार संपूर्ण माहिती 2026 | मराठी व्याकरण | पोलीस भरती, MPSC, Talathi, SSC साठी 100% महत्त्वाचे

अलंकार म्हणजे काय? 'अलं' म्हणजे दागिना आणि 'कार' म्हणजे करणारा. ज्याप्रमाणे दागिन्यांमुळे माणसाचे सौंदर्य वाढते, त्याचप्रमाणे अलंकारामुळे काव्याची आणि भाषेची शोभा वाढते. स्पर्धा परीक्षेत मराठी व्याकरणात अलंकारावर 3 ते 5 प्रश्न हमखास येतात. ही एकच पोस्ट वाचली की अलंकारावर एकही मार्क जाणार नाही.

अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार + लक्षात ठेवण्याची सोपी Trick

1. शब्दालंकार	शब्दांवर आधारित. शब्द बदलला की अलंकार संपतो. काव्याचा आवाज, नाद यावरून ओळखायचा.
2. अर्थालंकार	अर्थावर, कल्पनेवर आधारित. शब्द बदलला तरी अर्थ तोच राहतो, अलंकार राहतो.

Trick: 'शब्द' मध्ये 'ब' आहे - तो बदलला की अलंकार 'ब'दलतो. 'अर्थ' बदलत नाही - म्हणून अर्थालंकार शब्द बदलला तरी टिकतो.

---

भाग 1: शब्दालंकार - 5 महत्त्वाचे प्रकार सविस्तर

1. यमक अलंकार - परीक्षेत सर्वात जास्त येणारा

व्याख्या: काव्याच्या चरणाच्या शेवटी येणारे शब्द उच्चाराने सारखे पण अर्थाने भिन्न असतील तर त्याला 'यमक अलंकार' म्हणतात.

3 अटी लक्षात ठेवा: 1. शब्द शेवटी पाहिजे 2. उच्चार सारखा 3. अर्थ वेगळा.

उदाहरण 1:
"मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे।
तरी श्रीहरी पाविजेतो स्वभावे।।"
स्पष्टीकरण: 'जावे' = जाणे, 'स्वभावे' = आपोआप. शब्दाचा शेवट 'वे' सारखा, पण अर्थ वेगळा.

उदाहरण 2: पोलीस भरती 2023 मध्ये आलेला प्रश्न
"दिवस आजचा सोनेरी, क्षण क्षण आला आनंदाने भरी"
स्पष्टीकरण: 'सोन-एरी' आणि 'भ-री'. 'री' हा शेवट सारखा.

यमकाचे उपप्रकार: पादान्त यमक, आद्य यमक, मध्य यमक. पण परीक्षेसाठी फक्त व्याख्या आणि उदाहरण पुरे.

2. अनुप्रास अलंकार - ऐकायला गोड वाटणारा

व्याख्या: एकाच व्यंजनाची किंवा अक्षराची जवळजवळ पुनःपुन्हा आवृत्ती झाली तर 'अनुप्रास अलंकार' होतो. याने कवितेला नादमाधुर्य येते.

उदाहरण 1:
"वळवळ वळणावर, वळण वळवळ वाऱ्यावर"
स्पष्टीकरण: 'व' या व्यंजनाची 6 वेळा आवृत्ती.

उदाहरण 2:
"फुलाफुलांत फिरते भुंगी, गुंजारव करते दंगी"
स्पष्टीकरण: 'फ' आणि 'ग' ची पुनरावृत्ती.

परीक्षा Trick: जिथे जीभ घोटाळेल असा 'ट ट ट' किंवा 'क क क' आवाज, तिथे अनुप्रास.

3. श्लेष अलंकार - डबल मीनिंग वाला

व्याख्या: एकच शब्द जेव्हा एका वाक्यात दोन वेगवेगळ्या अर्थाने वापरला जातो, तेव्हा 'श्लेष अलंकार' होतो.

यमक vs श्लेष फरक: यमकात 2 वेगळे शब्द, श्लेष मध्ये 1च शब्द 2 अर्थ.

उदाहरण 1:
"अंधारात काळे सर्वच, मग तो 'कावळा' असो वा 'कोकिळा'"
स्पष्टीकरण: इथे 'काळे' चा अर्थ 1. रंगाने काळा 2. वाईट. एकच शब्द, दोन अर्थ.

उदाहरण 2:
"जीवनात 'अर्थ' असावा, खिशात 'अर्थ' असावा"
स्पष्टीकरण: पहिला 'अर्थ' = मतलब, दुसरा 'अर्थ' = पैसा.

4. अनुलोम-विलोम अलंकार - उलट सुलट

व्याख्या: एखादी ओळ सरळ वाचली आणि उलटी वाचली तरी तीच राहते, त्याला अनुलोम-विलोम म्हणतात.

उदाहरण: "रामाला भाला मारा" - उलटे वाचा तरी "रामाला भाला मारा"च येते.

टीप: हा अलंकार परीक्षेत खूप कमी येतो, पण माहितीसाठी लक्षात ठेवा.

5. अंत्यनुप्रास

व्याख्या: हे यमक सारखेच आहे. फक्त चरणाच्या शेवटी सारखी अक्षरे येतात. यमकात पूर्ण शब्द सारखा लागतो.

उदाहरण: "वाट, भाट, आट" - शेवटी 'आट' हा नाद सारखा.

---

भाग 2: अर्थालंकार - 9 महत्त्वाचे प्रकार सविस्तर

1. उपमा अलंकार - 'सारखा' वाला अलंकार

व्याख्या: दोन भिन्न वस्तूंमध्ये गुण, धर्म, रूप यावरून साम्य दाखवणे. यात 4 गोष्टी असतात.

उपमेची 4 अंगे:
1. उपमेय: ज्याची तुलना करायची ती वस्तू. उदा: मुख
2. उपमान: ज्याच्याशी तुलना करायची. उदा: चंद्र
3. साधारणधर्म: समान गुण. उदा: सुंदरता
4. उपमावाचक शब्द: सारखा, प्रमाणे, जसा, तसा, सम, गम, वाणी

उदाहरण: "तिचे हास्य मोत्यासारखे चमकते"
उपमेय=हास्य, उपमान=मोती, साधारणधर्म=चमक, उपमावाचक=सारखे

पोलीस भरती Trick: वाक्यात 'सारखा, प्रमाणे, गत, वत' दिसले की 90% उपमा.

2. रूपक अलंकार - 'सारखा' काढून टाका

व्याख्या: उपमेय आणि उपमान यांच्यातील भेद नष्ट करून ते एकच आहेत असे वर्णन करणे.

Formula: उपमा - 'सारखा' = रूपक

उदाहरण:
उपमा: जीवन हे नाटकासारखे आहे.
रूपक: जीवन-नाटकात प्रत्येकजण एक कलाकार आहे.
स्पष्टीकरण: इथे जीवन हेच नाटक आहे असे सांगितले, 'सारखे' नाही वापरले.

3. उत्प्रेक्षा अलंकार - 'जणू' वाला अलंकार

व्याख्या: उपमेय हे उपमानच आहे की काय अशी शंका, कल्पना करणे. 'जणू, गमे, वाटे, की, म्हणोनी, शंकणे' ही शब्द येतात.

उदाहरण:
"आकाशात चमकणारी वीज, जणू सोन्याची रेघ"
स्पष्टीकरण: वीज खरंच सोन्याची रेघ नाही, पण 'जणू' आहे असे वाटते.

4. अपन्हुती अलंकार - खरं लपवणे

व्याख्या: उपमेयचा निषेध करून ते उपमानच आहे असे ठासून सांगणे. 'हे नाही, तेच आहे'.

उदाहरण:
"हा चंद्र नाही, ही तर तुझी चांदणी"
स्पष्टीकरण: चंद्राचा निषेध करून 'चांदणीच आहे' असे सांगितले.

5. व्यतिरेक अलंकार - उपमेच्या उलट

व्याख्या: उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ आहे असे दाखवणे.

उदाहरण:
"तुझे मुख चंद्राहूनही सुंदर आहे"
स्पष्टीकरण: उपमेत 'चंद्रासारखे', पण इथे 'चंद्राहूनही' सुंदर म्हणजे व्यतिरेक.

6. अतिशयोक्ती अलंकार - खूपच वाढवून सांगणे

व्याख्या: एखाद्या गोष्टीचे लोकांना आश्चर्य वाटेल इतके वाढवून वर्णन करणे.

उदाहरण 1: "त्याच्या एका हाकेत सारा गाव जमा झाला"
उदाहरण 2: "तुझे डोळे पाहून समुद्रालाही लाज वाटली"

7. दृष्टान्त अलंकार - उदाहरण देऊन पटवणे

व्याख्या: एखादी गोष्ट सिद्ध करण्यासाठी तशाच दुसऱ्या प्रसंगाचा दाखला देणे.

उदाहरण:
"मोठ्यांचे मन मोठेच असते, सागर सर्व नद्यांना पोटात घेतो"
स्पष्टीकरण: मोठ्या मनाच्या माणसाची तुलना सागराशी केली.

8. अनन्वय अलंकार - तुलना नाहीच

व्याख्या: उपमेयाची तुलना स्वतःशीच करणे, कारण त्याच्यासारखे दुसरे कोणीच नाही.

उदाहरण: "सागरासारखा सागरच" किंवा "रामासारखा रामच"

9. अन्योक्ती अलंकार - दुसऱ्याला उद्देशून बोलणे

व्याख्या: एकाला उद्देशून बोलायचे, पण लक्ष्य दुसराच असतो.

उदाहरण: कावळ्याला उद्देशून "काळ्या, तू कितीही गोरा होण्याचा प्रयत्न केलास तरी कोकिळा होणार नाहीस" - इथे उद्देश काळ्या रंगाचा माणूस आहे.

---

परीक्षेसाठी 20 MCQ - सोडवून बघ

1. "काळे काळे ढग दाटले" - कोणता अलंकार? उत्तर: अनुप्रास
2. "वदनी कवळ घेता नाम घ्या श्रीहरीचे" - कोणता अलंकार? उत्तर: यमक
3. "पाणी" या शब्दाचे दोन अर्थ - 'जीवन' आणि 'तेज'. हा कोणता अलंकार? उत्तर: श्लेष
4. मुख हेच चंद्र आहे - कोणता अलंकार? उत्तर: रूपक
5. मुख चंद्रासारखे आहे - कोणता अलंकार? उत्तर: उपमा
6. जणू काय हा दुसरा सूर्यच - कोणता अलंकार? उत्तर: उत्प्रेक्षा
7. तुझ्या स्मरणाने डोळ्यांत पूर आला - कोणता अलंकार? उत्तर: अतिशयोक्ती
8. हा चंद्र नाही, तो तर तुझा मुखडा आहे - कोणता अलंकार? उत्तर: अपन्हुती
9. रामासारखा रामच - कोणता अलंकार? उत्तर: अनन्वय
10. विद्या धनाहून श्रेष्ठ आहे - कोणता अलंकार? उत्तर: व्यतिरेक

2 मिनिटात Revision साठी शॉर्ट Tricks

1. शेवटी सारखा शब्द = यमक
2. 'क क क' आवाज = अनुप्रास
3. एक शब्द दोन अर्थ = श्लेष
4. 'सारखा, प्रमाणे' = उपमा
5. उपमा - 'सारखा' = रूपक
6. 'जणू, वाटे' = उत्प्रेक्षा
7. 'हे नाही, तेच आहे' = अपन्हुती
8. खोटं पण वाढवून = अतिशयोक्ती
9. 'हून, पेक्षा' श्रेष्ठ = व्यतिरेक
10. स्वतःशीच तुलना = अनन्वय

📚 सराव प्रश्नसंच पाहा.

महत्त्वाची सूचना: ही पोस्ट 5-6 मित्रांना Share कर. VisionGovAcademy.online वर रोज नवीन Notes टाकत जा. सरकारी नोकरी 100% मिळणार.

तयार करणारे: VisionGovAcademy.online | सरकारी नोकरीची तयारी, आता सोपी.