मराठी वर्णमाला संपूर्ण माहिती: स्वर, व्यंजन, जोडाक्षरे आणि नियम PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

सजीव सृष्टी व सूक्ष्मजीवांचे वर्गीकरण | Monera, Protista, Fungi, Algae, Virus Complete Notes

सजीवांचे विविध गट आणि उपगट बनविण्याच्या प्रक्रियेला जैविक वर्गीकरण (Biological Classification) म्हणतात. पृथ्वीवरील लाखो सजीवांचा अभ्यास सुलभ व्हावा यासाठी शास्त्रज्ञांनी त्यांचे विविध निकषांवर वर्गीकरण केले आहे. MPSC, Police Bharti, Talathi परीक्षेत इथून 4-5 प्रश्न येतातच.

पृथ्वीवर आढळणाऱ्या सजीवांमध्ये अतिशय सूक्ष्म जीवाणूपासून ते विशाल वृक्ष आणि प्राणी यांचा समावेश होतो. प्रत्येक सजीवाची रचना, पोषण पद्धती, प्रजनन, जीवनशैली आणि उत्क्रांतीचा इतिहास वेगळा असतो. त्यामुळे सर्व सजीवांचा अभ्यास एकाच गटात करणे शक्य नसते. या अडचणीवर मात करण्यासाठी जैविक वर्गीकरणाची संकल्पना विकसित करण्यात आली.

जैविक वर्गीकरणाचा इतिहास

शास्त्रज्ञ	वर्ष	योगदान
कार्ल लिनिअस	1735	सजीवांचे वनस्पती व प्राणी अशा दोन सृष्टींमध्ये वर्गीकरण
हॅकेल	1866	प्रोटिस्टा सृष्टीची भर
चॅटन	1925	आदिकेंद्रकी व दृश्यकेंद्रकी गट
कोपलंड	1938	मोनेरा, प्रोटिस्टा, वनस्पती, प्राणी
रॉबर्ट हार्डिंग व्हिटाकर	1969	पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: MPSC, Police Bharti, Talathi परीक्षेत व्हिटाकर यांचे पंचसृष्टी वर्गीकरण हमखास विचारले जाते. "1969" आणि "5 सृष्टी" लक्षात ठेवा.

व्हिटाकर यांनी विचारात घेतलेले 5 निकष

• पेशीची जटिलता – आदिकेंद्रकी किंवा दृश्यकेंद्रकी
• सजीवांची जटिलता – एकपेशीय किंवा बहुपेशीय
• पोषणाचा प्रकार – स्वयंपोषी किंवा परपोषी
• जीवनपद्धती – उत्पादक, भक्षक, विघटक
• वंशानुवंशिक संबंध – उत्क्रांतीचा इतिहास

पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती

सजीव

↓
आदिकेंद्रकी → मोनेरा

दृश्यकेंद्रकी → एकपेशीय → प्रोटिस्टा

दृश्यकेंद्रकी → बहुपेशीय → कवके
दृश्यकेंद्रकी → बहुपेशीय → वनस्पती
दृश्यकेंद्रकी → बहुपेशीय → प्राणी

पंचसृष्टी वर्गीकरणाचे महत्त्व

रॉबर्ट व्हिटाकर यांनी मांडलेली पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती आधुनिक जीवशास्त्रातील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा मानली जाते. या पद्धतीमुळे जीवाणू, प्रोटिस्टा, कवके, वनस्पती आणि प्राणी यांच्यातील मूलभूत फरक स्पष्टपणे समजतात.

पूर्वी वनस्पती आणि प्राणी अशा फक्त दोन गटांमध्ये वर्गीकरण केले जात होते. परंतु सूक्ष्मदर्शकाच्या शोधानंतर अनेक नवीन सूक्ष्मजीव आढळले. त्यांची वैशिष्ट्ये वनस्पती किंवा प्राणी यांच्याशी पूर्णपणे जुळत नसल्यामुळे स्वतंत्र सृष्टींची आवश्यकता निर्माण झाली.

सृष्टी 1: मोनेरा (Monera)

मोनेरा ही पंचसृष्टी वर्गीकरणातील सर्वात आदिम सृष्टी मानली जाते. या सृष्टीत सर्व प्रकारचे जीवाणू (Bacteria) आणि नीलहरित शैवाल (Blue Green Algae/Cyanobacteria) यांचा समावेश होतो.

राज्य मंडळानुसार: मोनेरा या सृष्टीत सर्व प्रकारच्या जीवाणूंचा व नीलहरित शैवालांचा समावेश होतो.

मोनेरा सृष्टीची 7 लक्षणे - Exam साठी पाठ करा

• हे सर्व सजीव एकपेशीय असतात.
• स्वयंपोषी किंवा परपोषी असतात.
• हे आदिकेंद्रकी असून पटलबद्ध केंद्रक किंवा पेशीअंगके नसतात.
• पेशीत केंद्रक पडदा नसतो.
• DNA पेशीद्रव्यात विखुरलेले असते.
• रायबोसोम उपस्थित असतात.
• बहुतेक जीवाणू सूक्ष्मदर्शकाशिवाय दिसत नाहीत.

मोनेरा सृष्टीतील प्रमुख उदाहरणे + उपयोग

सजीव	उपयोग / रोग
लॅक्टोबॅसिलस	दही तयार करणे - उपयुक्त
रायझोबियम	नायट्रोजन स्थिरीकरण - शेतीसाठी उपयुक्त
सायनोबॅक्टेरिया	प्रकाशसंश्लेषण - ऑक्सिजन देतात
Mycobacterium tuberculosis	क्षयरोग - हानिकारक
Vibrio cholerae	कॉलरा - हानिकारक
Salmonella typhi	टायफॉईड - हानिकारक

जीवाणूंचे 4 प्रकार - आकारावरून

गोलाकार → Coccus - उदा: Streptococcus

दंडाकार → Bacillus - उदा: E.coli

सर्पिलाकार → Spirillum - उदा: Spirillum

वक्राकार → Vibrio - उदा: Vibrio cholerae

Police Bharti Trick: "गोळी दंडाने सापाला वाकवले" - Coccus=गोल, Bacillus=दंड, Spirillum=साप, Vibrio=वक्र.

सृष्टी 2: प्रोटिस्टा (Protista)

प्रोटिस्टा सृष्टीमध्ये अशा अनेक एकपेशीय दृश्यकेंद्रकी सजीवांचा समावेश होतो. हे गोडे पाणी, समुद्र किंवा ओलसर ठिकाणी आढळतात.

राज्य मंडळानुसार:

• प्रोटिस्टा सृष्टीतील सजीव एकपेशीय असून पेशीत पटलबद्ध केंद्रक असते.
• प्रचलनासाठी छद्मपाद, रोमके किंवा कशाभिका असतात.
• स्वयंपोषी किंवा परपोषी असू शकतात.

प्रोटिस्टा सृष्टीतील 5 महत्वाचे उदाहरणे

सजीव	हालचाल	महत्त्व
अमीबा	छद्मपादाद्वारे	स्वतंत्र जीवन, आमांश
पॅरामोशिअम	रोमकांद्वारे	गोड्या पाण्यात
युग्लिना	कशाभिकेद्वारे	वनस्पती-प्राणी दुवा, स्वयंपोषी
प्लास्मोडियम	हालचाल नाही	मलेरिया रोगास कारणीभूत

MPSC Trick: "अमीबा छद्म-वेशात, पॅरामोशिअम रोमांचित, युग्लिना कशाला भीत" - छद्मपाद, रोमके, कशाभिका लक्षात ठेवा.

सृष्टी 3: कवके (Fungi)

कवके (Fungi) ही पंचसृष्टी वर्गीकरणातील तिसरी सृष्टी आहे. या सृष्टीत परपोषी, असंश्लेषी व दृश्यकेंद्रकी सजीवांचा समावेश होतो. कवके स्वतःचे अन्न तयार करू शकत नाहीत. ती मृत किंवा कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांपासून अन्न शोषून घेतात.

कवके सृष्टीची 6 लक्षणे

• कवके दृश्यकेंद्रकी सजीव आहेत.
• बहुसंख्य कवके मृतोपजीवी असतात.
• कवकांची पेशीभित्तिका कायटीनपासून बनलेली असते. Exam मध्ये हमखास येतं.
• प्रकाशसंश्लेषण होत नाही कारण हरितद्रव्य नसते.
• अन्न शोषणाद्वारे मिळवतात.
• बीजाणूद्वारे प्रजनन करतात.

कवकांचे 4 उपयोग + 4 रोग

कवक	उपयोग / रोग
यीस्ट (Yeast)	ब्रेड व मद्यनिर्मिती - उपयुक्त
पेनिसिलियम	पेनिसिलिन प्रतिजैविक - उपयुक्त
मशरूम	खाद्य कवक - उपयुक्त
कॅन्डीडा	त्वचारोग - हानिकारक
अॅस्परजिलस	अन्न कुजवते - हानिकारक

सृष्टी 4: शैवाले (Algae)

शैवाले (Algae) हे मुख्यतः पाण्यात आढळणारे स्वयंपोषी सजीव आहेत. शैवालांच्या पेशींमध्ये हरितलवके (Chloroplasts) असतात. त्यामुळे ते प्रकाशसंश्लेषण करून स्वतःचे अन्न तयार करतात. पृथ्वीवरील 70% ऑक्सिजन शैवालांमुळे तयार होतो.

शैवालांचे 2 प्रकार + उदाहरणे

शैवाल	प्रकार	वैशिष्ट्य
क्लोरेला	एकपेशीय	प्रथिने जास्त, अंतराळवीरांचे अन्न
क्लॅमिडोमोनास	एकपेशीय	कशाभिका असते
स्पायरोगायरा	बहुपेशीय तंतुमय	तलावात हिरवा थर
सारगॅसम	समुद्री तपकिरी	आयोडीन मिळते

सृष्टी 5: विषाणू (Virus) - सजीव की निर्जीव?

विषाणू (Virus) हे अतिसूक्ष्म जैविक कण आहेत. त्यांना सामान्यतः पूर्णपणे सजीव किंवा पूर्णपणे निर्जीव मानले जात नाही. त्यामुळे त्यांना सजीव आणि निर्जीव यांच्या सीमारेषेवरील घटक म्हटले जाते.

MPSC विशेष: विषाणूंचा आकार साधारणतः 10nm ते 300nm असतो. काही जुन्या पुस्तकांमध्ये 10μm ते 100μm असे छापलेले आढळते, परंतु ते चुकीचे आहे. 1nm = 10⁻⁹ मीटर.

विषाणूंची 6 वैशिष्ट्ये - 100% Exam मध्ये

• अतिसूक्ष्म असतात. फक्त इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाने दिसतात.
• DNA किंवा RNA यांपैकी एकच जनुकीय पदार्थ असतो. दोन्ही नसतात.
• स्वतंत्र पेशीरचना नसते. फक्त DNA/RNA + प्रथिनांचे आवरण (Capsid).
• फक्त जिवंत पेशींमध्येच वाढतात. बाहेर क्रिस्टल सारखे निर्जीव.
• यजमान पेशीवर अवलंबून असतात.
• प्रतिजैविके (Antibiotics) विषाणूंवर काम करत नाहीत.

विषाणूंमुळे होणारे 5 महत्वाचे रोग

यजमान	रोग / विषाणू
मानव	पोलिओ, इन्फ्लुएंझा, HIV/AIDS, कोविड-19, डेंग्यू
गुरे	पिकॉर्ना विषाणू - तोंड खुरकूत
वनस्पती	टोमॅटो विल्ट विषाणू
तंबाखू	तंबाखू मोझॅक विषाणू (TMV)
जीवाणू	बॅक्टेरिओफाज - जीवाणूंना मारतो

राष्ट्रीय विषाणू संस्था, पुणे (NIV)

राष्ट्रीय विषाणू संस्था (National Institute of Virology - NIV), पुणे ही भारतातील विषाणू संशोधनासाठीची अग्रगण्य संस्था आहे. भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR) यांच्या अखत्यारीत 1952 साली या संस्थेची स्थापना करण्यात आली. कोविड-19, इन्फ्लुएंझा, झिका, निपाह आणि इतर अनेक विषाणूजन्य रोगांवरील संशोधनामध्ये या संस्थेचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: NIV स्थापना – 1952, स्थान – पुणे, अखत्यारी – ICMR. कोविड-19 ची पहिली टेस्ट NIV पुणे मध्ये झाली.

जीवाणू व विषाणू यांतील 5 फरक - 100% येतो

जीवाणू (Bacteria)	विषाणू (Virus)
एकपेशीय सजीव	पेशीरचना नसते
आदिकेंद्रकी	DNA किंवा RNA + प्रथिने
स्वतंत्र वाढ शक्य	जिवंत पेशी आवश्यक
सूक्ष्मदर्शकाने दिसतात	इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक लागतो
प्रतिजैविके परिणामकारक	प्रतिजैविके परिणामकारक नाहीत

MPSC / Police Bharti Quick Revision - 20 One Liner

• व्हिटाकर यांनी 1969 मध्ये पंचसृष्टी वर्गीकरण मांडले.
• मोनेरा सृष्टीतील सजीव आदिकेंद्रकी असतात.
• मोनेरा सृष्टीतील सजीव एकपेशीय असतात.
• पटलबद्ध केंद्रक नसते - मोनेरा ची ओळख.
• लॅक्टोबॅसिलस दुधाचे दह्यामध्ये रूपांतर करतो.
• रायझोबियम नायट्रोजन स्थिरीकरण करते - शेतीसाठी वरदान.
• प्रोटिस्टा सृष्टीतील सजीव दृश्यकेंद्रकी असतात.
• अमीबा छद्मपादांच्या साहाय्याने हालचाल करतो.
• पॅरामोशिअम रोमकांद्वारे हालचाल करतो.
• युग्लिना वनस्पती व प्राणी यांच्यातील दुवा - स्वयंपोषी.
• प्लास्मोडियम मलेरिया रोगास कारणीभूत - Anopheles डास.
• कवकांची पेशीभित्तिका कायटीनची बनलेली असते.
• यीस्ट किण्वन प्रक्रियेसाठी वापरले जाते - Bread, Beer.
• पेनिसिलियम पासून पेनिसिलिन प्रतिजैविक मिळते - अलेक्झांडर फ्लेमिंग.
• शैवाले स्वयंपोषी असतात - हरितलवक असते.
• क्लोरेला व क्लॅमिडोमोनास हे एकपेशीय शैवाल आहेत.
• विषाणूंमध्ये DNA किंवा RNA यांपैकी एकच असते.
• विषाणू फक्त जिवंत पेशींमध्ये वाढतात.
• बॅक्टेरिओफाज जीवाणूंवर हल्ला करतो - आकार अंतराळयानासारखा.
• NIV पुणे स्थापना – 1952, अखत्यारी – ICMR.

Police Bharti / Talathi / MPSC MCQ सराव - 30 Questions

1. पंचसृष्टी वर्गीकरण कोणी मांडले?

A) लिनिअस
B) हॅकेल
C) व्हिटाकर ✅
D) डार्विन

2. मोनेरा सृष्टीतील सजीव कसे असतात?

A) बहुपेशीय
B) आदिकेंद्रकी ✅
C) दृश्यकेंद्रकी
D) परजीवी

3. दही तयार करण्यासाठी कोणता जीवाणू वापरला जातो?

A) रायझोबियम
B) लॅक्टोबॅसिलस ✅
C) ई. कोलाई
D) स्पिरिलम

4. अमीबा हालचालीसाठी कोणता अवयव वापरतो?

A) रोमके
B) कशाभिका
C) छद्मपाद ✅
D) पंख

5. पॅरामोशिअम हालचालीसाठी काय वापरतो?

A) रोमके ✅
B) छद्मपाद
C) कशाभिका
D) बीजाणू

6. मलेरिया रोगास कारणीभूत सजीव कोणता?

A) अमीबा
B) प्लास्मोडियम ✅
C) यीस्ट
D) क्लोरेला

7. कवकांची पेशीभित्तिका कशाची बनलेली असते?

A) सेल्युलोज
B) कायटीन ✅
C) लिग्निन
D) स्टार्च

8. पेनिसिलिन कोणत्या कवकापासून मिळते?

A) यीस्ट
B) मशरूम
C) पेनिसिलियम ✅
D) अॅस्परजिलस

9. प्रकाशसंश्लेषण करणारे सूक्ष्मजीव कोणते?

A) जीवाणू
B) विषाणू
C) शैवाले ✅
D) कवके

10. विषाणूंमध्ये खालीलपैकी काय आढळते?

A) DNA आणि RNA दोन्ही
B) फक्त DNA किंवा RNA ✅
C) केंद्रक
D) पेशीद्रव्य

11. बॅक्टेरिओफाज कोणावर हल्ला करतो?

A) मानव
B) वनस्पती
C) जीवाणू ✅
D) कवके

12. NIV कुठे आहे?

A) मुंबई
B) दिल्ली
C) पुणे ✅
D) बेंगळुरू

13. राष्ट्रीय विषाणू संस्था (NIV) ची स्थापना कधी झाली?

A) 1947
B) 1952 ✅
C) 1969
D) 1975

14. युग्लिना कोणत्या सृष्टीत मोडते?

A) मोनेरा
B) प्रोटिस्टा ✅
C) कवके
D) शैवाले

15. क्लोरेला कोणत्या गटात मोडते?

A) जीवाणू
B) कवके
C) शैवाले ✅
D) विषाणू

16. नायट्रोजन स्थिरीकरण कोण करते?

A) लॅक्टोबॅसिलस
B) रायझोबियम ✅
C) ई. कोलाई
D) पेनिसिलियम

17. विषाणू पाहण्यासाठी कोणता सूक्ष्मदर्शक लागतो?

A) साधा सूक्ष्मदर्शक
B) इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक ✅
C) दुर्बिण
D) भिंग

18. कवके कसे पोषण करतात?

A) स्वयंपोषी
B) परपोषी - मृतोपजीवी ✅
C) प्रकाशसंश्लेषण
D) रसायनसंश्लेषण

19. प्रोटिस्टा सृष्टीतील सजीव कसे असतात?

A) आदिकेंद्रकी
B) दृश्यकेंद्रकी ✅
C) बहुपेशीय
D) निर्जीव

20. क्षयरोग कोणत्या जीवाणूमुळे होतो?

A) Vibrio cholerae
B) Salmonella typhi
C) Mycobacterium tuberculosis ✅
D) Clostridium tetani

21. कॉलरा कोणत्या जीवाणूमुळे होतो?

A) Vibrio cholerae ✅
B) E. coli
C) Lactobacillus
D) Rhizobium

22. टायफॉईड कोणत्या जीवाणूमुळे होतो?

A) Salmonella typhi ✅
B) Clostridium tetani
C) Bacillus anthracis
D) Streptococcus

23. धनुर्वात कोणत्या जीवाणूमुळे होतो?

A) Clostridium tetani ✅
B) Vibrio cholerae
C) Mycobacterium
D) Salmonella

24. यीस्ट कशासाठी वापरतात?

A) दही
B) प्रतिजैविक
C) किण्वन - Bread, Beer ✅
D) नायट्रोजन स्थिरीकरण

25. मशरूम कोणत्या सृष्टीत मोडते?

A) वनस्पती
B) प्राणी
C) कवके ✅
D) मोनेरा

26. प्रतिजैविके कशावर परिणामकारक नसतात?

A) जीवाणू
B) कवके
C) विषाणू ✅
D) प्रोटोजोआ

27. स्पायरोगायरा कोणत्या गटात मोडते?

A) जीवाणू
B) कवके
C) शैवाले ✅
D) विषाणू

28. तंबाखू मोझॅक कोणामुळे होतो?

A) जीवाणू
B) कवके
C) विषाणू ✅
D) प्रोटोजोआ

29. HIV/AIDS कोणामुळे होतो?

A) जीवाणू
B) विषाणू ✅
C) कवके
D) प्रोटोजोआ

30. दोन मूळ संख्यांची मसावी किती असते?

A) 0
B) 1 ✅
C) 2
D) मूळ संख्यांवर अवलंबून

PYQ Style प्रश्न - Previous Year Pattern

प्र.1) मोनेरा सृष्टीतील सजीवांचे दोन गुणधर्म लिहा.
उत्तर: 1) आदिकेंद्रकी असतात 2) एकपेशीय असतात 3) पटलबद्ध केंद्रक नसते.

प्र.2) अमीबा व पॅरामोशिअम यांतील फरक स्पष्ट करा.
उत्तर: अमीबा-छद्मपाद, अनियमित आकार. पॅरामोशिअम-रोमके, चप्पल आकार.

प्र.3) कवके मानवासाठी उपयुक्त कशी आहेत? 3 उपयोग लिहा.
उत्तर: 1) यीस्ट-ब्रेड 2) पेनिसिलियम-प्रतिजैविक 3) मशरूम-अन्न.

प्र.4) विषाणूंची रचना आकृतीसह स्पष्ट करा.
उत्तर: DNA/RNA + प्रथिनांचे आवरण (Capsid). आकृती काढा.

प्र.5) शैवालांचे पर्यावरणीय महत्त्व लिहा.
उत्तर: 1) 70% ऑक्सिजन निर्मिती 2) जलचरांचे अन्न 3) जैवइंधन.

प्र.6) बॅक्टेरिओफाज म्हणजे काय?
उत्तर: जीवाणूंवर हल्ला करणारे विषाणू. आकार अंतराळयानासारखा.

प्र.7) राष्ट्रीय विषाणू संस्थेबद्दल माहिती लिहा.
उत्तर: NIV, पुणे, 1952, ICMR अंतर्गत, विषाणू संशोधन.

प्र.8) पंचसृष्टी वर्गीकरणाचे महत्त्व स्पष्ट करा.
उत्तर: सूक्ष्मजीव, कवके, शैवाले यांना वेगळ्या सृष्टीत टाकले. वैज्ञानिकदृष्ट्या अचूक.

अतिमहत्त्वाचे 2 मार्क प्रश्न - पक्के पाठ करा

• व्हिटाकर यांचे पंचसृष्टी वर्गीकरण - 5 सृष्टींची नावे.
• मोनेरा सृष्टीची 4 लक्षणे.
• प्रोटिस्टा सृष्टीतील 4 उदाहरणे + हालचालीचे अवयव.
• कवकांची पेशीभित्तिका कशाची? - कायटीन.
• शैवालांचे 2 महत्त्व.
• विषाणूंची 3 वैशिष्ट्ये.
• NIV पुणे - स्थापना, अखत्यारी.
• DNA व RNA मधील फरक - विषाणू संदर्भात.
• बॅक्टेरिओफाज म्हणजे काय?
• प्लास्मोडियम व मलेरिया संबंध.

Visit : www.visiongovacademy.online
MPSC, UPSC, Police Bharti, Talathi साठी 100% Free Notes

📚 प्राण्यांचे वर्गीकरण संबंधित पोस्ट वाचा

MPSC PSI/STI Science महत्वाचे Topics:

👉 प्रकाश - Light MPSC PSI/STI Notes

👉 ध्वनी - Sound Police Bharti Notes

👉 वनस्पतींचे वर्गीकरण - मराठीतून

👉 प्राण्यांचे वर्गीकरण - Animal Kingdom

👉 VisionGov Academy बद्दल