मराठी वर्णमाला संपूर्ण माहिती: स्वर, व्यंजन, जोडाक्षरे आणि नियम PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

1857 चा उठाव: कारणे, स्वरूप, परिणाम व अपयश - MPSC Complete Notes

विद्यार्थी मित्रांनो, MPSC, PSI, UPSC परीक्षेत आधुनिक भारताच्या इतिहासात "1857 चा उठाव" हा सगळ्यात महत्वाचा Topic आहे. दरवर्षी 3-4 प्रश्न येतात. उठावाचे स्वरूप, कारणे, नेते व अपयशाची कारणे Most Imp आहेत. ही 3000 शब्दांची संपूर्ण नोट्स वाचून 100% मार्क मिळवा.

1. 1857 च्या उठावाची पार्श्वभूमी व स्वरूप

1857 चा उठाव हा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या विरोधात भारतीय सैनिक व जनतेने केलेला पहिला मोठा सशस्त्र संघर्ष होता. याला ‘पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध’, ‘शिपायांचे बंड’, ‘महान राष्ट्रीय उठाव’ अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते.

1.1 उठावाला दिलेली वेगवेगळी नावे MPSC

इतिहासकार / व्यक्ती	दिलेले नाव	दृष्टिकोन
ब्रिटिश इतिहासकार - सर जॉन लॉरेन्स, सीले	शिपायांचे बंड (Sepoy Mutiny)	हा फक्त सैनिकांचा पगार व काडतुसाचा प्रश्न होता
भारतीय इतिहासकार - वि. दा. सावरकर	भारतीय स्वातंत्र्याचा पहिला लढा	हा राष्ट्रीय व स्वातंत्र्यासाठीचा लढा होता
डॉ. आर. सी. मजुमदार	ना राष्ट्रीय, ना स्वातंत्र्यलढा	हा अनेक स्थानिक असंतोषाचा एकत्रित उद्रेक होता
जवाहरलाल नेहरू	सरंजामदारांचे बंड	सामंत व राजे-महाराजे यांचा उठाव
कार्ल मार्क्स	राष्ट्रीय उठाव	ब्रिटिश वसाहतवादाविरुद्ध लोकांचा लढा

Exam Trick: उठावाचे स्वरूप विचारल्यावर Safe Answer = "1857 चा उठाव हा स्वरूपाने राष्ट्रीय असला तरी त्याची सुरुवात शिपायांच्या बंडातून झाली व त्यात सरंजामदारी घटकांचा मोठा सहभाग होता."

2. 1857 च्या उठावाची कारणे - सर्वांगीण विश्लेषण UPSC

उठावाचे एकच कारण नव्हते. राजकीय, आर्थिक, सामाजिक, धार्मिक व लष्करी कारणांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे 1857 चा उद्रेक.

2.1 राजकीय कारणे

• 1. दत्तक वारसा नामंजूर धोरण (Doctrine of Lapse): लॉर्ड डलहौसीने हे धोरण आणले. त्यानुसार दत्तक पुत्राला राज्याचा वारस मानण्यास नकार. यामुळे सातारा 1848, झाशी 1853, नागपूर 1854 खालसा झाले. राणी लक्ष्मीबाई यांच्या दत्तक पुत्राला मान्यता नाकारली.
• 2. खालसा धोरण: गैरकारभाराच्या नावाखाली अवध 1856 साली खालसा केले. नवाब वाजिद अली शहाला पदच्युत केले. यामुळे हजारो सरदार व सैनिक बेरोजगार झाले.
• 3. पेन्शन बंद: दुसरा बाजीराव पेशव्याचे दत्तक पुत्र नानासाहेब पेशवे यांची पेन्शन बंद केली. तसेच दिल्लीच्या बहादुरशहा जफर नंतर 'बादशहा' हा किताब बंद करण्याचे जाहीर केले.
• 4. संस्थानांचे अपमान: भारतीय राजे-नवाबांचा मान-सन्मान कमी केला, त्यांच्या सवलती बंद केल्या.

2.2 आर्थिक कारणे PSI

• 1. शेतकऱ्यांची पिळवणूक: कायमधारा, रयतवारी, महालवारी पद्धतीमुळे शेतसारा 50% पेक्षा जास्त. शेतकरी कर्जबाजारी झाला.
• 2. पारंपरिक उद्योगांचा नाश: इंग्लंडमधून स्वस्त कापड आल्यामुळे भारतीय हातमाग, सूतकताई उद्योग नष्ट झाले. लाखो विणकर बेरोजगार झाले.
• 3. नवीन जमीनदारी पद्धत: जमीनदारांना अमर्याद अधिकार दिले. त्यांनी शेतकऱ्यांचे शोषण केले.
• 4. भारतातील संपत्तीची लूट: दादाभाई नौरोजींचा 'Drain of Wealth' सिद्धांत. भारतातील संपत्ती इंग्लंडला नेली जात होती.

2.3 सामाजिक व धार्मिक कारणे

• 1. धर्मांतराचा धाक: ख्रिश्चन मिशनऱ्यांचा वाढता प्रभाव. शाळा, रुग्णालयातून धर्मांतर. 1850 चा कायदा - ख्रिश्चन झाल्यावरही वडिलोपार्जित संपत्तीचा हक्क राहील.
• 2. सामाजिक सुधारणा कायदे: सती बंदी कायदा 1829, विधवा पुनर्विवाह कायदा 1856. सनातनी लोकांना हे धर्मात हस्तक्षेप वाटला.
• 3. रेल्वे, टेलिग्राफ व पाश्चात्य शिक्षण: लोकांना वाटले की इंग्रज आपला धर्म व संस्कृती नष्ट करत आहेत. रेल्वेत उच्च-नीच सर्व एकत्र बसतात, यामुळे धर्म बुडेल अशी भीती.
• 4. न्यायव्यवस्थेतील भेदभाव: भारतीयांना दुय्यम वागणूक. गोऱ्या साहेबाला शिक्षा कमी.

2.4 लष्करी कारणे व तात्कालिक कारण All Exam

• 1. शिपायांमध्ये असंतोष: भारतीय शिपायाला कमी पगार, भत्ते नाहीत, बढती नाही. गोऱ्या सैनिकाला जास्त सवलती.
• 2. काळ्या पाण्याची शिक्षा: 1856 चा कायदा - शिपायाला देशाबाहेर समुद्रापार लढायला जावे लागेल. धर्मभ्रष्ट होण्याची भीती.
• 3. तात्कालिक कारण - एनफिल्ड काडतूस: नवीन एनफिल्ड रायफलच्या काडतुसाला गाय व डुकराची चरबी लावलेली आहे अशी अफवा पसरली. काडतूस तोंडाने तोडावे लागे. यामुळे हिंदू व मुस्लिम शिपायांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या. 29 मार्च 1857 रोजी मंगल पांडे या शिपायाने बॅरकपूर छावणीत इंग्रज अधिकाऱ्यावर गोळी झाडली. त्याला फाशी दिली. ही ठिणगी ठरली.

3. उठावाचा प्रसार व प्रमुख केंद्रे - Timeline

10 मे 1857 रोजी मेरठ छावणीतून उठावाला खरी सुरुवात झाली.

10 मे 1857: मेरठ येथे 3rd Cavalry च्या शिपायांनी बंड केले. इंग्रज अधिकाऱ्यांना ठार मारून ते दिल्लीला निघाले.

11 मे 1857: मेरठचे शिपाई दिल्लीला पोहोचले. त्यांनी बहादुरशहा जफर याला 'हिंदुस्थानचा बादशहा' म्हणून घोषित केले. दिल्ली ताब्यात घेतली.

4 जून 1857: कानपूर येथे नानासाहेब पेशवे यांच्या नेतृत्वाखाली उठाव. तात्या टोपे त्यांचा सेनापती.

जून 1857: लखनौ येथे बेगम हजरत महल यांनी आपला अल्पवयीन मुलगा बिरजिस कादर याला नबाब घोषित करून उठावाचे नेतृत्व केले.

जून 1857: झाशी येथे राणी लक्ष्मीबाईंनी इंग्रजांविरुद्ध बंड पुकारले. "मेरी झांसी नहीं दूंगी" ही त्यांची गर्जना.

जुलै 1857: बिहारमध्ये जगदीशपूरचे 80 वर्षांचे जमीनदार कुंवर सिंह यांनी उठावाचे नेतृत्व केले.

सप्टेंबर 1857: इंग्रजांनी दिल्ली पुन्हा ताब्यात घेतली. बहादुरशहा जफरला अटक करून रंगूनला पाठवले.

17 जून 1858: ग्वाल्हेरच्या लढाईत राणी लक्ष्मीबाई धारातीर्थी पडल्या.

एप्रिल 1859: तात्या टोपे यांना विश्वासघाताने पकडून फाशी दिली. उठाव पूर्णपणे दडपला गेला.

3.1 प्रमुख नेते व त्यांचे कार्यक्षेत्र MPSC

नेते	कार्यक्षेत्र	विशेष
बहादुरशहा जफर II	दिल्ली	नामधारी नेते, उठावाचे प्रतीक. शेवटचा मुघल बादशहा.
नानासाहेब पेशवे	कानपूर	दुसऱ्या बाजीरावांचा दत्तक पुत्र. तात्या टोपे यांचा सहाय्यक.
राणी लक्ष्मीबाई	झाशी	स्त्री शक्तीचे प्रतीक. ग्वाल्हेर येथे वीरमरण. ह्यू रोज म्हणाला "She was the best and bravest of all rebel leaders".
तात्या टोपे	कानपूर, ग्वाल्हेर	गनिमी काव्याचे तज्ज्ञ. इंग्रजांना शेवटपर्यंत सळो की पळो करून सोडले.
बेगम हजरत महल	लखनौ	अवधच्या नवाबाची पत्नी. इंग्रजांना लखनौमध्ये कडवी झुंज दिली.
कुंवर सिंह	जगदीशपूर, बिहार	80 व्या वर्षी लढले. एक हात गमावूनही लढत राहिले.
मौलवी अहमदुल्लाह	फैजाबाद, अवध	धार्मिक नेते. हिंदू-मुस्लिम ऐक्यासाठी प्रयत्न.

4. उठावाचे अपयश व कारणे UPSC

इतका मोठा उठाव होऊनही तो 2 वर्षात दडपला गेला. याची कारणे परीक्षेसाठी अत्यंत महत्वाची आहेत.

1. 1. सर्वसमावेशक नेतृत्वाचा अभाव: बहादुरशहा जफर वृद्ध व दुबळा होता. एकही सर्वमान्य नेता नव्हता. प्रत्येक जण आपापल्या भागात लढत होता.
2. 2. एकजुटीचा अभाव: शीख, गुरखा, राजपूत राजांनी इंग्रजांना साथ दिली. पंजाब, बंगाल, दक्षिण भारत शांत राहिला. सर्व भारताने भाग घेतला नाही.
3. 3. साधनसामग्रीची कमतरता: भारतीयांकडे जुन्या तोफा, तलवारी होत्या. इंग्रजांकडे आधुनिक एनफिल्ड रायफल, तोफा व दारूगोळा होता.
4. 4. दळणवळण व नियोजन: इंग्रजांकडे रेल्वे, टेलिग्राफ होते. त्यामुळे ते कुमक जलद पाठवू शकत होते. उठावकर्त्यांमध्ये संपर्क व नियोजन नव्हते.
5. 5. निश्चित ध्येयाचा अभाव: काहींना मुघल शाही हवी होती, काहींना पेशवाई, काहींना फक्त इंग्रजांना हाकलायचे होते. 'उठावानंतर काय?' याचे उत्तर नव्हते.
6. 6. सुशिक्षित वर्ग अलिप्त: नवशिक्षित भारतीय, व्यापारी, बुद्धिजीवी यांनी उठावाला पाठिंबा दिला नाही. त्यांना इंग्रजी राजवट बरी वाटत होती.
7. 7. इंग्रजांचे श्रेष्ठ सेनापती: जॉन लॉरेन्स, ह्यू रोज, कॉलिन कॅम्पबेल, जेम्स आउट्राम यांच्यासारखे कुशल सेनापती इंग्रजांकडे होते.

5. 1857 च्या उठावाचे परिणाम - दूरगामी बदल

उठाव फसला तरी त्याने भारतीय इतिहासाची दिशा बदलली. ब्रिटिश धोरणात आमूलाग्र बदल झाले.

5.1 राजकीय व प्रशासकीय बदल

• 1. कंपनीची सत्ता समाप्त: 1858 चा 'Government of India Act' पास करून ईस्ट इंडिया कंपनीकडून सत्ता इंग्लंडच्या राणीच्या हातात गेली. भारताचा कारभार 'Secretary of State for India' कडे सोपवला.
• 2. व्हाइसरॉय पदाची निर्मिती: गव्हर्नर जनरल ऐवजी 'व्हाइसरॉय' हे पद निर्माण केले. लॉर्ड कॅनिंग पहिला व्हाइसरॉय.
• 3. राणीचा जाहीरनामा 1 नोव्हेंबर 1858: अलाहाबाद येथे राणी व्हिक्टोरियाने जाहीरनामा काढला. त्यात दत्तक वारसा पद्धत मान्य, धार्मिक स्वातंत्र्य, भारतीयांना सरकारी नोकऱ्या, संस्थानांची सत्ता अबाधित अशी आश्वासने दिली.
• 4. लष्करी पुनर्रचना: सैन्यात भारतीयांचे प्रमाण कमी करून गोऱ्या सैनिकांचे वाढवले. तोफखाना व महत्वाची ठाणी गोऱ्यांकडे. फूट पाडा आणि राज्य करा - शीख, गुरखा यांची स्वतंत्र पलटण.

5.2 सामाजिक व राष्ट्रीय परिणाम PSI

• 1. राष्ट्रीयत्वाची भावना: अपयशी ठरला तरी याने लोकांमध्ये ब्रिटिशविरोधी भावना व राष्ट्रीयत्वाची बीजे रोवली.
• 2. हिंदू-मुस्लिम ऐक्य: दोन्ही समाज इंग्रजांविरुद्ध एकत्र लढले. हे ऐक्य पुढील स्वातंत्र्यलढ्यासाठी प्रेरणादायी ठरले.
• 3. संस्थानिकांचे धोरण बदलले: इंग्रजांनी संस्थानिकांना खूश ठेवण्याचे धोरण अवलंबले कारण 1857 मध्ये त्यांनीच इंग्रजांना वाचवले होते.
• 4. सुशिक्षित मध्यमवर्गाचा उदय: पुढे हाच वर्ग काँग्रेसच्या माध्यमातून शांततामय मार्गाने स्वातंत्र्यलढा लढला.

MPSC PYQ साठी 10 Imp Points:
1. उठावाची सुरुवात 10 मे 1857, मेरठ.
2. तात्कालिक कारण - एनफिल्ड काडतूस.
3. मंगल पांडे - 29 मार्च 1857, बॅरकपूर. पहिला हुतात्मा.
4. बहादुरशहा जफर - नामधारी नेते. रंगूनला पाठवले.
5. राणी लक्ष्मीबाई - 17 जून 1858, ग्वाल्हेर येथे वीरमरण.
6. तात्या टोपे - गनिमी कावा. एप्रिल 1859 फाशी.
7. 1858 चा कायदा - कंपनीकडून राणीकडे सत्ता.
8. लॉर्ड कॅनिंग - शेवटचा गव्हर्नर जनरल व पहिला व्हाइसरॉय.
9. Doctrine of Lapse - लॉर्ड डलहौसी.
10. अवध खालसा - 1856, गैरकारभाराचे कारण.

6. सरावासाठी 15 MCQ MPSC PYQ Based

1. 1857 च्या उठावाचे तात्कालिक कारण कोणते? [MPSC 2022]
A) दत्तक वारसा नामंजूर धोरण B) एनफिल्ड काडतूस C) अवध खालसा D) आर्थिक शोषण
उत्तर: B

2. "भारतीय स्वातंत्र्याचा पहिला लढा" असे 1857 च्या उठावाचे वर्णन कोणी केले? [PSI 2021]
A) डॉ. आर. सी. मजुमदार B) वि. दा. सावरकर C) जवाहरलाल नेहरू D) एस. एन. सेन
उत्तर: B

3. 1857 च्या उठावात झाशीची राणी लक्ष्मीबाई कुठे धारातीर्थी पडल्या? [Talathi 2020]
A) झाशी B) कानपूर C) ग्वाल्हेर D) काल्पी
उत्तर: C

4. अवध प्रांत 1856 साली कोणत्या कारणावरून खालसा करण्यात आला?
A) दत्तक वारसा B) गैरकारभार C) खंडणी न देणे D) युद्धात पराभव
उत्तर: B

5. 1857 च्या उठावाच्या वेळी भारताचा गव्हर्नर जनरल कोण होता?
A) लॉर्ड डलहौसी B) लॉर्ड कॅनिंग C) लॉर्ड रिपन D) लॉर्ड कर्झन
उत्तर: B

6. मंगल पांडे यांनी कोणत्या ठिकाणी इंग्रज अधिकाऱ्यावर गोळी झाडली?
A) मेरठ B) दिल्ली C) बॅरकपूर D) लखनौ
उत्तर: C

7. 1858 च्या कायद्यानुसार भारताचा कारभार कोणाकडे सोपवण्यात आला?
A) ईस्ट इंडिया कंपनी B) ब्रिटिश पार्लमेंट C) इंग्लंडची राणी D) व्हाइसरॉय
उत्तर: C

8. कानपूरच्या उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
A) तात्या टोपे B) नानासाहेब पेशवे C) अजीमुल्ला खान D) वरील सर्व
उत्तर: B - नानासाहेब पेशवे मुख्य नेते, तात्या टोपे सेनापती.

9. "She was the best and bravest of all rebel leaders" असे उद्गार कोणाबद्दल काढले गेले?
A) बेगम हजरत महल B) राणी लक्ष्मीबाई C) झलकारी बाई D) अवंतीबाई लोधी
उत्तर: B - इंग्रज सेनापती ह्यू रोज याचे उद्गार.

10. बिहारमधील 1857 च्या उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
A) कुंवर सिंह B) मौलवी अहमदुल्लाह C) खान बहादुर खान D) फिरोजशाह
उत्तर: A

11. राणीचा जाहीरनामा केव्हा प्रसिद्ध झाला?
A) 1 नोव्हेंबर 1857 B) 1 नोव्हेंबर 1858 C) 10 मे 1858 D) 17 जून 1858
उत्तर: B

12. दत्तक वारसा नामंजूर धोरण कोणी सुरू केले?
A) लॉर्ड वेलस्ली B) लॉर्ड हेस्टिंग्ज C) लॉर्ड डलहौसी D) लॉर्ड कॉर्नवॉलिस
उत्तर: C

13. 1857 च्या उठावात भाग न घेणारे संस्थान कोणते?
A) झाशी B) हैदराबाद C) अवध D) जगदीशपूर
उत्तर: B - हैदराबादचा निझाम, ग्वाल्हेरचे शिंदे तटस्थ राहिले.

14. भारताचा पहिला व्हाइसरॉय कोण होता?
A) लॉर्ड माउंटबॅटन B) लॉर्ड कॅनिंग C) लॉर्ड कर्झन D) लॉर्ड रिपन
उत्तर: B

15. 1857 च्या उठावाचे अपयशाचे मुख्य कारण काय होते?
A) इंग्रजांचे श्रेष्ठ लष्करी बळ B) सर्वसमावेशक नेतृत्वाचा अभाव C) साधनसामग्रीची कमतरता D) वरील सर्व
उत्तर: D

13. 1857 उठाव: आंतरराष्ट्रीय संदर्भ | UPSC Mains

1857 चा उठाव फक्त भारतापुरता मर्यादित नव्हता. जगात काय चालू होते?

13.1 समकालीन जगातील घटना 1857:

1. क्रिमियन युद्ध 1853-56: इंग्लंड-फ्रान्स vs रशिया. नुकतेच संपले. इंग्रज सैन्य थकलेले. भारतात कमी सैनिक. म्हणून उठावाला सुरुवातीला यश.
2. अमेरिकन गृहयुद्ध पूर्वतयारी 1857: गुलामगिरी वाद. 1861 ला युद्ध सुरू. अमेरिका व्यस्त.
3. दुसरे अफू युद्ध चीन 1856-60: इंग्लंड-फ्रान्स vs चीन. इंग्रज सैन्य चीनमध्ये गुंतले.
4. भारतीय सैनिक परदेशात: क्रिमियन, चीन, बर्मा, अफगाणिस्तान येथे भारतीय शिपाई लढले. त्यांना अनुभव होता.

कार्ल मार्क्स - न्यूयॉर्क ट्रिब्यून 1857: "The Indian Revolt is not a military mutiny, but a national revolt." मार्क्स ने 1857 च्या उठावावर 31 लेख लिहिले. त्याने याला 'राष्ट्रीय उठाव' म्हटले. पहिला परदेशी ज्याने भारतीय बाजू घेतली.

14. 1857 उठाव: दळणवळण क्रांतीचा परिणाम | PSI Mains

इंग्रजांनी उठाव दडपला, पण दळणवळणामुळे.

14.1 रेल्वे:

• सुरुवात: 16 एप्रिल 1853 - मुंबई ते ठाणे 34 किमी. लॉर्ड डलहौसी.
• 1857 पर्यंत: 200 किमी रेल्वे - मुंबई-ठाणे-कल्याण, हावडा-रानीगंज.
• उपयोग: इंग्रज सैन्य जलद हलवले. दिल्लीला कुमक 6 दिवसात. पूर्वी 6 महिने.
• उठावकर्त्यांचे नुकसान: रेल्वे नव्हती. पायी, घोड्यावर. समन्वय नाही.

14.2 टेलिग्राफ:

• सुरुवात: 1851 - कलकत्ता ते डायमंड हार्बर. लॉर्ड डलहौसी.
• 1857 पर्यंत: 4000 मैल तारा. कलकत्ता-दिल्ली-मुंबई-मद्रास जोडले.
• उपयोग: दिल्ली पडल्याची बातमी 24 तासात लंडनला. कॅनिंग ने त्वरित आदेश दिले.
• उठावकर्ते: कबुतर, दूत. 10 दिवस लागायचे.

MPSC PYQ: "1857 च्या उठावाच्या दडपशाहीत रेल्वे व टेलिग्राफचा वाटा स्पष्ट करा."
उत्तर: रेल्वेमुळे इंग्रज सैन्य जलद हलवले. टेलिग्राफ मुळे समन्वय. उठावकर्त्यांकडे दोन्ही नव्हते. तंत्रज्ञानामुळे इंग्रज जिंकले.

15. 1857 उठाव: आर्थिक परिणाम | UPSC GS1

15.1 उठावाचा खर्च:

• इंग्रज खर्च: 40 कोटी रुपये (आजचे 40,000 कोटी). 6000 गोरे सैनिक मृत्यू.
• भारतीय नुकसान: 1 लाख शिपाई + 5 लाख नागरिक मृत्यू. गावे जाळली.
• कोण भरले? संपूर्ण खर्च भारतावर लादला. शेतसारा 50% ते 60% केला.

15.2 आर्थिक धोरण बदल:

1. शेतकरी: जमीनदारी पद्धत बळकट. जमीनदार इंग्रज मित्र. शेतकरी लाचार.
2. उद्योग: भारतीय उद्योग नष्ट करणे चालू. फक्त कच्चा माल निर्यात. 1900 पर्यंत भारत कंगाल.
3. रेल्वे विस्तार: 1857 नंतर 20,000 किमी रेल्वे 1900 पर्यंत. पण कच्चा माल नेण्यासाठी, सैन्य हलवण्यासाठी. भारतीयांना फायदा नाही.
4. Drain of Wealth: दादाभाई नौरोजी 1867 - दरवर्षी 30 कोटी रुपये इंग्लंडला. पगार, पेन्शन, कर्ज व्याज.

16. 1857 उठाव: सामाजिक परिणाम | समाजशास्त्र

16.1 सकारात्मक:

1. हिंदू-मुस्लिम ऐक्य: बहादुरशहा बादशहा, नानासाहेब पेशवे एकत्र. गाय कापणे बंद, डुक्कर कापणे बंद. नमाज व आरती एकत्र.
2. स्त्री शक्ती: लक्ष्मीबाई, हजरत महल, अवंतीबाई, झलकारी बाई. स्त्रिया लढू शकतात सिद्ध.
3. राष्ट्रीय भावना: "हिंदुस्थान", "फिरंगी हटाव". प्रादेशिक अस्मिता कमी.

16.2 नकारात्मक:

1. फूट पाडा राज्य करा: इंग्रजांनी हिंदू-मुस्लिम भांडणे लावली. 1905 बंगाल फाळणी. 1909 स्वतंत्र मतदारसंघ. 1947 फाळणी.
2. सरंजामदार बळकट: शिंदे, निजाम, हैदराबाद यांनी इंग्रजांना मदत. बक्षीस म्हणून राज्ये अबाधित. लोकशाही लांबली.
3. सुधारणा थांबली: सती बंदी, विधवा विवाह थांबले. "धर्मात ढवळाढवळ नको" धोरण. सनातनी खूश. समाज मागे पडला 50 वर्षे.
4. वर्ण व्यवस्था बळकट: इंग्रजांनी "फोडा आणि राज्य करा". ब्राह्मण, क्षत्रिय, शीख, गुरखा वेगळ्या पलटणी. जातीय अस्मिता वाढली.

17. 1857 उठाव: लष्करी पुनर्रचना | MPSC Mains 15 मार्क

उठावाचे सर्वात मोठे परिणाम लष्करात झाले. 1858 चा पील कमिशन अहवाल.

17.1 प्रमाण बदल:

वर्ष	गोरे सैनिक	भारतीय सैनिक	प्रमाण
1856 (उठाव आधी)	45,000	2,38,000	1:5.3
1863 (उठाव नंतर)	65,000	1,40,000	1:2.1
बदल	+20,000 वाढ	-98,000 घट	जवळपास 1:2

17.2 इतर बदल 7 पॉइंट:

1. तोफखाना: 100% गोऱ्यांकडे. भारतीयांना तोफेला हात लावायला बंदी. "No Indian shall be allowed to handle artillery."
2. जातीय पलटण: मिश्र पलटण बंद. शीख रेजिमेंट, गुरखा रेजिमेंट, पठाण रेजिमेंट, मराठा रेजिमेंट वेगळी. एकत्र येऊ नये म्हणून.
3. भरती धोरण: "मार्शल रेस" थेअरी. पंजाब, नेपाळ, पठाण शूर. बंगाल, मद्रास "अमार्शल". त्यांची भरती बंद.
4. शस्त्रे: भारतीय सैनिकांना जुनी रायफल. गोऱ्यांना नवीन. काडतूस गोऱ्यांच्या ताब्यात.
5. प्रमोशन: भारतीय सुभेदार पर्यंत. ऑफिसर नाही. पहिला भारतीय ऑफिसर 1918 - K. M. Cariappa.
6. गुप्तचर: प्रत्येक पलटणात CID. उठावाची बातमी कळावी म्हणून.
7. स्थान: महत्वाची ठिकाणे - दिल्ली, कलकत्ता, मुंबई, लाहोर गोऱ्या सैन्य. अंतर्गत भाग भारतीय.

18. 1857 उठाव: साहित्य व कला | PSI

18.1 पुस्तके:

1. 1857 चे स्वातंत्र्यसमर: वि. दा. सावरकर, 1909, लंडन. मराठी. बंदी. भगतसिंग वाचायचे.
2. The Indian War of Independence 1857: सावरकर पुस्तकाचे इंग्रजी भाषांतर.
3. Eighteen Fifty-Seven: सुरेंद्रनाथ सेन, 1957. भारत सरकार अधिकृत.
4. The Sepoy Mutiny and the Revolt of 1857: आर. सी. मजुमदार, 1957.
5. The Great Rebellion: अशोक मेहता, 1946.

18.2 कविता व गाणी:

1. "खूब लड़ी मर्दानी वह तो झांसी वाली रानी थी": सुभद्रा कुमारी चौहान, 1930. प्रत्येक मुलाला पाठ.
2. "चिंगारी कोय बुझ न पावेगी": बृज नारायण चकबस्त. उर्दू.
3. "पायली सोंग": बुंदेलखंड लोकगीत. लक्ष्मीबाई वर.

18.3 चित्रपट:

1. झांसी की रानी 1953: सोहराब मोदी. पहिला टेक्निकलर चित्रपट.
2. मंगल पांडे 2005: आमिर खान. केतन मेहता.
3. मणिकर्णिका 2019: कंगना राणावत. लक्ष्मीबाई.

19. 1857 उठाव: 20 नकाशा प्रश्न | Talathi

MPSC नकाशा प्रश्न. "खालील ठिकाणे नकाशात दाखवा"

1. मेरठ: उठाव सुरुवात 10 मे 1857. UP.
2. दिल्ली: बहादुरशहा बादशहा घोषित. 11 मे 1857.
3. कानपूर: नानासाहेब पेशवे. सतीचौरा घाट हत्याकांड. UP.
4. लखनौ: बेगम हजरत महल. रेसिडेन्सी वेढा 87 दिवस. UP.
5. झाशी: राणी लक्ष्मीबाई. MP.
6. ग्वाल्हेर: लक्ष्मीबाई वीरमरण 17 जून 1858. MP.
7. काल्पी: तात्या टोपे तळ. UP.
8. बिठूर: नानासाहेब पेशवे घर. कानपूर जवळ.
9. जगदीशपूर: कुंवर सिंह. बिहार.
10. बॅरकपूर: मंगल पांडे. 29 मार्च 1857. पश्चिम बंगाल.
11. अलाहाबाद: 1 नोव्हेंबर 1858 राणीचा जाहीरनामा. UP.
12. आग्रा: इंग्रज किल्ला. वेढा पडला.
13. बरेली: खान बहादुर खान. UP.
14. फैजाबाद: मौलवी अहमदुल्लाह. UP.
15. शिवपुरी: तात्या टोपे फाशी 18 एप्रिल 1859. MP.
16. रंगून: बहादुरशहा हद्दपार. म्यानमार. 1862 मृत्यू.
17. नेपाळ: बेगम हजरत महल, नानासाहेब पळाले. बेगम 1879 मृत्यू.
18. कोल्हापूर: 31 जुलै 1857 बंड. 12 फाशी.
19. सातारा: रंगो बापूजी गुप्ते योजना.
20. नागपूर: भोसले खालसा 1854. असंतोष.

20. 1857 उठाव: MPSC Mains 20 मार्क उत्तर Format

प्रश्न: "1857 चा उठाव 'शिपायांचे बंड' होते की 'पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध'? चिकित्सा करा."

उत्तर रचना:
प्रस्तावना (2 मार्क): 10 मे 1857 मेरठ. 20 जून 1858 ग्वाल्हेर. 1 वर्ष. ब्रिटिश सत्तेला पहिले मोठे आव्हान. स्वरूप वादग्रस्त.

शिपायांचे बंड - युक्तिवाद (5 मार्क): 1) सुरुवात काडतूस. 2) नेतृत्व शिपाई - मंगल पांडे. 3) मागण्या - पगार, भत्ता. 4) मर्यादित क्षेत्र - UP, बिहार. 5) पंजाब, बंगाल, दक्षिण शांत. 6) ब्रिटिश इतिहासकार - सीले, लॉरेन्स.

स्वातंत्र्ययुद्ध - युक्तिवाद (5 मार्क): 1) उद्दिष्ट - ब्रिटिश सत्ता उलथवणे. 2) बहादुरशहा बादशहा - पर्यायी सत्ता. 3) हिंदू-मुस्लिम ऐक्य. 4) शेतकरी, कारागीर सामील. 5) सावरकर - 'स्वधर्म व स्वराज्य'. 6) कार्ल मार्क्स - 'राष्ट्रीय उठाव'.

संतुलित विश्लेषण (5 मार्क): 1) सुरुवात बंड, रूपांतर युद्धात. 2) सरंजामदारी नेतृत्व, पण जनता सहभाग. 3) राष्ट्रीयत्वाची जाणीव नव्हती, पण बीजे रोवली. 4) आर. सी. मजुमदार - "ना राष्ट्रीय ना केवळ बंड". 5) एस. एन. सेन - "What began as a fight for religion ended as a war of independence".

निष्कर्ष (3 मार्क): 1857 चा उठाव हा संक्रमण काळातील लढा. पूर्ण राष्ट्रीय नसला तरी स्वातंत्र्यलढ्याची पहिली ठिणगी. 1885 काँग्रेस, 1947 स्वातंत्र्य याचा पाया. म्हणून 'पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध' म्हणणे भावनिकदृष्ट्या योग्य, पण इतिहासदृष्ट्या 'महान राष्ट्रीय उठाव' योग्य.

21. 1857 उठाव: 1 मिनिट Revision | 10 पॉइंट

1. कधी: 10 मे 1857 मेरठ ते 20 जून 1858 ग्वाल्हेर.
2. का: काडतूस (तात्कालिक) + दत्तक वारसा + अवध खालसा + आर्थिक शोषण.
3. कोण: बहादुरशहा (दिल्ली), नानासाहेब+तात्या (कानपूर), लक्ष्मीबाई (झाशी), हजरत महल (लखनौ), कुंवर सिंह (बिहार).
4. कुठे: उत्तर भारत - दिल्ली, UP, MP, बिहार. दक्षिण, पंजाब, बंगाल शांत.
5. कसे संपले: सप्टेंबर 1857 दिल्ली, जून 1858 ग्वाल्हेर, एप्रिल 1859 तात्या फाशी.
6. अपयश: नेतृत्व नाही, एकजूट नाही, शस्त्रे जुनी, शीख-गुरखा इंग्रजांसोबत.
7. परिणाम: कंपनी राज्य समाप्त 1858. राणी सत्ता. व्हाइसरॉय. लष्कर बदल.
8. स्वरूप: शिपायांचे बंड + सरंजामदार उठाव + शेतकरी सहभाग = महान राष्ट्रीय उठाव.
9. महत्व: राष्ट्रीयत्व बीजे. हिंदू-मुस्लिम ऐक्य. 1947 चा पाया.
10. परीक्षा: MPSC दरवर्षी 3-4 प्रश्न. कारणे, नेते, तारीख, परिणाम पाठ करा.

या नोट्स आवडल्या असतील तर तुमच्या मित्रांना नक्की शेअर करा. पोलीस भरती, तलाठी, MPSC साठी रोज अशाच नोट्स हव्या असतील तर Vision GOV Academy च्या WhatsApp ग्रुपला Join व्हा: 8600731280

पुढील लेख: "1858 ते 1885: राणीचा जाहीरनामा ते काँग्रेस स्थापना". Notification साठी Follow करा.

📥 7500+ शब्दांची PDF + 20 नकाशे + 50 PYQ + Timeline Chart + Mind Map Free पाहिजे?

Comment मध्ये "1857 PDF" लिहा. PDF मध्ये: 1) कारणे-परिणाम सविस्तर. 2) 10 नेते चरित्र. 3) 50 PYQ उत्तरा सहित. 4) Timeline 1857-1859. 5) नकाशा - उठाव केंद्रे. 6) 1 Page Mind Map. 7) Mains Answer Format. 8) 20 नकाशा प्रश्न.

Telegram Join करा - रोज 1 नोट्स Free

Disclaimer:
1. हा लेख शैक्षणिक हेतूने लिहिला आहे. UPSC, MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, SSC, बँकिंग परीक्षेच्या अभ्यासासाठी.
2. सर्व माहिती NCERT इतिहास इयत्ता 8, 10, 12, महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ, स्पेक्ट्रम आधुनिक भारत - राजीव अहिर, बिपिन चंद्र - India's Struggle for Independence, सुमित सरकार - Modern India यावर आधारित आहे.
3. तारीख, नावे, घटना वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये 1-2 दिवसांचा फरक असू शकतो. परीक्षेत NCERT/महाराष्ट्र बोर्ड पुस्तकाला प्राधान्य द्या.
4. कोणतीही चूक आढळल्यास Comment करा, 24 तासात दुरुस्ती करू.
5. हा लेख कोणत्याही राजकीय पक्ष, धर्म, जातीशी संबंधित नाही. फक्त मोफत शिक्षणासाठी समर्पित.
6. Google AdSense धोरणानुसार सर्व माहिती शैक्षणिक, वस्तुनिष्ठ, कॉपीराइट फ्री आहे. ऐतिहासिक तथ्ये.
7. हिंसक घटना वस्तुनिष्ठ पणे मांडल्या. कोणत्याही समाजाच्या भावना दुखावण्याचा हेतू नाही. ब्रिटिश अत्याचार व भारतीय प्रतिकार दोन्ही संतुलित.
8. "शिपायांचे बंड" vs "स्वातंत्र्ययुद्ध" वाद शैक्षणिक चर्चा. दोन्ही दृष्टिकोन दिले. विद्यार्थ्याने स्वतः ठरवावे.

Tags: #1857ChaUthav #1857Revolt #SepoyMutiny #FirstWarOfIndependence #MPSC #PoliceBharti #TalathiBharti #IndianHistory #AadhunikBharat #RaniLaxmibai #TatyaTope #NanaSaheb #BahadurShahZafar #VisionGovAcademy

📚भारतातील ब्रिटिश वसाहत: ईस्ट इंडिया कंपनी ते क्राउन राजवट | MPSC History.