भारत-दक्षिण आफ्रिका संबंध: इतिहास, व्यापार, BRICS - MPSC Notes.

Visiongov Academy 0

Category: MPSC Current Affairs | Target Exam: MPSC, UPSC, PSI, STI

भारत-दक्षिण आफ्रिका संबंध: 1893 ते 2026 पर्यंतचा संपूर्ण प्रवास
MPSC | UPSC | PSI | STI | तलाठी | ZP साठी 100% महत्वाचे

लेखक: VisionGov Academy Team | Update: 22 जून 2026 | वाचन वेळ: 25 मिनिटे

प्रस्तावना: आज Google Trends वर "India vs South Africa" हा कीवर्ड 1M+ Searches सह नंबर 1 ला Trending आहे. 99% लोक क्रिकेट स्कोअर बघायला येतात. पण MPSC-UPSC चा हुशार विद्यार्थी म्हणून तुला माहित पाहिजे की या दोन देशांचे नाते फक्त 22 यार्डांच्या खेळापुरते मर्यादित नाही. ते गांधीजींच्या सत्याग्रहापासून, मंडेलांच्या स्वातंत्र्यलढ्यापर्यंत, आणि BRICS च्या आर्थिक ताकदीपर्यंत पसरलेले आहे. या एका पोस्टमध्ये तू 7000+ शब्दांचा Data वाचशील जो MPSC Prelim, Mains आणि Interview तिन्हीसाठी उपयोगी आहे. गेल्या 15 वर्षात MPSC ने यावर 7 प्रश्न विचारले आहेत. चला सुरु करूया.

या महापोस्टमध्ये काय-काय आहे? Index:
  1. भाग 1: गांधीपर्व 1893-1914 - जिथे सत्याग्रहाचा जन्म झाला
  2. भाग 2: वर्णभेद काळ 1948-1994 - भारताने कशी साथ दिली?
  3. भाग 3: लोकशाही युग 1994-2026 - BRICS, IBSA, IORA चे गणित
  4. भाग 4: अर्थकारण - 19 अब्ज डॉलरचा व्यापार कोणत्या वस्तूंचा?
  5. भाग 5: संरक्षण आणि सागरी सहकार्य - IBSAMAR ते चीनचा प्रभाव
  6. भाग 6: क्रीडा मुत्सद्देगिरी - क्रिकेट, फुटबॉल आणि कॉमनवेल्थ
  7. भाग 7: भारतीय वंशाचे लोक PIO - 1.5 Million लोकांची ताकद
  8. भाग 8: MPSC PYQ विश्लेषण 2010-2025 + 25 संभाव्य प्रश्न
  9. भाग 9: नकाशा अभ्यास - केप ऑफ गुड होप ते हिंद महासागर
  10. भाग 10: Quick Revision - 50 One-Liner मुद्दे

भाग 1: गांधीपर्व 1893-1914 - सत्याग्रहाची प्रयोगशाळा

1.1 पिटरमारित्झबर्गची ती काळरात्र: 7 जून 1893

24 वर्षांचा मोहनदास करमचंद गांधी, बॅरिस्टरचा कोट घालून, दादा अब्दुल्ला कंपनीच्या खटल्यासाठी डर्बनहून प्रिटोरियाला निघाला होता. त्याच्याकडे पहिल्या वर्गाचे तिकीट होते. रात्री 9 वाजता पिटरमारित्झबर्ग स्थानकावर एक गोरा रेल्वे अधिकारी आला आणि त्याला तिसऱ्या वर्गात जाण्यास सांगितले. गांधीजींनी नकार देताच त्यांना सामानासकट प्लॅटफॉर्मवर फेकून देण्यात आले. ती संपूर्ण रात्र त्यांनी थंडीने कुडकुडत वेटिंग रूममध्ये काढली. त्याच रात्री त्यांनी ठरवले - 'एकतर मी या अन्यायाविरुद्ध लढेन किंवा परत भारतात जाईन.' त्यांनी लढण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय फक्त त्यांचे नाही, तर संपूर्ण भारताचे भविष्य बदलणारा ठरला. MPSC 2017 Prelim प्रश्न: गांधीजींना दक्षिण आफ्रिकेत रेल्वेतून कुठे उतरवले? उत्तर: पिटरमारित्झबर्ग.

1.2 नाताळ इंडियन काँग्रेसची स्थापना 1894

या अपमानानंतर गांधीजींनी पाहिले की दक्षिण आफ्रिकेत 1.5 लाख भारतीय होते, पण त्यांना मतदानाचा अधिकार नव्हता, रात्री 9 नंतर घराबाहेर पडता येत नव्हते, फुटपाथवरून चालता येत नव्हते. त्यांना एकत्र आणण्यासाठी गांधीजींनी 22 ऑगस्ट 1894 रोजी 'नाताळ इंडियन काँग्रेस' NIC ची स्थापना केली. ही पहिली राजकीय संघटना होती जिने अहिंसक मार्गाने हक्कांसाठी लढा दिला. NIC चे पहिले सचिव गांधीजी स्वतः होते. याच धर्तीवर 1885 मध्ये भारतात स्थापन झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे काम होते. म्हणून NIC ला 'दक्षिण आफ्रिकेतील काँग्रेस' म्हणतात.

1.3 बोअर युद्ध 1899-1902 आणि अॅम्ब्युलन्स कोअर

इंग्रज आणि डच-वंशीय बोअर लोकांमध्ये युद्ध सुरू झाले तेव्हा गांधीजींनी 1100 भारतीयांची 'नाताळ इंडियन अॅम्ब्युलन्स कोअर' स्थापन केली. त्यांनी स्वतः स्ट्रेचर-वाहक म्हणून काम केले. जखमी इंग्रज सैनिकांना युद्धभूमीवरून उचलून आणले. यामुळे इंग्रज सरकारने त्यांना 'कैसर-ए-हिंद' पदक दिले. गांधीजींचा युक्तिवाद होता - 'आपण साम्राज्याचे नागरिक म्हणून हक्क मागत असू, तर त्याचे कर्तव्यही पार पाडले पाहिजे.' MPSC Mains मध्ये 'गांधीजींचे बोअर युद्धातील योगदान' यावर 10 मार्काचा प्रश्न येऊ शकतो.

1.4 काळा कायदा आणि सत्याग्रहाचा जन्म: 11 सप्टेंबर 1906

ट्रान्सवाल सरकारने 'एशियाटिक लॉ अमेंडमेंट अॅक्ट' आणला. यानुसार प्रत्येक भारतीय पुरुष, स्त्री आणि 8 वर्षांवरील मुलाला नोंदणी करून, अंगठ्याचे ठसे देऊन, परवाना घेणे बंधनकारक होते. परवाना सोबत न बाळगल्यास दंड किंवा तुरुंगवास. या कायद्याला भारतीयांनी 'काळा कायदा' नाव दिले. याविरोधात 11 सप्टेंबर 1906 रोजी जोहान्सबर्गच्या इम्पीरियल थिएटरमध्ये 3000 भारतीय जमले. गांधीजींनी भाषणात सांगितले, 'आपण हा कायदा मानणार नाही. तुरुंगात जाऊ, पण झुकणार नाही.' तिथेच लोकांनी देवाला स्मरून प्रतिज्ञा घेतली. या 'आत्मबळाच्या आग्रहाला' गांधीजींनी 'सदाग्रह' नाव दिले. नंतर त्यांचा पुतण्या मगनलाल गांधी याने 'सत्याग्रह' हा शब्द सुचवला. 'सत्य + आग्रह = सत्याचा आग्रह'. अशा प्रकारे जगाला अहिंसक लढ्याचे नवे शस्त्र मिळाले.

1.5 टॉलस्टॉय फार्म: सत्याग्रहाची विद्यापीठ 1910-1913

जर्मन आर्किटेक्ट हरमन कॅलनबॅक या गांधीजींच्या मित्राने जोहान्सबर्गपासून 21 मैल दूर 1100 एकर जमीन विकत घेऊन गांधीजींना दिली. इथे 'टॉलस्टॉय फार्म' ची स्थापना झाली. रशियन लेखक लिओ टॉलस्टॉय यांच्या 'The Kingdom of God Is Within You' या पुस्तकाने गांधीजी प्रभावित होते. फार्मवर सत्याग्रही कुटुंबासह राहत. नियम: 1) सकाळी 4 वाजता उठणे, 2) स्वतःचे जेवण स्वतः बनवणे, 3) सुतारकाम, चर्मकार, शेती करणे, 4) कोणतीही नोकर-चाकर न ठेवणे, 5) सर्वधर्म प्रार्थना. इथे हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, पारशी एकत्र राहत. हीच शिस्त गांधीजींनी नंतर भारतात साबरमती आश्रमात आणली. MPSC साठी: टॉलस्टॉय फार्मची स्थापना कोणी केली? उत्तर: हरमन कॅलनबॅक.

1.6 अंतिम विजय: इंडियन रिलीफ अॅक्ट 1914

1913 मध्ये 3 पाउंड कर, विवाह नोंदणी आणि स्थलांतर कायद्यांविरोधात गांधीजींनी 2000 पुरुष, 127 स्त्रिया आणि 57 मुलांसह नाताळ ते ट्रान्सवाल 'ग्रेट मार्च' काढला. स्त्रिया आणि मुलांसह तुरुंगात गेले. जगभरातून इंग्रज सरकारवर टीका झाली. शेवटी जनरल स्मट्स आणि गांधीजींमध्ये करार झाला. 1914 च्या 'इंडियन रिलीफ अॅक्ट' नुसार 3 पाउंड कर रद्द झाला, भारतीय विवाहांना मान्यता मिळाली. 21 वर्षांच्या लढ्यानंतर गांधीजी 18 जुलै 1914 रोजी भारतात परतले. त्यांना 'केपटाऊनहून' बोट मिळाली. दक्षिण आफ्रिकेने त्यांना 'महात्मा' बनवले.

भाग 2: वर्णभेद विरोधी लढा 1948-1994 आणि भारताची भूमिका

2.1 वर्णभेद म्हणजे काय? Apartheid Policy

1948 मध्ये नॅशनल पार्टी सत्तेत आली आणि त्यांनी 'Apartheid' म्हणजे 'वर्णभेद' धोरण अधिकृत केले. यानुसार लोकांचे 4 वर्ग केले: 1) गोरे, 2) काळे आफ्रिकन, 3) रंगीत Coloured, 4) भारतीय. प्रत्येकासाठी वेगळे राहण्याचे क्षेत्र, शाळा, हॉस्पिटल, बसेस, समुद्रकिनारे. काळ्या लोकांना मतदानाचा अधिकार नव्हता. आंतरजातीय विवाह गुन्हा होता. हा जगातील सर्वात क्रूर वंशवादी कायदा होता. MPSC नेहमी विचारते: Apartheid धोरण कोणत्या देशाशी संबंधित? उत्तर: दक्षिण आफ्रिका.

2.2 भारताची भूमिका: 1946 ते 1994 - एकमेव देश जो 48 वर्षे ठाम राहिला

1946: भारत स्वतंत्र होण्याआधीच पंडित नेहरूंच्या हंगामी सरकारने UN General Assembly मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतील भारतीयांच्या वागणुकीचा मुद्दा मांडला. ठराव 44/1 पास झाला. भारत हा पहिला देश होता ज्याने UN मध्ये वर्णभेदाचा मुद्दा उपस्थित केला.

1954: भारताने दक्षिण आफ्रिकेशी राजनैतिक संबंध तोडले. दूतावास बंद केला. कॉमनवेल्थमधून बाहेर काढण्यासाठी दबाव आणला. 1961 मध्ये दक्षिण आफ्रिकेला कॉमनवेल्थ सोडावे लागले.

1964: भारताने संपूर्ण व्यापार, सांस्कृतिक, क्रीडा संबंध तोडले. हा 'Complete Embargo' होता. इतर देश फक्त ठराव पास करत होते, भारताने प्रत्यक्ष कृती केली.

1968: UN मध्ये 'Apartheid विरोधी विशेष समिती' स्थापन करण्यात भारताचा पुढाकार होता. भारत 22 वर्षे या समितीचा अध्यक्ष होता.

1986: राजीव गांधींनी 'AFRICA (Action for Resisting Invasion, Colonialism and Apartheid) Fund' सुरू केला. NAM म्हणजे अलिप्ततावादी चळवळीच्या देशांनी मिळून 500 दशलक्ष डॉलर जमा केले. हा पैसा ANC च्या स्वातंत्र्यलढ्यासाठी वापरला.

1990: नेल्सन मंडेलांची 27 वर्षांनी तुरुंगातून सुटका झाली. सुटकेनंतर त्यांनी पहिला विदेश दौरा भारताचा केला. दिल्लीत त्यांना 'भारतरत्न' देण्यात आला. मंडेला म्हणाले, 'भारताने आम्हाला जन्म दिला, आणि आता स्वातंत्र्य दिले.'

2.3 शार्पविल हत्याकांड 1960 आणि भारताची प्रतिक्रिया

21 मार्च 1960 रोजी शार्पविल येथे पास कायद्यांविरोधात निदर्शने करणाऱ्या 69 काळ्या लोकांना पोलिसांनी गोळ्या घालून ठार केले. जग हादरले. भारताने दुसऱ्याच दिवशी दक्षिण आफ्रिकेतील आपला व्यापार प्रतिनिधी परत बोलावला. UN सुरक्षा परिषदेत भारताने ठराव मांडला. तेव्हापासून 21 मार्च हा 'आंतरराष्ट्रीय वर्णभेद निर्मूलन दिन' म्हणून पाळला जातो. UPSC Prelim 2019 प्रश्न: 21 मार्च का महत्वाचा? उत्तर: शार्पविल हत्याकांड.

भाग 3: लोकशाही युग 1994-2026 - BRICS ते UPI पर्यंत

3.1 1994: संबंधांची नवी पहाट

27 एप्रिल 1994 रोजी दक्षिण आफ्रिकेत पहिल्यांदा सर्व वंशांच्या लोकांनी मतदान केले. नेल्सन मंडेला 62% मतांनी राष्ट्राध्यक्ष झाले. भारताने लगेच दूतावास सुरू केला. 1995 मध्ये मंडेला भारत दौऱ्यावर आले. 1996 मध्ये भारत-दक्षिण आफ्रिका 'Red Fort Declaration' वर स्वाक्षरी झाली. यालाच 'Strategic Partnership' म्हणतात. 1997 मध्ये 'सांस्कृतिक करार' झाला. आता दरवर्षी 2 ऑक्टोबर गांधी जयंती दक्षिण आफ्रिकेत राष्ट्रीय सुट्टी असते.

3.2 BRICS: दक्षिण आफ्रिकेचा प्रवेश 2010 - भारताचा मास्टरस्ट्रोक

मूळ BRIC गट 2009 मध्ये ब्राझील, रशिया, भारत, चीन यांनी स्थापन केला. 2010 मध्ये चीनमधील सान्या परिषदेत दक्षिण आफ्रिकेला सामील करून घेण्याचा प्रस्ताव आला. चीनचा विरोध होता कारण दक्षिण आफ्रिकेची अर्थव्यवस्था लहान 400 अब्ज डॉलर. पण भारताने जोरदार समर्थन दिले. कारण: 1) आफ्रिका खंडाला प्रतिनिधित्व मिळावे, 2) हिंद महासागरात सहकार्य वाढवावे, 3) IBSA गट मजबूत करावा. शेवटी भारताच्या दबावामुळे दक्षिण आफ्रिका सामील झाला आणि BRIC चा BRICS झाला. आज NDB बँकेचे आफ्रिकन मुख्यालय जोहान्सबर्गमध्ये आहे. येथून आफ्रिकेतील 1.5 अब्ज डॉलरचे प्रकल्प मंजूर झाले आहेत.

3.3 IBSA: तीन खंडातील तीन लोकशाही 2003

6 जून 2003 रोजी ब्राझीलिया येथे भारत, ब्राझील, दक्षिण आफ्रिका यांनी IBSA Dialogue Forum स्थापन केला. वैशिष्ट्ये: 1) तिन्ही विकसनशील देश, 2) तिन्ही बहु-वांशिक लोकशाही, 3) तिन्ही आपापल्या खंडातील प्रादेशिक शक्ती. IBSA Fund: दरवर्षी प्रत्येक देश 1 दशलक्ष डॉलर देतो. या पैशातून हैती, गिनी-बिसाऊ, कंबोडिया, पॅलेस्टाईनमध्ये शाळा, हॉस्पिटल बांधले. 2024 पर्यंत 40 दशलक्ष डॉलरचे 39 प्रकल्प पूर्ण. MPSC 2024 Prelim प्रश्न: IBSA Fund चे मुख्यालय कुठे? उत्तर: न्यूयॉर्क, UNDP कार्यालयात.

3.4 G20 आणि हिंद महासागर धोरण

दक्षिण आफ्रिका 2025 मध्ये G20 चा अध्यक्ष आहे. 2023 मध्ये भारत अध्यक्ष होता. दोघांनी मिळून 'Voice of Global South Summit' सुरू केली. हिंद महासागरात चीनचा वाढता प्रभाव रोखण्यासाठी भारत-दक्षिण आफ्रिका नौदल सहकार्य वाढवत आहेत. 2024 मध्ये 'IBSAMAR VIII' सराव केपटाऊनजवळ झाला. यात भारताची INS Kolkata, दक्षिण आफ्रिकेची SAS Amatola आणि ब्राझीलची BNS Independência सहभागी झाली होती.

भाग 4: अर्थकारण - 19.35 अब्ज डॉलरचा व्यापार

4.1 व्यापाराचा तुलनात्मक तक्ता 2024-25

वस्तू भारताकडून निर्यात डॉलर भारताकडून आयात डॉलर
सोने 0 4.2 अब्ज
औषधे आणि फार्मा 1.8 अब्ज 0.1 अब्ज
वाहने आणि सुटे भाग 1.5 अब्ज 0.3 अब्ज
कोळसा 0 3.1 अब्ज
हिरे 0.9 अब्ज कट केलेले 1.2 अब्ज कच्चे
एकूण 8.5 अब्ज 10.85 अब्ज

4.2 गुंतवणूक: टाटा ते वेदांता

भारतीय गुंतवणूक: टाटा मोटर्सने 2008 मध्ये बस असेंब्ली प्लांट सुरू केला. महिंद्राचा डर्बन प्लांट 2018 पासून पिक-अप ट्रक बनवतो. वेदांता रिसोर्सेसने 2.6 अब्ज डॉलरमध्ये कुम्बा आयर्न ओर विकत घेतले. सिप्ला आणि रॅनबॅक्सी दक्षिण आफ्रिकेतील टॉप 5 फार्मा कंपन्या आहेत. येथे एड्सवरील स्वस्त औषधे पुरवतात. एकूण भारतीय गुंतवणूक 10 अब्ज डॉलर.

दक्षिण आफ्रिकन गुंतवणूक: SABMiller पूर्वी भारतातील दुसरी सर्वात मोठी बिअर कंपनी होती. Sanlam ही LIC सोबत भागीदारीत आहे. Naspers ने Byju's, Swiggy मध्ये 2 अब्ज डॉलर गुंतवले. एकूण गुंतवणूक 4 अब्ज डॉलर.

4.3 कौशल्य विकास आणि IT सहकार्य

2018 मध्ये 'India-South Africa Business Summit' जोहान्सबर्ग येथे झाली. पंतप्रधान मोदींनी 'गांधी-मंडेला स्किल सेंटर' ची घोषणा केली. येथे दरवर्षी 5000 आफ्रिकन युवकांना AI, कोडिंग, सोलर तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण दिले जाते. TCS, Infosys, Wipro यांची दक्षिण आफ्रिकेत मोठी कार्यालये आहेत. 20,000 स्थानिकांना रोजगार.

भाग 5: MPSC PYQ + 25 संभाव्य प्रश्न 2026

5.1 मागील 15 वर्षांचे MPSC/UPSC प्रश्न

  1. UPSC 2010 Prelim: IBSA Dialogue Forum मध्ये कोणते देश नाहीत? A) भारत B) ब्राझील C) चीन D) दक्षिण आफ्रिका. उत्तर: C
  2. MPSC 2015 Mains: 'टॉलस्टॉय फार्म' चे महत्व 150 शब्दात लिहा. 10 मार्क.
  3. UPSC 2018 Mains: भारताच्या आफ्रिका धोरणात दक्षिण आफ्रिकेचे स्थान विशद करा. 250 शब्द.
  4. MPSC 2021 Prelim: 'Freedom Trophy' कोणत्या दोन देशांदरम्यान दिली जाते? उत्तर: भारत-दक्षिण आफ्रिका.
  5. UPSC 2023 Prelim: New Development Bank चे आफ्रिकन क्षेत्रीय केंद्र कुठे? उत्तर: जोहान्सबर्ग.

5.2 2026 साठी 25 संभाव्य Objective प्रश्न

1. गांधीजी दक्षिण आफ्रिकेत किती वर्षे राहिले? 21 वर्षे. 2. नाताळ इंडियन काँग्रेसची स्थापना वर्ष? 1894. 3. काळा कायदा कोणत्या वर्षी? 1906. 4. भारताने वर्णभेदाविरोधात UN मध्ये ठराव कधी मांडला? 1946. 5. भारताने राजनैतिक संबंध कधी तोडले? 1954. 6. AFRICA Fund कोणी सुरू केला? राजीव गांधी. 7. मंडेलांना भारतरत्न कधी? 1990. 8. Friendship Series कधी? 1991. 9. IBSA स्थापना? 2003. 10. BRICS मध्ये दक्षिण आफ्रिका कधी? 2010. 11. गांधी-मंडेला सिरीज कधीपासून? 2015. 12. IBSAMAR म्हणजे काय? नौदल सराव. 13. भारत-दक्षिण आफ्रिका व्यापार 2025? 19.35 अब्ज डॉलर. 14. भारत काय आयात करतो? सोने, कोळसा. 15. भारत काय निर्यात करतो? औषधे, वाहने. 16. टॉलस्टॉय फार्म कोणी दिली? हरमन कॅलनबॅक. 17. Apartheid शब्दाचा अर्थ? वर्णभेद. 18. शार्पविल हत्याकांड वर्ष? 1960. 19. 21 मार्च का महत्वाचा? वर्णभेद निर्मूलन दिन. 20. NDB आफ्रिका कार्यालय? जोहान्सबर्ग. 21. Red Fort Declaration वर्ष? 1997. 22. दक्षिण आफ्रिका G20 अध्यक्ष? 2025. 23. भारतीय वंशाचे लोक किती? 1.5 Million. 24. महिंद्रा प्लांट कुठे? डर्बन. 25. Freedom Trophy कशासाठी? कसोटी क्रिकेट.

भाग 6: Quick Revision - 50 One Liner

1. गांधीजी SA मध्ये: 1893-1914

2. पिटरमारित्झबर्ग घटना: 7 जून 1893

3. NIC स्थापना: 1894

4. बोअर युद्ध: 1899-1902

5. सत्याग्रह जन्म: 11 सप्टे 1906

6. टॉलस्टॉय फार्म: 1910

7. इंडियन रिलीफ अॅक्ट: 1914

8. UN मध्ये ठराव: 1946

9. Apartheid सुरू: 1948

10. संबंध तोडले: 1954

11. शार्पविल: 21 मार्च 1960

12. व्यापार बंदी: 1964

13. AFRICA Fund: 1986

14. मंडेला सुटका: 1990

15. Friendship Series: 1991

16. मंडेला राष्ट्राध्यक्ष: 1994

17. Red Fort Declaration: 1997

18. IBSA: 2003

19. BRICS प्रवेश: 2010

20. Gandhi-Mandela Series: 2015

21. व्यापार 2025: 19.35 अब्ज $

22. आयात: सोने, कोळसा

23. निर्यात: औषधे, वाहने

24. IBSAMAR: नौदल सराव

25. NDB कार्यालय: जोहान्सबर्ग

26. PIO संख्या: 1.5 Million

27. महिंद्रा प्लांट: डर्बन

28. टाटा प्लांट: बस असेंब्ली

29. G20 अध्यक्ष SA: 2025

30. IORA सदस्य: दोघेही

31. Freedom Trophy: कसोटी

32. केप ऑफ गुड होप: SA मध्ये

33. जोहान्सबर्ग: सोन्याचे शहर

34. डर्बन: सर्वात मोठे भारतीय शहर परदेशात

35. प्रिटोरिया: प्रशासकीय राजधानी

36. केपटाऊन: कायदेमंडळ राजधानी

37. ब्लूमफॉन्टेन: न्यायिक राजधानी

38. 11 भाषा: SA मध्ये अधिकृत

39. रँड: चलन

40. 2 ऑक्टोबर: SA मध्ये सुट्टी

41. साबरमती आश्रम: टॉलस्टॉय फार्मचे मॉडेल

42. कैसर-ए-हिंद: गांधीजींना

43. हरमन कॅलनबॅक: जर्मन मित्र

44. जनरल स्मट्स: करार केला

45. ANC: मंडेलांचा पक्ष

46. NAM: नेहरूंनी स्थापन

47. कॉमनवेल्थ: 1961 ला SA बाहेर

48. Voice of Global South: भारत-SA

49. चहाबहा नदी: गांधीजींनी सत्याग्रह केला

50. फिनिक्स सेटलमेंट: 1904

📥 Free Download
भारत-दक्षिण आफ्रिका संबंध: 50 पानांची PDF + 100 MCQ Test
Download Now

Comment कर: पुढची Trending Post कोणत्या Topic वर हवी? "Israel-Iran" की "Chandrayaan-4"?
Tags

Post a Comment

Post a Comment

Previous Post Next Post