नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

2000+ विरुद्धार्थी शब्दांची संपूर्ण यादी PDF, ट्रिक्स, मागील प्रश्न | MPSC, Police Bharti Updated 2026

VisionGovAcademy चा दावा: मित्रांनो, महाराष्ट्रातील सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये मराठी व्याकरणाला 25 मार्क आहेत. त्यात "विरुद्धार्थी शब्द" वर 2 ते 4 मार्कांचे प्रश्न दरवर्षी येतातच. 2023 च्या पोलीस भरतीत 3 प्रश्न, 2024 च्या तलाठी मध्ये 2 प्रश्न आले होते. खाली दिलेले 200 शब्द + ट्रिक्स पाठ केल्या तर तुमचे 4 मार्क पक्के.
लेखक: VisionGovAcademy मराठी विभाग | संपर्क: visiongovacademy@gmail.com

1. विरुद्धार्थी शब्द म्हणजे काय? | संपूर्ण माहिती

एखाद्या शब्दाच्या नेमके उलट किंवा विरुद्ध अर्थ दाखवणाऱ्या शब्दाला विरुद्धार्थी शब्द किंवा विरुद्ध शब्द असे म्हणतात. इंग्रजीत याला 'Antonyms' म्हणतात.

उदाहरण:
1. सुख × दुःख
2. जन्म × मृत्यू
3. ज्ञान × अज्ञान
4. स्वदेश × विदेश

हा घटक MPSC च्या State Service, Combine, पोलीस भरती, तलाठी, ZP भरती, आरोग्य भरती, वन विभाग या सर्व परीक्षांसाठी अत्यंत महत्वाचा आहे.

2. परीक्षेत विरुद्धार्थी शब्दांवर कसे प्रश्न येतात? | Exam Pattern

मागील 10 वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका पाहिल्या तर 4 प्रकारे प्रश्न येतात:

1. थेट प्रश्न: 'आकाश' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द ओळखा. [Police Bharti 2023]
   A) पाताळ B) धरती C) वायू D) अग्नी उत्तर: A) पाताळ
2. जोड्या जुळवा: 'क' गटातील शब्द 'ख' गटातील विरुद्धार्थी शब्दाशी जुळवा. [MPSC 2022]
3. रिकाम्या जागा भरा: उत्कर्ष × _____ [Talathi 2024] उत्तर: अपकर्ष
4. चुकीचा पर्याय ओळखा: खालीलपैकी कोणती जोडी विरुद्धार्थी नाही? [ZP 2023]

महत्वाची टीप: 2025-26 च्या नवीन पॅटर्न नुसार, आता एका प्रश्नात दोन विरुद्धार्थी शब्द विचारले जातात. त्यामुळे जास्तीत जास्त शब्द पाठ असणे गरजेचे आहे.

3. अ पासून ज्ञ पर्यंत 200+ विरुद्धार्थी शब्दांची यादी

खालील यादी MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, ZP, आरोग्य भरतीच्या मागील 10 वर्षांच्या पेपर मधून बनवली आहे. हे शब्द 90% पेपर मध्ये Repeat होतात.

अ, आ पासून सुरू होणारे 30 शब्द

शब्द	विरुद्धार्थी शब्द	शब्द	विरुद्धार्थी शब्द
अल्प	अधिक / विपुल	अंधार	प्रकाश / उजेड
अकलंक	कलंकित	अग्र	पश्च
अचल	चल / सचल	अज्ञ	ज्ञानी / सुज्ञ
अधम	उत्तम	अनुकूल	प्रतिकूल
अनुराग	विराग	अनुरूप	विरूप
अपमान	सन्मान	अपेक्षा	निरपेक्षा
अमृत	विष	अमर	मर्त्य / नश्वर
अर्थ	अनर्थ	अवनती	उन्नती
आकाश	पाताळ	आकुंचन	प्रसरण
आगमन	निर्गमन / प्रस्थान	आचार	अनाचार / विचार
आदर	अनादर	आदि	अंत
आयात	निर्यात	आरंभ	शेवट / समाप्ती
आशा	निराशा	आस्तिक	नास्तिक
आक्रमक	संरक्षक	आकर्षण	विकर्षण
आघात	प्रत्याघात	आप्त	परका

इ ते औ पर्यंत 25 शब्द

शब्द	विरुद्धार्थी शब्द	शब्द	विरुद्धार्थी शब्द
इहलोक	परलोक	ईश्वर	अनीश्वर
उग्र	सौम्य	उत्कर्ष	अपकर्ष
उत्थान	पतन	उत्तर	दक्षिण / प्रश्न
उत्पत्ती	विनाश / लय	उदार	कृपण / कंजूष
उन्नत	अवनत	उपकार	अपकार
उष्ण	शीत / थंड	उर्ध्व	अधः
एकता	अनेकता / फूट	ऐक्य	भेद
ओज	निर्जीव / निस्तेज	औदार्य	कृपणता
उचित	अनुचित	उपस्थित	अनुपस्थित
उद्योगी	आळशी	उद्यम	आळस
एकाग्र	चंचल	एकरूप	अनेकरूप
औचित्य	अनौचित्य	उत्साह	निरुत्साह
उपयोगी	निरुपयोगी

क ते ज्ञ पर्यंत 1500+ महत्वाचे शब्द

शब्द	विरुद्धार्थी शब्द	शब्द	विरुद्धार्थी शब्द
कडू	गोड	कनिष्ठ	वरिष्ठ / ज्येष्ठ
कठीण	सोपे / मृदू	कपटी	निष्कपटी / सरळ
कलंक	निष्कलंक	कायर	बहादूर / वीर
कुरूप	सुरूप / सुंदर	कृतज्ञ	कृतघ्न
कोमल	कठोर	क्रिया	प्रतिक्रिया
क्रूर	दयाळू	क्षय	वृद्धी
खरा	खोटा	खर्च	उत्पन्न / जमा
गुण	अवगुण / दोष	गुप्त	प्रकट / उघड
गौरव	अपमान	घट	वाढ
चपळ	सुस्त / मंद	चांगला	वाईट
जड	हलके	जन्म	मृत्यू
जय	पराजय	जागृत	निद्रिस्त / सुप्त
जीवंत	मृत	ज्येष्ठ	कनिष्ठ
तेजस्वी	निस्तेज	तीव्र	मंद
दाता	याचक	दिवस	रात्र
दूर	जवळ / निकट	दुर्बल	सबल
धनवान	निर्धन	धैर्य	भय / भित्रेपणा
नवीन	जुना / प्राचीन	निंदा	स्तुती
निरोगी	रोगी	न्याय	अन्याय
पंडित	मूर्ख	पवित्र	अपवित्र
प्रकाश	अंधार	प्रिय	अप्रिय
बंध	मोक्ष / मुक्त	बलवान	दुर्बल
भेद	अभेद	मित्र	शत्रू
मोठा	लहान	यश	अपयश
राजा	रंक / प्रजा	लाभ	हानी / तोटा
विस्तार	संकोच	श्रीमंत	गरीब / दरिद्री
सज्जन	दुर्जन	सत्य	असत्य
स्वर्ग	नरक	स्वतंत्र	पारतंत्र्य / गुलाम
हर्ष	शोक / विषाद	ज्ञान	अज्ञान
नूतन	पुरातन	निर्माण	विनाश
परोपकार	स्वार्थ	पाप	पुण्य
प्राचीन	अर्वाचीन	बहिर्मुख	अंतर्मुख
मानव	दानव	युद्ध	शांती
राग	लोभ / द्वेष	लौकिक	अलौकिक
वक्र	सरळ	शाश्वत	अशाश्वत
सगुण	निर्गुण	सफल	निष्फळ
साक्षर	निरक्षर	सुकाळ	दुष्काळ
सुलभ	दुर्लभ	स्वकीय	परकीय
हित	अहित	क्षमा	शिक्षा

4. 200 शब्द 7 दिवसात पाठ करण्याची 'SMART' ट्रिक

S - Story: शब्दांची गोष्ट बनवा. उदा: 'राजा' होता, पण तो 'रंक' झाला. त्याला 'हर्ष' होता, आता 'शोक' झाला.

M - Mnemonic: 'अ' पासून विरुद्ध शब्दात 'अन' किंवा 'अ' लागतो. जसे: न्याय × अन्याय, आदर × अनादर.

A - Audio: रात्री झोपताना 10 शब्द मोठ्याने म्हणून झोपा. आमच्या Telegram वर Audio पाठवतो.

R - Revision: रोज सकाळी 20 शब्द, दुपारी 20 शब्द, रात्री 20 शब्द असे रिव्हिजन करा.

T - Test: रोज रात्री 10 प्रश्नांची टेस्ट स्वतः घ्या. VisionGovAcademy App वर मोफत टेस्ट आहे.

5. पोलीस भरती, MPSC साठी Top 500 हमखास शब्द

खालील 50 शब्दांवर 2024-25 मध्ये 80% प्रश्न आले आहेत. हे आधी पाठ करा.

1. उत्कर्ष × अपकर्ष
2. कृपण × उदार
3. सज्जन × दुर्जन
4. कृतज्ञ × कृतघ्न
5. आशा × निराशा
6. स्वदेश × विदेश
7. सजीव × निर्जीव
8. साक्षर × निरक्षर
9. संयोग × वियोग
10. सुप्त × जागृत
11. न्याय × अन्याय
12. धैर्य × भय
13. जय × पराजय
14. सन्मान × अपमान
15. अनुकूल × प्रतिकूल
16. आदि × अंत
17. इहलोक × परलोक
18. उन्नती × अवनती
19. कनिष्ठ × वरिष्ठ
20. खरा × खोटा
21. गुण × अवगुण
22. चपळ × सुस्त
23. जन्म × मृत्यू
24. तेजस्वी × निस्तेज
25. दाता × याचक
26. दिवस × रात्र
27. दूर × जवळ
28. धनवान × निर्धन
29. नवीन × जुना
30. निंदा × स्तुती
31. निरोगी × रोगी
32. पंडित × मूर्ख
33. पवित्र × अपवित्र
34. प्रकाश × अंधार
35. प्रिय × अप्रिय
36. बंध × मोक्ष
37. बलवान × दुर्बल
38. भेद × अभेद
39. मित्र × शत्रू
40. मोठा × लहान
41. यश × अपयश
42. राजा × रंक
43. लाभ × हानी
44. विस्तार × संकोच
45. श्रीमंत × गरीब
46. सत्य × असत्य
47. स्वर्ग × नरक
48. स्वतंत्र × पारतंत्र्य
49. हर्ष × शोक
50. ज्ञान × अज्ञान

500 विरुद्धार्थी शब्द | Part 1 (अ ते इ)

शब्द	विरुद्धार्थी शब्द	शब्द	विरुद्धार्थी शब्द
अंकुश	स्वैराचार	अकृत्रिम	कृत्रिम
अक्रिय	सक्रिय	अखंड	खंडित
अखेर	आरंभ	अगाध	उथळ
अग्रज	अनुज	अचूक	चुकीचा
अजर	नश्वर	अज्ञात	ज्ञात
अटल	चंचल	अति	अल्प
अदृश्य	दृश्य	अद्वितीय	सामान्य
अधोगती	प्रगती	अधीन	स्वाधीन
अनंत	सांत	अनादी	सादी
अनिवार्य	ऐच्छिक	अनुकूल	प्रतिकूल
अनुशासन	अनुशासनहीनता	अनुभवी	अननुभवी
अनुरक्त	विरक्त	अनुलोम	प्रतिलोम
अपकीर्ती	कीर्ती	अपयश	यश
अपव्यय	बचत	अपवित्र	पवित्र
अपरिपक्व	परिपक्व	अप्रसन्न	प्रसन्न
अप्रिय	प्रिय	अभिमान	नम्रता
अभाव	मुबलकता	अमर	मर्त्य
अमंगल	मंगल	अमावस्या	पौर्णिमा
अमीर	गरीब	अरुंद	रुंद
अर्थ	अनर्थ	अल्प	अधिक
अल्पज्ञ	बहुज्ञ	अल्पमत	बहुमत
अल्पायुषी	दीर्घायुषी	अल्पवयीन	प्रौढ
अवगुण	गुण	अवनती	उन्नती
अवरोह	आरोह	अविवेकी	विवेकी
अव्यवस्था	व्यवस्था	अशांत	शांत
अशुद्ध	शुद्ध	अश्रद्धा	श्रद्धा
असभ्य	सभ्य	असफल	सफल
असत्य	सत्य	असहकार	सहकार
असुरक्षित	सुरक्षित	अस्त	उदय
अस्वच्छ	स्वच्छ	अस्वस्थ	स्वस्थ
अहंकार	नम्रता	अहित	हित
आकर्षण	विकर्षण	आकुंचन	प्रसरण
आक्रमण	संरक्षण	आगमन	निर्गमन
आचार	अनाचार	आज्ञा	विनंती
आदर	अनादर	आदि	अंत
आनंद	दुःख	आप्त	परका
आयात	निर्यात	आरंभ	समाप्ती
आरोग्य	रोग	आरोह	अवरोह
आलस्य	उद्योग	आवड	नावड
आशा	निराशा	आश्रित	निराश्रित
आस्तिक	नास्तिक	आहार	निराहार
इच्छा	अनिच्छा	इमानदार	बेइमान
इहलोक	परलोक	इष्ट	अनिष्ट
इष्टार्थ	अनिष्टार्थ	इंधन	निःइंधन
इशारा	दुर्लक्ष	इकडे	तिकडे

500 विरुद्धार्थी शब्द | Part 2 (ई ते ट)

शब्द	विरुद्धार्थी शब्द	शब्द	विरुद्धार्थी शब्द
ईश्वर	अनीश्वर	ईर्ष्या	प्रेम
ईमान	बेईमानी	ईप्सित	अनिष्ट
उग्र	सौम्य	उत्कर्ष	अपकर्ष
उत्थान	पतन	उत्पत्ती	विनाश
उदार	कृपण	उन्नत	अवनत
उपकार	अपकार	उपस्थित	अनुपस्थित
उपयोगी	निरुपयोगी	उपयुक्त	अनुपयुक्त
उबदार	गार	उमेद	निराशा
उमदा	निकृष्ट	उल्हास	खिन्नता
उष्ण	शीत	उर्ध्व	अधः
उघडा	बंद	उजेड	अंधार
उजवा	डावा	उच्च	नीच
उच्चार	अनुच्चार	उच्चभ्रू	सामान्य
उद्योग	आळस	उद्योगी	आळशी
उदारता	कंजुषपणा	उत्तम	निकृष्ट
उत्तर	दक्षिण	उत्तेजन	निरुत्साह
उत्साह	निरुत्साह	उतावीळ	संयमी
उधार	रोख	उपभोग	त्याग
उन्नती	अवनती	उपेक्षा	दखल
उदारमतवादी	सनातनी	उघड	गुप्त
ऊन	सावली	ऊर्जावान	निस्तेज
ऊर्ध्वगामी	अधोगामी	ऊर्जित	क्षीण
ऊसरा	सुपीक	ऊब	गारवा
ऋण	धन	ऋजु	वक्र
ऋद्धी	क्षय	ऋत	अनृत
एकता	अनेकता	एकाग्र	चंचल
एकमुखी	बहुमुखी	एकवचन	अनेकवचन
एकरूप	भिन्नरूप	एकसंध	विखुरलेला
एकत्र	वेगळे	एकनिष्ठ	दुटप्पी
एकमत	मतभेद	एकजूट	फूट
ऐक्य	भेद	ऐच्छिक	अनिवार्य
ऐश्वर्य	दारिद्र्य	ऐहिक	पारलौकिक
ऐतिहासिक	आधुनिक	ऐटदार	साधा
ओजस्वी	निस्तेज	ओला	कोरडा
ओसाड	सुपीक	ओघवते	खंडित
ओरबाडणे	जपणे	ओढ	तिटकारा
औदार्य	कृपणता	औचित्य	अनौचित्य
औद्योगिक	कृषिप्रधान	औपचारिक	अनौपचारिक
औषध	विष	औदार्यशील	कंजूष
कच्चा	पक्का	कटू	गोड
कठीण	सोपे	कठोर	मृदू
कनिष्ठ	वरिष्ठ	कपटी	निष्कपटी
कमकुवत	सबल	कमी	जास्त
कलंकित	निष्कलंक	कायदेशीर	बेकायदेशीर
काल्पनिक	वास्तविक	कामचुकार	कर्तव्यदक्ष
कायर	शूर	किरकोळ	महत्त्वपूर्ण
कृत्रिम	नैसर्गिक	कृतज्ञ	कृतघ्न
कृपण	उदार	कोमल	कठोर
कोलाहल	शांतता	कोरडा	ओलसर
खरा	खोटा	खर्च	उत्पन्न
खाजगी	सार्वजनिक	खालचा	वरचा
खिन्न	आनंदी	खुला	बंद
खंबीर	दुबळा	ख्यातनाम	अज्ञात
गती	मंदी	गर्व	नम्रता
गहन	उथळ	गुप्त	प्रकट
गुण	अवगुण	गौरव	अपमान
गोड	कडू	गैरहजर	हजर
घन	पातळ	घट	वाढ
घाई	संयम	घृणा	प्रेम
चंचल	स्थिर	चढ	उतार
चपळ	सुस्त	चांगला	वाईट
चुकीचा	बरोबर	चैतन्य	जडत्व
छोटा	मोठा	छाया	प्रकाश
जड	हलका	जन्म	मृत्यू
जय	पराजय	जागृत	सुप्त
जवळ	दूर	जीवंत	मृत
जुना	नवा	ज्ञानी	अज्ञानी
टणक	मऊ	टिकाऊ	नाशिवंत

500 विरुद्धार्थी शब्द | Part 3 (ठ ते प)

शब्द	विरुद्धार्थी शब्द	शब्द	विरुद्धार्थी शब्द
ठाम	डळमळीत	ठेंगणा	उंच
ठोस	पोकळ	ठळक	अस्पष्ट
डावा	उजवा	डोंगर	दरी
डौलदार	साधा	डबघाई	भरभराट
तगडा	दुबळा	तत्पर	निष्काळजी
तटस्थ	पक्षपाती	ताजे	शिळे
तारुण्य	वार्धक्य	तारण	बुडणे
तीक्ष्ण	बोथट	तीव्र	मंद
तुच्छ	महत्त्वपूर्ण	तुटवडा	मुबलकता
तेजस्वी	निस्तेज	तेज	अंधुकता
तोंडी	लेखी	तोटा	नफा
त्याग	स्वीकार	त्रास	सुख
दक्ष	अदक्ष	दक्षिण	उत्तर
दाट	विरळ	दाता	याचक
दयाळू	निर्दयी	दरी	डोंगर
दिवस	रात्र	दुःख	सुख
दुर्बल	सबल	दुर्जन	सज्जन
दूर	जवळ	दूषित	शुद्ध
दुष्काळ	सुकाळ	दुष्ट	सज्जन
देणे	घेणे	देशी	विदेशी
देव	दानव	दोषी	निर्दोष
दृश्य	अदृश्य	द्वेष	प्रेम
धन	ऋण	धनवान	निर्धन
धर्म	अधर्म	धाडसी	भित्रा
धीर	अधीर	धैर्य	भय
धूसर	स्वच्छ	धोकादायक	सुरक्षित
नवीन	जुना	नम्र	उद्धट
नफा	तोटा	नर	मादी
नरक	स्वर्ग	नवस	निराशा
नास्तिक	आस्तिक	निंदा	स्तुती
निकृष्ट	उत्तम	नित्य	अनित्य
निद्रा	जागृती	निर्गुण	सगुण
निर्दोष	दोषी	निर्धन	धनवान
निरोगी	रोगी	निराशा	आशा
निर्यात	आयात	निरुपयोगी	उपयोगी
निष्क्रिय	सक्रिय	निष्फळ	सफल
न्याय	अन्याय	न्यून	अधिक
पक्का	कच्चा	पतन	उत्थान
पती	पत्नी	परकीय	स्वकीय
पराजय	विजय	पराधीन	स्वाधीन
परोपकार	स्वार्थ	पवित्र	अपवित्र
पश्चिम	पूर्व	पहाट	संध्याकाळ
पाप	पुण्य	पारदर्शक	अपारदर्शक
पारतंत्र्य	स्वातंत्र्य	पालक	पाल्य
पावसाळा	उन्हाळा	पाहुणा	यजमान
पिंगट	गडद	पुढे	मागे
पुण्य	पाप	पुरातन	अर्वाचीन
पूर्व	पश्चिम	पूर्ण	अपूर्ण
प्रकाश	अंधार	प्रगती	अधोगती
प्रचंड	लहान	प्रकट	गुप्त
प्रतिकूल	अनुकूल	प्रत्यक्ष	अप्रत्यक्ष
प्रसन्न	अप्रसन्न	प्रशंसा	निंदा
प्रामाणिक	अप्रामाणिक	प्रिय	अप्रिय
प्रेम	द्वेष	फलदायी	निष्फळ
फायदा	नुकसान	फुगणे	आकसणे
फिकट	गडद	फुलणे	कोमेजणे
फुटीरता	ऐक्य	फेरफार	स्थिरता

500 विरुद्धार्थी शब्द | Part 4 (ब ते व)

शब्द	विरुद्धार्थी शब्द	शब्द	विरुद्धार्थी शब्द
बंद	खुला	बरोबर	चूक
बलवान	दुर्बल	बहादूर	भित्रा
बहिर्मुख	अंतर्मुख	बारीक	जाड
बालक	वृद्ध	बाहेर	आत
बिकट	सोपे	बिघाड	सुधारणा
बेफिकीर	सावध	बेईमान	ईमानदार
बोध	अबोध	बुडणे	तरणे
बोलका	अबोल	बुद्धिमान	मूर्ख
भंग	अभंग	भक्षक	रक्षक
भद्र	अभद्र	भयंकर	सौम्य
भविष्य	भूतकाळ	भाग्यवान	दुर्दैवी
भारी	हलका	भित्रा	शूर
भोग	त्याग	भ्रष्ट	प्रामाणिक
मंद	तीव्र	मऊ	कठीण
मरण	जन्म	मर्त्य	अमर
महाग	स्वस्त	महान	सामान्य
मित्र	शत्रू	मिळकत	तोटा
मिळवणे	गमावणे	मुख्य	गौण
मुक्त	बद्ध	मूक	वाचाळ
मृत	जीवंत	मेहनती	आळशी
मोठा	लहान	मौलिक	सामान्य
यथार्थ	अयथार्थ	यश	अपयश
युवा	वृद्ध	योग्य	अयोग्य
रंक	राजा	रक्षण	भक्षण
रडणे	हसणे	रम्य	ओसाड
रात्र	दिवस	राजा	रंक
राग	प्रेम	रुंद	अरुंद
रोग	आरोग्य	रोख	उधार
लघु	गुरु	लवकर	उशिरा
लहान	मोठा	लाभ	हानी
लाभदायक	हानिकारक	लौकिक	अलौकिक
वक्र	सरळ	वजाबाकी	बेरीज
वाढ	घट	वास्तव	काल्पनिक
विकास	ऱ्हास	विकर्षण	आकर्षण
विक्रय	क्रय	विघ्न	साहाय्य
विचारी	अविचारी	विद्वान	अज्ञानी
विनय	उद्धटपणा	विनाश	निर्माण
विपुल	अल्प	विफल	सफल
विशाल	लहान	विशुद्ध	अशुद्ध
विश्रांती	काम	विस्तार	संकोच
विस्मरण	स्मरण	विष	अमृत
वृथा	सार्थ	वृद्धी	क्षय
वेगवान	मंद	वैर	मैत्री

500 विरुद्धार्थी शब्द | Part 5 (श ते ज्ञ)

शब्द	विरुद्धार्थी शब्द	शब्द	विरुद्धार्थी शब्द
शांत	अशांत	शाप	आशीर्वाद
शाबासकी	धिक्कार	शाश्वत	अशाश्वत
शिस्त	बेशिस्त	शीत	उष्ण
शुद्ध	अशुद्ध	शूर	भित्रा
शोक	हर्ष	श्रीमंत	गरीब
श्रेष्ठ	कनिष्ठ	श्रद्धा	अश्रद्धा
श्रम	विश्रांती	श्लाघा	निंदा
सकारात्मक	नकारात्मक	सक्षम	अक्षम
सक्रिय	निष्क्रिय	सजीव	निर्जीव
सज्जन	दुर्जन	सत्कार	धिक्कार
सत्य	असत्य	सद्गुण	दुर्गुण
सनाथ	अनाथ	सबल	दुर्बल
सम	विषम	समृद्ध	दरिद्री
समाप्ती	आरंभ	समाधान	असमाधान
सरळ	वक्र	सर्वज्ञ	अल्पज्ञ
सहकार	असहकार	सहानुभूती	निर्दयता
साक्षर	निरक्षर	साकार	निराकार
साधू	दुष्ट	साध्य	असाध्य
सामर्थ्य	असामर्थ्य	सामान्य	असामान्य
सार्थ	निरर्थक	सावध	बेपर्वा
साहसी	भित्रा	सुख	दुःख
सुगंध	दुर्गंध	सुज्ञ	अज्ञ
सुदैवी	दुर्दैवी	सुपीक	नापीक
सुप्रसिद्ध	अल्पज्ञात	सुरक्षित	असुरक्षित
सुरुवात	शेवट	सुविचार	कुविचार
सुसंस्कृत	असुसंस्कृत	सुस्थिती	दुस्थिती
सुशिक्षित	अशिक्षित	सौंदर्य	कुरूपता
सौम्य	उग्र	स्तुती	निंदा
स्थिर	अस्थिर	स्थूल	कृश
स्नेह	द्वेष	स्वच्छ	अस्वच्छ
स्वतंत्र	परतंत्र	स्वदेश	विदेश
स्वकीय	परकीय	स्वर्ग	नरक
स्वस्थ	अस्वस्थ	स्वाभिमान	लाचारी
स्वार्थ	परोपकार	स्वीकार	नकार
स्वावलंबी	परावलंबी	स्वाधीन	पराधीन
हताश	उत्साही	हलका	जड
हर्ष	शोक	हळू	वेगवान
हानी	लाभ	हित	अहित
हितकारी	अहितकारी	हिंसा	अहिंसा
हुशार	मंदबुद्धी	हृदयहीन	दयाळू
क्षमा	शिक्षा	क्षय	वृद्धी
क्षुद्र	महान	क्षीण	सशक्त
क्षुल्लक	महत्त्वपूर्ण	क्षेम	अक्षेम
ज्ञात	अज्ञात	ज्ञान	अज्ञान
ज्ञानी	अज्ञानी	ज्ञेय	अज्ञेय

विरुद्धार्थी शब्द लक्षात ठेवण्याची सुपर ट्रिक

1. उपसर्ग ट्रिक: अनेक विरुद्धार्थी शब्द अ-, अन-, नि-, निर-, दु-, बे- या उपसर्गांनी तयार होतात.

• न्याय → अन्याय
• हित → अहित
• शिस्त → बेशिस्त
• उपयोगी → निरुपयोगी
• सुरक्षित → असुरक्षित

2. जोड्या तयार करा: दिवस-रात्र, सुख-दुःख, यश-अपयश, लाभ-हानी अशा जोड्या एकत्र पाठ करा.

3. रोज 25 शब्द Revision: 20 दिवसांत 500+ विरुद्धार्थी शब्द सहज पाठ होतील.

Police Bharti | Talathi | MPSC Final Revision List:
न्याय-अन्याय, सत्य-असत्य, ज्ञान-अज्ञान, स्वदेश-विदेश, स्वर्ग-नरक, लाभ-हानी, यश-अपयश, सुख-दुःख, जय-पराजय, उत्कर्ष-अपकर्ष, उन्नती-अवनती, कृतज्ञ-कृतघ्न, सज्जन-दुर्जन, धैर्य-भय, मित्र-शत्रू हे शब्द 100% पाठ ठेवा.

महत्त्वाचे शब्द: यश-अपयश, लाभ-हानी, विकास-ऱ्हास, विस्तार-संकोच, विनाश-निर्माण, विष-अमृत, वैर-मैत्री, मित्र-शत्रू, रक्षण-भक्षण या जोड्या विविध स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार विचारल्या जातात.

Exam Focus: न्याय-अन्याय, परोपकार-स्वार्थ, पाप-पुण्य, प्रगती-अधोगती, प्रकाश-अंधार, दयाळू-निर्दयी, धैर्य-भय, नफा-तोटा या जोड्या पोलीस भरती, तलाठी, MPSC आणि ZP परीक्षांमध्ये वारंवार विचारल्या जातात.

Police Bharti Special: उत्कर्ष-अपकर्ष, कृतज्ञ-कृतघ्न, उदार-कृपण, एकता-अनेकता, ऐश्वर्य-दारिद्र्य, गती-मंदी, जय-पराजय, जन्म-मृत्यू या जोड्या परीक्षेत वारंवार विचारल्या जातात. या शब्दांचा स्वतंत्र सराव करा.

Exam Special Tip: अ-, अन-, नि-, निर-, बे-, दु- हे उपसर्ग लावून अनेक विरुद्धार्थी शब्द तयार होतात. उदा. न्याय → अन्याय, शिस्त → बेशिस्त, उपयोगी → निरुपयोगी, हित → अहित. MPSC, Police Bharti आणि Talathi परीक्षांमध्ये या प्रकारावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

विरुद्धार्थी शब्दांचे महत्त्व, उपयोग आणि अभ्यास पद्धती

मराठी व्याकरणातील विरुद्धार्थी शब्द हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. कोणत्याही भाषेचे ज्ञान वाढवण्यासाठी शब्दसंपत्ती (Vocabulary) समृद्ध असणे आवश्यक असते. विरुद्धार्थी शब्दांचा अभ्यास केल्याने विद्यार्थ्यांची भाषेवरील पकड मजबूत होते तसेच वाक्यरचना अधिक प्रभावी बनते.

स्पर्धा परीक्षांमध्ये मराठी विषयाला विशेष महत्त्व दिले जाते. MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, ग्रामसेवक, वनरक्षक, आरोग्य भरती, ZP भरती तसेच विविध विभागीय परीक्षांमध्ये विरुद्धार्थी शब्दांवर नियमितपणे प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे या घटकाचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.

विरुद्धार्थी शब्दांचा मुख्य उद्देश एखाद्या शब्दाचा अर्थ अधिक स्पष्ट करणे हा असतो. उदाहरणार्थ, "प्रकाश" या शब्दाचा अर्थ अधिक चांगल्या प्रकारे समजण्यासाठी "अंधार" हा विरुद्धार्थी शब्द मदत करतो. त्याचप्रमाणे "सत्य-असत्य", "न्याय-अन्याय", "यश-अपयश", "धैर्य-भय" अशा जोड्या विद्यार्थ्यांच्या आकलनशक्तीमध्ये वाढ करतात.

विरुद्धार्थी शब्द लक्षात ठेवण्याचे सोपे मार्ग

अनेक विद्यार्थ्यांना विरुद्धार्थी शब्द पाठ करणे कठीण वाटते. परंतु योग्य पद्धतीने अभ्यास केल्यास हा विषय अतिशय सोपा ठरतो. प्रथम समान प्रकारचे शब्द एकत्र करून त्यांचा अभ्यास करावा. उदाहरणार्थ, नैतिक मूल्यांशी संबंधित शब्द एका गटात आणि निसर्गाशी संबंधित शब्द दुसऱ्या गटात ठेवावेत.

दुसरी प्रभावी पद्धत म्हणजे शब्दांचा वापर करून वाक्य तयार करणे. उदाहरणार्थ:

• रामला यश मिळाले, पण श्यामला अपयश आले.
• सत्याचा मार्ग कठीण असतो, पण असत्य शेवटी पराभूत होते.
• धैर्यवान व्यक्ती संकटांना सामोरे जाते, तर भय बाळगणारी व्यक्ती मागे हटते.

अशा प्रकारे शब्दांचा वापर प्रत्यक्ष वाक्यांमध्ये केल्यास ते दीर्घकाळ लक्षात राहतात. केवळ पाठांतर करण्यापेक्षा हा मार्ग अधिक परिणामकारक ठरतो.

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे विरुद्धार्थी शब्द

मागील अनेक वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचा अभ्यास केला असता काही शब्द सतत पुनरावृत्तीने विचारले जात असल्याचे दिसून येते. उदाहरणार्थ:

• उत्कर्ष × अपकर्ष
• न्याय × अन्याय
• आशा × निराशा
• सज्जन × दुर्जन
• ज्ञान × अज्ञान
• स्वदेश × विदेश
• जय × पराजय
• सत्य × असत्य
• स्वर्ग × नरक
• अनुकूल × प्रतिकूल

हे शब्द जवळपास प्रत्येक स्पर्धा परीक्षेत वेगवेगळ्या स्वरूपात विचारले जातात. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी अशा महत्त्वाच्या शब्दांची स्वतंत्र यादी तयार करून नियमित सराव करावा.

विरुद्धार्थी शब्दांचा दैनंदिन जीवनातील उपयोग

विरुद्धार्थी शब्दांचा उपयोग केवळ परीक्षांपुरता मर्यादित नाही. दैनंदिन संभाषण, निबंधलेखन, भाषण, पत्रलेखन आणि लेखनकौशल्य विकसित करण्यासाठीही ते उपयुक्त ठरतात. योग्य ठिकाणी विरुद्धार्थी शब्दांचा वापर केल्यास भाषेला प्रभावीपणा आणि सौंदर्य प्राप्त होते.

उदाहरणार्थ, "जीवनात सुख-दुःख, यश-अपयश, लाभ-हानी हे सतत येत असतात" असे वाक्य अधिक अर्थपूर्ण वाटते. त्यामुळे भाषेतील अभिव्यक्ती क्षमता वाढवण्यासाठी विरुद्धार्थी शब्दांचा अभ्यास आवश्यक आहे.

अभ्यास टिप: रोज फक्त 15 मिनिटे देऊन 20 विरुद्धार्थी शब्द लिहून काढा. आठवडाभरात 140 शब्द आणि महिनाभरात 500 हून अधिक शब्द सहज लक्षात राहतील. स्पर्धा परीक्षेत मराठी व्याकरणातील 3 ते 4 मार्क निश्चित मिळवण्यासाठी हा सर्वात सोपा आणि प्रभावी मार्ग आहे.

6. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न | FAQ

Q1: MPSC मध्ये विरुद्धार्थी शब्दावर किती मार्कांचे प्रश्न येतात?

Ans: MPSC State Service आणि Combine Exam मध्ये मराठी पेपरला 2 ते 4 मार्कांचे प्रश्न नक्की येतात. 2023 च्या पेपरमध्ये 4 मार्क होते.

Q2: पोलीस भरती 2026 साठी कोणते शब्द महत्वाचे आहेत?

Ans: 'न्याय-अन्याय', 'कायदा-बेकायदा', 'शूर-भित्रा', 'सत्य-असत्य', 'शिस्त-बेशिस्त' हे शब्द पोलीस भरतीसाठी खूप महत्वाचे आहेत. वर दिलेल्या Top 50 यादीत सर्व आहेत.

Q3: विरुद्धार्थी शब्द लवकर पाठ कसे करायचे?

Ans: वर दिलेली 'SMART' ट्रिक वापरा. रोज 20 शब्द लिहून काढा आणि गटाने वाचून काढा. 10 दिवसात 200 शब्द पाठ होतील.

Q4: या 200 शब्दांची PDF कुठे मिळेल?

Ans: VisionGovAcademy च्या Telegram Channel '@VisionGovAcademy' वर 'Virudharthi Shabd PDF' असे सर्च करा. मोफत मिळेल.

7. 200 शब्दांची PDF मोफत डाउनलोड करा

रोज सकाळी 8 वाजता नवीन नोट्स आणि Quiz मोफत मिळवा.

8. निष्कर्ष | Conclusion

मित्रांनो, विरुद्धार्थी शब्द हा घटक 'कमी मेहनत, जास्त मार्क' देणारा आहे. रोज फक्त 15 मिनिटे देऊन 20 शब्द पाठ करा. 10 दिवसात 200 शब्द होतील आणि तुमचे 4 मार्क पक्के होतील. MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, ZP या सर्व परीक्षांमध्ये याचा फायदा होईल.

VisionGovAcademy टीम तर्फे तुम्हाला पुढील वाटचालीसाठी खूप खूप शुभेच्छा! पोस्ट आवडली तर तुमच्या मित्रांना नक्की शेअर करा आणि Comment मध्ये सांगा तुम्हाला पुढची पोस्ट कोणत्या Topic वर हवी आहे.

VisionGovAcademy | महाराष्ट्रातील No.1 स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन केंद्र
संपर्क: pdevkar1432@gmail.com | Telegram: @VisionGovAcademy | www.visiongovacademy.online
© 2026 सर्व हक्क राखीव | Design by VisionGovAcademy Team

📚वाक्याचे प्रकार .

2026 MPSC/Talathi/PSI ची तयारी?

MPSC+Talathi 100 Marks MPSC PSI Guide सर्वनाम Notes विशेषण Notes