नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

मानवी उत्सर्जन संस्था: मूत्रपिंड, नेफ्रॉन, डायलिसिस + 50 MCQ | Excretory System MPSC, Police Bharti Complete Notes 2026

विद्यार्थी मित्रांनो, MPSC, PSI, STI, ASO, Talathi, ZP, Police Bharti, Vanrakshak, Arogya Sevak परीक्षेत "मानवी उत्सर्जन संस्था" यावर दरवर्षी 2-3 प्रश्न हमखास येतात. नेफ्रॉन म्हणजे काय?, मूत्र तयार होण्याच्या 3 पायऱ्या, डायलिसिस, ADH संप्रेरक, युरिया vs युरिक ॲसिड, मूत्रपिंडाचे 5 कार्य हे Most Imp टॉपिक आहेत. ही 5100+ शब्दांची संपूर्ण नोट्स वाचून 100% मार्क मिळवा.

"शरीर ही एक प्रयोगशाळा आहे, आणि मूत्रपिंड त्यातील सर्वात कार्यक्षम फिल्टर. दररोज 170 लिटर रक्त गाळून 1.5 लिटर मूत्र बनवतो."

1. प्रस्तावना : उत्सर्जन म्हणजे काय? 3 प्रकार

आपण जे अन्न खातो, त्यापासून शरीर ऊर्जा निर्माण करते. या प्रक्रियेला 'चयापचय' (Metabolism) म्हणतात. चयापचयादरम्यान अनेक निरुपयोगी आणि विषारी पदार्थ तयार होतात. जसे की युरिया, युरिक ॲसिड, अमोनिया, कार्बन डायऑक्साइड, अतिरिक्त पाणी आणि क्षार.

जर हे विषारी पदार्थ शरीरात साचून राहिले, तर माणूस काही तासातच मरू शकतो. म्हणून, शरीरातील टाकाऊ, विषारी आणि अतिरिक्त पदार्थांना शरीराबाहेर टाकण्याच्या प्रक्रियेला 'उत्सर्जन' (Excretion) म्हणतात.

आणि ही प्रक्रिया पार पाडणाऱ्या अवयवांच्या समूहाला 'मानवी उत्सर्जन संस्था' (Human Excretory System) असे म्हणतात.

1.1 उत्सर्जन, उच्छ्वसन आणि रेचन यातील फरक - परीक्षेसाठी महत्वाचे

प्रक्रिया	काय बाहेर टाकले जाते?	मुख्य अवयव	MPSC Trick
उत्सर्जन (Excretion)	नायट्रोजनयुक्त टाकाऊ पदार्थ - युरिया, युरिक ॲसिड, अमोनिया	मूत्रपिंड, त्वचा, फुफ्फुसे	चयापचयातून तयार होतो
उच्छ्वसन (Respiration)	कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) आणि पाण्याची वाफ	फुफ्फुसे	श्वसनाचा उप-पदार्थ
रेचन (Egestion)	न पचलेले अन्न - विष्ठा	मोठे आतडे, गुदद्वार	चयापचयातून नाही. संडास = रेचन

लक्षात ठेवा: संडासला जाणे हे उत्सर्जन नाही, ते रेचन आहे. कारण विष्ठा चयापचयातून तयार होत नाही. MPSC मध्ये हा हमखास प्रश्न येतो.

2. मानवी उत्सर्जन संस्थेचे अवयव - एक संपूर्ण नकाशा

मानवी शरीरात फक्त मूत्रपिंडच उत्सर्जन करत नाही, तर इतर अवयवही मदत करतात. याला 'ॲक्सेसरी उत्सर्जक अवयव' म्हणतात.

2.1 मुख्य उत्सर्जक अवयव : मूत्रपिंड संस्था (Urinary System) - 100% Imp

ही सर्वात महत्वाची प्रणाली आहे. यात 4 भाग येतात:

1. मूत्रपिंड (Kidneys) - 2: बीन्सच्या आकाराचे, पोटात पाठीकडे, मणक्याच्या दोन्ही बाजूला L1-L3 कशेरुकाजवळ. शरीरातील फिल्टर. दररोज 170-180 लिटर रक्त गाळतात. डावे मूत्रपिंड उजव्यापेक्षा थोडे वर असते कारण यकृत उजवीकडे जागा घेते.
2. मूत्रवाहिनी (Ureters) - 2: 25-30 सेमी लांब, 3 मिमी व्यासाच्या नळ्या. मूत्रपिंडातून मूत्र मूत्राशयात आणतात. पेरिस्टॅलिसिस हालचालीने मूत्र खाली ढकलले जाते.
3. मूत्राशय (Urinary Bladder) - 1: स्नायूंची पिशवी. 300-500 ml मूत्र साठवू शकते. 200 ml भरले की लघवीची संवेदना निर्माण होते. रिकामे असताना आकुंचन पावते.
4. मूत्रमार्ग (Urethra) - 1: मूत्राशयातून मूत्र शरीराबाहेर टाकणारी नळी. स्त्रियांमध्ये 4 सेमी, पुरुषांमध्ये 20 सेमी लांब. पुरुषांमध्ये वीर्य आणि मूत्र दोन्ही यातून जाते.

2.2 इतर उत्सर्जक अवयव - ॲक्सेसरी अवयव

• त्वचा (Skin): घामाद्वारे पाणी, क्षार (NaCl), थोडीशी युरिया बाहेर टाकते. उन्हाळ्यात 1 लिटर पर्यंत घाम येऊ शकतो. घाम = 99% पाणी + 1% क्षार + युरिया.
• फुफ्फुसे (Lungs): उच्छ्वासाद्वारे CO₂ आणि पाण्याची वाफ बाहेर टाकतात. दिवसाला 400 ml पाणी वाफेद्वारे जाते. ताप आल्यावर जास्त.
• यकृत (Liver): हे सर्वात मोठे उत्सर्जक अवयव आहे. अमोनियाचे रूपांतर कमी विषारी युरियामध्ये करते. यालाच 'ऑर्निथिन चक्र' (Urea Cycle) म्हणतात. जुने लाल रक्तपेशी तोडून 'बिलिरुबिन' तयार करते, जे पित्ताद्वारे बाहेर पडते. कावीळ यामुळेच होते.
• मोठे आतडे (Large Intestine): कॅल्शियम, लोह, मॅग्नेशियम सारखे जड क्षार विष्ठेद्वारे बाहेर टाकते.

3. मूत्रपिंड - शरीरातील 'सुपर कॉम्प्युटर' 5 कार्य

3.1 मूत्रपिंडाची रचना - 3 भाग

एक मूत्रपिंड 10-12 सेमी लांब, 5-7 सेमी रुंद, 3 सेमी जाड आणि 150 ग्रॅम वजनाचे असते. त्याचे 3 भाग:

1. बाह्य भाग - कॉर्टेक्स (Cortex): दाणेदार दिसतो. गडद लाल रंग. यात नेफ्रॉनचा 85% भाग असतो. बोमन संपुट, PCT, DCT इथेच.
2. मध्य भाग - मेड्युला (Medulla): यात 8-12 शंकूच्या आकाराचे 'पिरॅमिड' (Renal Pyramids) असतात. यात हेन्लेचे लूप आणि संग्राहक नलिका असतात.
3. आतील भाग - पेल्व्हिस (Renal Pelvis): फनेल सारखा भाग. सर्व पिरॅमिडचे मूत्र इथे गोळा होऊन मूत्रवाहिनीत जाते.

3.2 नेफ्रॉन - मूत्रपिंडाचा 'कार्यात्मक घटक' - MPSC Hot

MPSC चा सर्वात आवडता प्रश्न: नेफ्रॉन म्हणजे काय?

प्रत्येक मूत्रपिंडात अंदाजे 10 ते 12 लाख सूक्ष्म गाळण्या असतात. यांनाच 'नेफ्रॉन' किंवा 'मूत्रनलिका' (Uriniferous Tubule) म्हणतात. नेफ्रॉन हे मूत्रपिंडाचे संरचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक आहे. म्हणजेच, मूत्रपिंडाचे सर्व काम प्रत्यक्षात हे नेफ्रॉनच करतात. एक नेफ्रॉन 3-5 सेमी लांब असतो.

नेफ्रॉनचे 2 मुख्य भाग:

1. मालपिघियन कॉर्पसल (Malpighian Body / Renal Corpuscle): कॉर्टेक्स मध्ये असतो. यात 'बोमन संपुट' (Bowman's Capsule) नावाचा दुहेरी भिंतीचा पेल्यासारखा भाग आणि त्यात 'ग्लोमेरुलस' (Glomerulus) नावाची रक्तवाहिन्यांची गुंतागुंतीची जाळी असते. इथे रक्त गाळले जाते. ग्लोमेरुलस मध्ये अभिवाही धमनी (Afferent) रुंद आणि अपवाही धमनी (Efferent) अरुंद असते, त्यामुळे दाब वाढतो.
2. मूत्रनलिका (Renal Tubule): ही 35-50 मिमी लांब नळी आहे. 3 भाग:
   A) समीपस्थ संवलित नलिका (PCT - Proximal Convoluted Tubule): 14 मिमी. 65% पाणी, 100% ग्लुकोज, 100% अमिनो ॲसिड इथे शोषले जाते.
   B) हेन्लेचे लूप (Loop of Henle): U आकार. मेड्युला मध्ये जाते. पाणी पुनर्शोषण करतो. वाळवंटी प्राण्यात खूप लांब.
   C) दूरस्थ संवलित नलिका (DCT - Distal Convoluted Tubule): 5 मिमी. क्षार, पाणी संतुलन. ADH आणि अल्डोस्टेरॉन इथे काम करतात.

4. मूत्र कसे तयार होते? 3 पायऱ्यांची जादू - 100% येतो

दररोज 170 लिटर रक्त गाळून फक्त 1.5 लिटर मूत्र कसे तयार होते? यासाठी 3 प्रक्रिया होतात.

टप्पा 1: गाळण (Glomerular Filtration) - 170 लिटर/दिवस

हृदयातून 20-25% रक्त मूत्रपिंडात येते = 1200 ml/मिनिट. ग्लोमेरुलसमधील रक्तदाब 75 mm Hg असतो. त्यामुळे रक्तातील पाणी, ग्लुकोज, अमिनो ॲसिड, युरिया, क्षार, क्रिएटिनिन हे सर्व बोमन संपुटात गाळले जातात. रक्तपेशी (RBC, WBC) आणि प्रथिने (Albumin) मोठी असल्याने गाळली जात नाहीत. या गाळलेल्या द्रवाला 'ग्लोमेरुलर फिल्ट्रेट' म्हणतात. त्याचे प्रमाण दिवसाला 170-180 लिटर असते. हे रक्ताच्या प्लाझ्मा सारखेच असते, फक्त प्रथिने नाहीत.

टप्पा 2: पुनर्शोषण (Tubular Reabsorption) - 99% जादू

170 लिटर मूत्र विसर्जित केले तर माणूस 10 मिनिटात मरेल. म्हणून नेफ्रॉनची नळी या 170 लिटरमधून 99% पाणी, 100% ग्लुकोज, 100% अमिनो ॲसिड, आवश्यक क्षार (Na+, K+, Cl-) पुन्हा रक्तात शोषून घेते.
PCT: 65% पाणी, 100% ग्लुकोज, अमिनो ॲसिड.
Henle's Loop: 15% पाणी. वाळवंटी प्राण्यात लूप खूप लांब.
DCT: ADH आणि अल्डोस्टेरॉन नुसार पाणी व क्षार.
MPSC Note: मधुमेहात रक्तातील साखर 180 mg/dl पेक्षा जास्त झाली की नेफ्रॉन ती पूर्ण शोषू शकत नाही, म्हणून लघवीतून साखर जाते. याला Glycosuria म्हणतात.

टप्पा 3: स्रवण (Tubular Secretion) - रक्त शुद्धीकरण

काही टाकाऊ पदार्थ जसे क्रिएटिनिन, हायड्रोजन आयन (H+), पोटॅशियम (K+), अमोनिया, औषधे (पेनिसिलिन) - हे गाळण प्रक्रियेत पूर्णपणे गाळले जात नाहीत. नळीच्या पेशी (PCT व DCT) ते सक्रियपणे रक्तातून ओढून मूत्रात टाकतात. यामुळे रक्ताचा pH 7.4 ला संतुलित राहतो. H+ स्रवण = रक्त आम्ल कमी करणे.

अंतिम परिणाम: 170 लिटर फिल्ट्रेट चे फक्त 1 ते 1.5 लिटर अंतिम मूत्र तयार होते. यात 95% पाणी, 2.5% युरिया, 2.5% इतर क्षार (NaCl, KCl, फॉस्फेट, सल्फेट), क्रिएटिनिन, युरिक ॲसिड असतात. मूत्राचा रंग पिवळा = युरोक्रोम वर्णकामुळे.

5. मूत्राचे नियंत्रण - ADH आणि अल्डोस्टेरॉन संप्रेरके

उन्हाळ्यात लघवी कमी आणि पिवळी का होते? कारण ADH - अँटी-डाययुरेटिक संप्रेरक (Vasopressin). मेंदूतील हायपोथॅलमसला जेव्हा कळते की शरीरात पाणी कमी आहे (Dehydration), तेव्हा तो पिट्युटरी ग्रंथीला ADH सोडायला सांगतो. ADH मूत्रपिंडाच्या DCT आणि संग्राहक नलिकेला जास्तीत जास्त पाणी शोषायला लावते. त्यामुळे मूत्र दाट, गडद पिवळे आणि कमी होते. 400 ml/दिवस.

याउलट, हिवाळ्यात किंवा जास्त पाणी प्यायल्यावर ADH कमी स्त्रवते, म्हणून लघवी जास्त आणि पांढरी/पारदर्शक होते. 2-3 लिटर/दिवस.

अल्डोस्टेरॉन (Aldosterone): हे ॲड्रेनल ग्रंथीच्या कॉर्टेक्स मधून येते. शरीरातील सोडियम (Na+) आणि पोटॅशियम (K+)चे प्रमाण नियंत्रित करते. सोडियम शोषला की त्याच्यासोबत पाणी पण शोषले जाते (Osmosis). त्यामुळे रक्तदाब वाढतो. RAAS System चा भाग.

MPSC: डायबेटिस इन्सिपिडस (Diabetes Insipidus): ADH कमी तयार झाल्यास दिवसाला 10-15 लिटर पांढरी लघवी होते. खूप तहान लागते. मधुमेह (Diabetes Mellitus) पेक्षा वेगळा. मधुमेहात साखर जाते, इन्सिपिडस मध्ये फक्त पाणी.

6. उत्सर्जक पदार्थांचे प्रकार - प्राण्यांनुसार 3 प्रकार

सर्व प्राणी युरिया बाहेर टाकत नाहीत. पाणी किती उपलब्ध आहे यावर अवलंबून असते.

प्रकार	मुख्य उत्सर्जक पदार्थ	उदाहरण	वैशिष्ट्य - MPSC Imp
1. अमोनोटेलिक	अमोनिया (NH₃)	हाडांचे मासे, बेडूकचे पिल्ले, किडे	अत्यंत विषारी, पण पाण्यात सहज विरघळतो. खूप पाणी लागते बाहेर टाकायला. म्हणून जलचर.
2. युरियोटेलिक	युरिया CO(NH₂)₂	मानव, सस्तन प्राणी, बेडूक, कूर्म	अमोनियापेक्षा 1 लाख पट कमी विषारी. पाणी कमी लागते. यकृतात ऑर्निथिन चक्राने बनतो.
3. युरिकोटेलिक	युरिक ॲसिड	पक्षी, साप, सरडे, किटक, गोगलगाय	अजिबात विषारी नाही. घन स्वरूपात, पांढरा. पाणी लागतच नाही. वाळवंटासाठी आदर्श.

परीक्षा Trick: पक्षी लघवी करत नाहीत कारण त्यांना पाणी वाचवायचे असते आणि वजन कमी ठेवायचे असते. ते पांढऱ्या रंगाची विष्ठा टाकतात, तीच युरिक ॲसिड असते. सापाची विष्ठा पण पांढरी.
मानवाचा गर्भ: गर्भाशयात बाळ अमोनोटेलिक असते (अमोनिया टाकते), जन्मानंतर युरियोटेलिक होते.

7. मूत्रपिंडाचे आजार आणि डायलिसिस - Police Bharti Hot

7.1 मूत्रपिंड निकामी होण्याची 5 कारणे

1. मधुमेह (Diabetes Mellitus): भारतातील 40% किडनी फेल्युअर मधुमेहामुळे होते. जास्त साखरेमुळे नेफ्रॉनचे ग्लोमेरुलस जाड होते, फिल्टर खराब होतो. याला Diabetic Nephropathy म्हणतात.
2. उच्च रक्तदाब (Hypertension): 25% केस. जास्त दाबामुळे ग्लोमेरुलसच्या रक्तवाहिन्या फुटतात, नेफ्रॉन मरतात.
3. मुतखडा (Kidney Stone / Renal Calculi): 80% खडे कॅल्शियम ऑक्सलेटचे. 10% युरिक ॲसिडचे. मुतखडा मूत्रवाहिनीत अडकला की प्रचंड वेदना (Renal Colic). उपाय: जास्त पाणी प्या, लिंबू पाणी.
4. वेदनाशामक गोळ्यांचा अतिवापर (NSAIDs): पेनकिलर (Ibuprofen, Diclofenac) मुळे मूत्रपिंडाला रक्तपुरवठा कमी होतो. Analgesic Nephropathy.
5. मूत्रमार्ग संसर्ग (UTI): E.coli जीवाणू. स्त्रियांमध्ये जास्त कारण मूत्रमार्ग लहान (4 सेमी).

7.2 डायलिसिस - कृत्रिम मूत्रपिंड

जेव्हा दोन्ही मूत्रपिंड 85-90% निकामी होतात (GFR < 15 ml/min), तेव्हा रक्त शुद्ध करण्यासाठी 'डायलिसिस' करावे लागते. विलेम कोल्फ यांनी 1943 मध्ये शोध लावला.

2 प्रकार:

1. हीमोडायलिसिस (Hemodialysis): आठवड्यातून 3 वेळा, प्रत्येकी 4 तास. हातातील फिस्टुला मधून रक्त शरीराबाहेर काढून डायलायझर मशिनद्वारे फिल्टर करून पुन्हा शरीरात सोडले जाते. मशिन मध्ये सेमीपरमिएबल मेम्ब्रेन असते.
2. पेरिटोनियल डायलिसिस (PD): पोटात कायमस्वरूपी कॅथेटर टाकली जाते. घरीच दिवसातून 4 वेळा डायलिसेट द्रव भरून काढला जातो. पोटाची अस्तर (Peritoneum) फिल्टर म्हणून काम करते.

मूत्रपिंड प्रत्यारोपण (Kidney Transplant): डायलिसिस हा तात्पुरता उपाय आहे. कायमस्वरूपी उपाय म्हणजे किडनी ट्रान्सप्लांट. एक मूत्रपिंड दान केले तरी दाता 100% सामान्य जीवन जगू शकतो, कारण एक मूत्रपिंडच 75% काम करू शकतो. रक्तगट आणि HLA मॅचिंग आवश्यक. भारताचा अवयवदान कायदा 1994.

8. उत्सर्जन संस्थेचे आरोग्य - 10 गोल्डन नियम

1. दिवसाला 3-4 लिटर पाणी प्या: मुतखडा आणि UTI टाळण्यासाठी सर्वात महत्वाचे. लघवी पांढरी/फिकट पिवळी पाहिजे.
2. लघवी रोखून धरू नका: मूत्राशयाचा दाह (Cystitis) होतो, किडनीवर दाब येतो. 3-4 तासांनी लघवी करा.
3. मीठ कमी खा: जास्त मीठ = उच्च रक्तदाब = किडनी डॅमेज. दिवसाला 5 ग्रॅम (1 चमचा) पेक्षा कमी. पापड, लोणचे, चिप्स टाळा.
4. प्रोटीन मर्यादित: जास्त मटण, डाळी, पनीर खाल्ल्याने युरिया वाढतो. किडनीवर ताण येतो. दिवसाला 0.8 ग्रॅम/किलो वजन.
5. धूम्रपान आणि दारू बंद: निकोटिन मुळे किडनीच्या रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात. रक्तपुरवठा कमी.
6. वेदनाशामक गोळ्या डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच: OTC पेनकिलर (Combiflam, Brufen) किडनीचे शत्रू. 10 वर्षात किडनी खराब करू शकतात.
7. नियमित व्यायाम: 30 मिनिट चालणे. वजन आणि रक्तदाब नियंत्रणात राहतो. लठ्ठपणा = किडनी आजार.
8. मधुमेह आणि BP नियंत्रणात ठेवा: दर 3 महिन्यांनी HbA1c आणि BP तपासा. BP < 140/90 ठेवा.
9. कॅल्शियम साठलठ्ठपणा = किडनी आजार.
10. कॅल्शियम साठी दूध प्या, पण सप्लिमेंट नको: जास्त कॅल्शियम गोळ्या मुळे मुतखडा होतो. नैसर्गिक स्रोत उत्तम.
11. लघवीचा रंग तपासा: पांढरा/फिकट पिवळा = उत्तम. गडद पिवळा = पाणी कमी. लाल/तपकिरी = रक्त = तात्काळ डॉक्टर. फेसाळ = प्रथिने जातायत.

9. MPSC/Police Bharti साठी 35 महत्वाचे प्रश्नोत्तर

1. मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी कोणती? - यकृत (Liver). ती उत्सर्जक अवयव पण आहे, युरिया बनवते.
2. मूत्रपिंडाचा कार्यात्मक घटक कोणता? - नेफ्रॉन (Nephron). प्रत्येक मूत्रपिंडात 10-12 लाख.
3. एका मूत्रपिंडात किती नेफ्रॉन असतात? - 10 ते 12 लाख.
4. मूत्रात कोणते शर्करा नसावे? - ग्लुकोज. असल्यास मधुमेह (Glycosuria).
5. मूत्राचा सामान्य pH किती असतो? - 6.0 (आम्लधर्मी). Range 4.5 ते 8.0.
6. दिवसाला किती प्राथमिक फिल्ट्रेट तयार होते? - 170-180 लिटर.
7. अंतिम मूत्र दिवसाला किती तयार होते? - 1 ते 1.5 लिटर.
8. युरिया कुठे तयार होतो? - यकृतात, ऑर्निथिन चक्र (Urea Cycle) द्वारे.
9. ADH चे पूर्ण नाव काय? ते काय करते? - Anti-Diuretic Hormone (Vasopressin). पाणी पुनर्शोषण वाढवते, लघवी कमी करते.
10. मुतखडा मुख्यतः कशापासून बनतो? - कॅल्शियम ऑक्सलेट (80%). युरिक ॲसिड (10%).
11. डायलिसिस म्हणजे काय? - कृत्रिमरित्या रक्त शुद्ध करणे जेव्हा किडनी निकामी होते.
12. मानव काय उत्सर्जित करतो? - युरियोटेलिक, म्हणजे युरिया.
13. पक्षी काय उत्सर्जित करतात? - युरिकोटेलिक, म्हणजे युरिक ॲसिड. पाणी वाचवण्यासाठी.
14. बोमन संपुट कुठे असते? - नेफ्रॉनमध्ये, कॉर्टेक्स भागात. इथे गाळण होते.
15. हेन्लेचे लूप काय काम करते? - पाणी पुनर्शोषण. वाळवंटी प्राण्यात खूप लांब.
16. मूत्रपिंड निकामी होण्याचे सर्वात मोठे कारण? - मधुमेह (40%), नंतर उच्च रक्तदाब (25%).
17. कावीळ कशामुळे होते? - यकृत बिलिरुबिन उत्सर्जित करू शकत नाही तेव्हा.
18. एक मूत्रपिंड काढले तर माणूस जगतो का? - हो, 100% सामान्य जीवन. एक मूत्रपिंड 75% काम करू शकतो.
19. लघवी पिवळी कशामुळे असते? - युरोक्रोम (Urochrome) नावाच्या वर्णकामुळे. हिमोग्लोबिन तुटल्यावर बनतो.
20. कृत्रिम मूत्रपिंडाचा शोध कोणी लावला? - डॉ. विलेम कोल्फ, 1943. नेदरलँड.
21. मूत्राशय किती मूत्र साठवू शकतो? - 300 ते 500 ml. 200 ml ला संवेदना.
22. ग्लोमेरुलस म्हणजे काय? - रक्तवाहिन्यांची जाळी, जिथे रक्त गाळले जाते. अभिवाही धमनी रुंद, अपवाही अरुंद.
23. रक्तदाबाचा मूत्रपिंडावर परिणाम होतो का? - हो. उच्च रक्तदाब नेफ्रॉन नष्ट करतो.
24. त्वचा कोणता उत्सर्जक पदार्थ बाहेर टाकते? - घाम, ज्यात पाणी, NaCl, थोडी युरिया असते.
25. भारतात अवयवदान कायदा कधी आला? - 1994, Transplantation of Human Organs Act.
26. क्रिएटिनिन म्हणजे काय? - स्नायूंच्या चयापचयातून येणारे टाकाऊ. किडनी फंक्शन टेस्ट साठी वापरतात. Normal: 0.7-1.3 mg/dl.
27. अल्ब्युमिन लघवीत आले तर काय आजार? - प्रोटिनुरिया. नेफ्रॉनचे फिल्टर खराब झाले.
28. मूत्रपिंडाचा दगड कोणत्या तपासणीत दिसतो? - USG (Sonography) KUB किंवा CT Scan.
29. RAAS चा पूर्ण फॉर्म? - Renin-Angiotensin-Aldosterone System. रक्तदाब व पाणी संतुलन.
30. जक्स्टाग्लोमेरुलर उपकरण काय करते? - रेनिन स्रवते, जे रक्तदाब वाढवते.
31. अँजिओटेन्सिन II चे कार्य? - रक्तवाहिन्या आकुंचन पावते, रक्तदाब वाढवते. अल्डोस्टेरॉन स्रवते.
32. Erythropoietin कोणते अवयव स्रवते? - मूत्रपिंड. हे RBC बनवायला मदत करते. म्हणून किडनी फेल्युअर मध्ये ॲनिमिया होतो.
33. मूत्रपिंड Vitamin D चे काय करते? - सक्रिय रूप (Calcitriol) बनवते. हाडांसाठी.
34. Polyuria म्हणजे काय? - जास्त लघवी > 3 लिटर/दिवस. मधुमेहात होते.
35. Oliguria म्हणजे काय? - कमी लघवी < 400 ml/दिवस. किडनी फेल्युअर.
36. Anuria म्हणजे काय? - लघवी बंद < 100 ml/दिवस. गंभीर किडनी फेल्युअर.

10. 20 महत्वाचे शास्त्रीय शब्द आणि अर्थ

शब्द	अर्थ	शब्द	अर्थ
Nephron	मूत्रनलिका, कार्यात्मक घटक	Glomerulus	रक्तवाहिन्यांची जाळी
Bowman's Capsule	बोमन संपुट, पेल्यासारखा भाग	Ureter	मूत्रवाहिनी
Urethra	मूत्रमार्ग	Micturition	लघवी करण्याची क्रिया
Dialysis	कृत्रिम रक्त शुद्धीकरण	Diuresis	जास्त लघवी होणे
Uremia	रक्तात युरिया वाढणे	Nephritis	नेफ्रॉनचा दाह
Cystitis	मूत्राशयाचा दाह	Nephrolithiasis	मुतखडा आजार
Hematuria	लघवीतून रक्त येणे	Proteinuria	लघवीतून प्रथिने जाणे
Glycosuria	लघवीतून साखर जाणे	Ketonuria	लघवीतून कीटोन जाणे
Osmoregulation	पाणी-क्षार संतुलन	Homeostasis	अंतर्गत समतोल
Erythropoietin	RBC बनवणारे संप्रेरक	Renin	रक्तदाब वाढवणारे एन्झाइम

11. समारोप - 5 Golden Points

मानवी उत्सर्जन संस्था ही केवळ 'घाण बाहेर टाकणारी' प्रणाली नाही, तर ती शरीरातील 'होमिओस्टॅसिस' म्हणजेच अंतर्गत समतोल राखणारी सर्वात महत्वाची प्रणाली आहे. पाण्याचे प्रमाण, क्षारांचे प्रमाण, रक्ताचा pH, रक्तदाब, RBC निर्मिती, Vitamin D सक्रियकरण - हे सर्व मूत्रपिंड नियंत्रित करते. त्यामुळे त्याला 'शरीराचा सफाई कामगार' असे न म्हणता 'शरीराचा मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO)' म्हटले पाहिजे.

MPSC साठी: 1. नेफ्रॉन रचना 2. मूत्र निर्मितीच्या 3 पायऱ्या 3. ADH कार्य 4. युरियोटेलिक vs युरिकोटेलिक 5. डायलिसिस. हे 5 टॉपिक पाठ करा. 2 मार्क पक्के.

Last Minute Revision - 10 Points:
1. नेफ्रॉन: मूत्रपिंडाचा कार्यात्मक घटक. 10-12 लाख.
2. गाळण: ग्लोमेरुलस मध्ये. 170 लिटर/दिवस. रक्तपेशी गाळली जात नाही.
3. पुनर्शोषण: 99% पाणी, 100% ग्लुकोज परत शोषले जाते. PCT मध्ये.
4. ADH: पाणी वाचवते. उन्हाळ्यात जास्त, लघवी कमी-पिवळी.
5. युरिया: यकृतात बनतो. मानव युरियोटेलिक. पक्षी युरिकोटेलिक.
6. मुतखडा: 80% कॅल्शियम ऑक्सलेट. उपाय = जास्त पाणी.
7. डायलिसिस: 85% किडनी निकामी झाल्यावर. आठवड्यातून 3 वेळा.
8. मधुमेह: किडनी फेल्युअरचे #1 कारण. लघवीत साखर = Glycosuria.
9. एक किडनी: दान केली तरी 100% सामान्य जीवन.
10. लघवीचा रंग: पांढरा/फिकट = उत्तम. गडद = पाणी कमी. लाल = धोका.

All The Best For MPSC, PSI, Talathi, Police Bharti, ZP, Arogya Sevak 🇮🇳
Visit: www.visiongovacademy.online
Telegram Join करा: @VisionGovAcademy
Science, Biology चे 100% Free Notes साठी Website Bookmark करा.
जय हिंद! जय महाराष्ट्र! 💧

MPSC PSI/STI Science महत्वाचे Topics:

👉 प्रकाश - Light MPSC PSI/STI Notes

👉 ध्वनी - Sound Police Bharti Notes

👉 वनस्पतींचे वर्गीकरण - मराठीतून

👉 प्राण्यांचे वर्गीकरण - Animal Kingdom

👉 VisionGov Academy बद्दल