मराठी वर्णमाला संपूर्ण माहिती: स्वर, व्यंजन, जोडाक्षरे आणि नियम PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

इंग्रजांच्या महत्वाच्या 15 लढाया 1757 ते 1947: भारताच्या पारतंत्र्याचा संपूर्ण इतिहास MPSC साठी

📌 MPSC परीक्षेसाठी 15 Golden One Liners

1. प्लासी 1757: भारतातील ब्रिटिश सत्तेचा पाया. रॉबर्ट क्लाइव्ह vs सिराज-उद-दौला.

2. बक्सर 1764: इंग्रजांना बंगालची दिवाणी मिळाली. खरे शासक बनले.

3. वांदिवॉश 1760: कर्नाटक युद्ध. फ्रेंच सत्तेचा अंत.

4. सालबाईचा तह 1782: पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध संपले. इंग्रज हरले.

5. वसईचा तह 1802: दुसरे इंग्रज-मराठा युद्धाचे कारण. पेशवे तैनाती फौजेत.

6. खडकीची लढाई 1817: तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध. पेशवाईचा अंत.

7. श्रीरंगपट्टणम 1799: चौथे इंग्रज-म्हैसूर युद्ध. टिपू सुलतानचा मृत्यू.

8. लाहोरचा तह 1846: पहिले इंग्रज-शीख युद्ध संपले.

9. पंजाब विलय 1849: दुसरे इंग्रज-शीख युद्ध. डलहौसीने पंजाब घेतला.

10. 1857 उठाव: मीरत पासून सुरुवात. बहादूर शाह जफर नेते.

11. 1858 चा कायदा: कंपनी सरकार बरखास्त. राणीचा जाहीरनामा.

12. कर्नाटक युद्धे: इंग्रज vs फ्रेंच. एकूण 3 युद्धे.

13. तैनाती फौज: लॉर्ड वेलस्लीची योजना. संस्थानिकांना गुलाम केले.

14. डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स: लॉर्ड डलहौसी. दत्तक वारसा नामंजूर.

15. 1947 स्वातंत्र्य: 200 वर्षांच्या लढ्याचा अंत.

प्रस्तावना: या लढाया का वाचायच्या?

MPSC, UPSC, PSI, STI, ASO, Police Bharti, Talathi, ZP Bharti या सर्व परीक्षांमध्ये 'आधुनिक भारताचा इतिहास 1757 ते 1947' हा घटक 15 ते 20 मार्कांसाठी विचारला जातो. यात 'इंग्रजांच्या लढाया आणि तह' हा उपघटक सर्वात जास्त Scoring आहे. कारण इथे तारखा, व्यक्ती, ठिकाणे थेट पाठ करून मार्क मिळवता येतात.

इंग्रज व्यापारी म्हणून आले आणि राज्यकर्ते बनले. हे फक्त 190 वर्षात घडलं. कसं? तर युद्ध आणि कुटनीती या दोन शस्त्रांनी. प्लासीच्या लढाईत विश्वासघात करून, बक्सर मध्ये मुत्सद्देगिरी करून, मराठ्यांना आपापसात लढवून, शिखांचा पराभव करून त्यांनी भारत पादाक्रांत केला. 1857 चा उठाव मोडून काढल्यावर ते थेट शासक बनले. म्हणून या लढाया समजून घेणे म्हणजे MPSC चा पाया पक्का करणे.

भाग 1: कंपनी सरकारची स्थापना 1757 ते 1765

1. कर्नाटकची युद्धे 1746-1763: इंग्रज vs फ्रेंच

भारतावर राज्य करण्यासाठी इंग्रजांना आधी फ्रेंचांना हरवावे लागले. यासाठी दक्षिणेत 3 युद्धे झाली.

• पहिले कर्नाटक युद्ध 1746-48: ऑस्ट्रियन वारसा युद्धाचा परिणाम. अनिर्णीत. एक्स-ला-शापेल तह.
• दुसरे कर्नाटक युद्ध 1749-54: हैदराबाद आणि कर्नाटकच्या वारसा हक्कावरून. डूप्ले vs क्लाइव्ह.
• तिसरे कर्नाटक युद्ध 1756-63: वांदिवॉशची लढाई 22 जानेवारी 1760. सर आयर कूट ने कॉम्ट द लाली याचा पराभव केला. पॅरिसच्या तहाने फ्रेंचांचा भारतातील राजकीय प्रभाव संपला. इंग्रज आता एकमेव युरोपियन शक्ती उरले.

2. प्लासीची लढाई 23 जून 1757: पारतंत्र्याची पहिली पायरी

पार्श्वभूमी: बंगालचा नवाब सिराज-उद-दौला तरुण आणि स्वाभिमानी होता. इंग्रजांनी कोलकात्यात फोर्ट विल्यमची डागडुजी परवानगीशिवाय सुरू केली. तसेच नवाबाच्या प्रजेला आश्रय दिला. चिडलेल्या सिराजने 20 जून 1756 रोजी कोलकात्यावर हल्ला करून फोर्ट विल्यम ताब्यात घेतले. यालाच 'ब्लॅक होल' दुर्घटना म्हणतात.

विश्वासघात: रॉबर्ट क्लाइव्हने सिराजचा सेनापती मीर जाफर, शेठ अमीचंद आणि जगत शेठ यांना फितूर केले. 50,000 च्या फौजेसमोर इंग्रजांचे फक्त 3000 सैनिक होते. तरीही मीर जाफर लढलाच नाही.

परिणाम: 1. सिराजचा मृत्यू. मीर जाफर नवाब बनला. 2. इंग्रजांना 24 परगण्याची जमीनदारी आणि 177 लाख रुपये मिळाले. 3. बंगालची खरी सत्ता कंपनीच्या हातात आली. या लढाईला 'भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याचा पाया' म्हणतात.

3. बक्सरची लढाई 22 ऑक्टोबर 1764: दिवाणीचा हक्क

कारण: मीर कासिम हा कर्तबगार नवाब होता. त्याने इंग्रजांच्या गैरव्यापाराला विरोध केला. इंग्रजांनी त्याला हटवून पुन्हा मीर जाफरला बसवले. चिडलेल्या मीर कासिमने अवधचा नवाब शुजा-उद-दौला आणि मुघल बादशाह शाह आलम-2 यांच्याशी आघाडी केली.

लढाई: बक्सर, बिहार येथे कॅप्टन हेक्टर मुनरोने 7000 सैनिकांसह 40,000 च्या संयुक्त फौजेचा पराभव केला. कारण भारतीय फौजेत एकी नव्हती.

अलाहाबादचा तह 1765: हा तह भारताच्या इतिहासातील सर्वात महत्वाचा तह आहे. 1. इंग्रजांना बंगाल, बिहार, ओरिसाची 'दिवाणी' म्हणजे महसूल गोळा करण्याचा अधिकार मिळाला. 2. बदल्यात कंपनीने बादशाहला 26 लाख रुपये वार्षिक खंडणी देण्याचे कबूल केले. 3. अवधचा नवाब इंग्रजांच्या संरक्षणात आला. या तहानंतर कंपनी व्यापारी न राहता 'बंगालची शासक' बनली.

भाग 2: भारतीय सत्तांचा अंत 1765 ते 1818

4. इंग्रज-म्हैसूर युद्धे 1767-1799: टिपूचा पराक्रम

दक्षिणेतील म्हैसूरचे हैदर अली आणि त्याचा मुलगा टिपू सुलतान यांनी इंग्रजांना सर्वात कडवी टक्कर दिली. एकूण 4 युद्धे झाली.

युद्ध	वर्ष	तह व परिणाम
पहिले	1767-69	मद्रासचा तह. हैदर अलीचा विजय.
दुसरे	1780-84	मंगलोरचा तह. हैदरचा मृत्यू 1782. टिपूने युद्ध चालू ठेवले.
तिसरे	1790-92	श्रीरंगपट्टणमचा तह. टिपूचा पराभव. अर्धे राज्य गमावले.
चौथे	1799	श्रीरंगपट्टणमची लढाई: लॉर्ड वेलस्ली. टिपू लढताना मृत्यू. म्हैसूर इंग्रजांच्या अधीन.

टिपूचे महत्व: टिपूने जगात पहिल्यांदा युद्धात रॉकेटचा वापर केला. तो फ्रेंचांशी मैत्री करून इंग्रजांना हाकलू पाहत होता. त्याला 'म्हैसूरचा वाघ' म्हणतात.

5. इंग्रज-मराठा युद्धे 1775-1818: पेशवाईचा अस्त

पानिपत 1761 नंतर खिळखिळे झालेले मराठा साम्राज्य इंग्रजांपुढे टिकू शकले नाही. 3 युद्धात मराठेशाही संपली.

पहिले युद्ध 1775-1782: कारण - राघोबा दादा याला इंग्रजांनी पाठिंबा दिला. 1779 च्या वडगावच्या लढाईत महादजी शिंदे यांनी इंग्रजांचा दारुण पराभव केला. इंग्रजांना शरण यावे लागले. 1782 चा सालबाईचा तह झाला. 20 वर्षे शांतता नांदली. हा इंग्रजांचा भारतातील पहिला मोठा पराभव होता.

दुसरे युद्ध 1803-1805: कारण - 1802 चा वसईचा तह. बाजीराव दुसरा याने इंग्रजांशी तैनाती फौजेचा करार केला. यामुळे शिंदे, भोसले नाराज झाले. असाई, लासवारी, दिल्लीच्या लढायांत इंग्रज जिंकले. शिंदे, भोसले यांना वेगवेगळे तह करून इंग्रजांनी मराठा संघ फोडला.

तिसरे युद्ध 1817-1818: कारण - पेशव्यांना वसईच्या तहाचा अपमान विसरता आला नाही. खडकी, कोरेगाव, आष्टीच्या लढाया झाल्या. 1818 मध्ये बाजीराव दुसरा शरण आला. लॉर्ड हेस्टिंग्जने त्याला ब्रह्मावर्त येथे पेन्शनवर पाठवले. पेशवाई संपली. इंग्रज आता भारताचे निर्विवाद शासक बनले.

भाग 3: संपूर्ण भारतावर सत्ता 1818 ते 1857

6. इंग्रज-शीख युद्धे 1845-1849: पंजाब विजय

रणजित सिंह यांच्या मृत्यू 1839 नंतर शीख साम्राज्यात अराजक माजले. लॉर्ड डलहौसीने संधी साधली.

पहिले युद्ध 1845-46: मुदकी, फिरोजशहा, सब्राव येथे लढाया. लॉर्ड हार्डिंग. शीखांचा पराभव. लाहोरचा तह 1846. शीखांनी 1.5 कोटी खंडणी दिली. जम्मू-काश्मीर गुलाबसिंहला विकले.

दुसरे युद्ध 1848-49: चिलियांवाला आणि गुजरात येथे लढाया. लॉर्ड डलहौसी. 29 मार्च 1849 रोजी लॉर्ड डलहौसीने पंजाब ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन केल्याची घोषणा केली. महाराजा दलीप सिंगला पेन्शन दिले. यासह भारताचे राजकीय एकीकरण पूर्ण झाले.

7. 1857 चा स्वातंत्र्य संग्राम: पहिला एकत्रित उठाव

कारणे: 1. राजकीय - डलहौसीचे डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स. सातारा, झाशी, नागपूर खालसा. 2. आर्थिक - शेतकरी, कारागीर यांची पिळवणूक. 3. सामाजिक - सतीबंदी, विधवा पुनर्विवाह कायद्यामुळे गैरसमज. 4. लष्करी - शिपायांना कमी पगार, भेदभाव. 5. तत्कालिक - एनफिल्ड रायफलची काडतुसे.

सुरुवात व प्रसार: 29 मार्च 1857 मंगल पांडे. 10 मे 1857 मीरत. उठाव दिल्ली, कानपूर, लखनौ, झाशी, बरेली, जगदीशपूर येथे पसरला. बहादूर शाह जफर यांना 'हिंदुस्थानचा बादशाह' घोषित केले.

अपयशाची कारणे: 1. सर्व भारतात पसरला नाही. पंजाब, बंगाल शांत. 2. नेत्यांमध्ये एकी नाही. 3. साधनसामग्रीचा अभाव. 4. शिख, गोरखा, निजाम यांनी इंग्रजांना मदत केली.

परिणाम: 1. 1 नोव्हेंबर 1858 रोजी राणीचा जाहीरनामा. कंपनी सरकार बरखास्त. भारताची सत्ता थेट ब्रिटिश सरकारकडे. 2. व्हाईसरॉय पदाची निर्मिती. पहिले व्हाईसरॉय लॉर्ड कॅनिंग. 3. भारतीय सैन्यात फूट पाडा आणि राज्य करा नीती. प्रमाण बदलले. 4. संस्थानिकांशी चांगले संबंध ठेवण्याचे धोरण.

भाग 4: परीक्षेसाठी महत्वाचे तह आणि धोरणे

लढाया सोबत तह आणि धोरणे पण विचारतात. ते पण पाठ करा.

तह/धोरण	वर्ष	कोणामध्ये व महत्व
अलाहाबादचा तह	1765	इंग्रज व शाह आलम-2. बंगालची दिवाणी मिळाली.
वसईचा तह	1802	बाजीराव दुसरा व इंग्रज. दुसऱ्या मराठा युद्धाचे कारण.
तैनाती फौज	1798	लॉर्ड वेलस्ली. हैदराबादने पहिल्यांदा स्वीकारली.
डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स	1848	लॉर्ड डलहौसी. सातारा, झाशी, नागपूर खालसा. 1857 चे कारण.

MPSC PYQ: मागील वर्षीचे प्रश्न

Q1. प्लासीची लढाई केव्हा झाली? [MPSC 2022]
Ans: 23 जून 1757.

Q2. बक्सरच्या लढाईनंतर कोणता तह झाला? [PSI 2021]
Ans: अलाहाबादचा तह 1765.

Q3. सालबाईचा तह कोणत्या युद्धाशी संबंधित आहे? [Talathi 2023]
Ans: पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध.

Q4. 1857 च्या उठावाचे दिल्लीतील नेते कोण होते? [STI 2020]
Ans: बहादूर शाह जफर.

Q5. पंजाब ब्रिटिश साम्राज्यात कोणत्या वर्षी विलीन झाले? [MPSC 2019]
Ans: 1849.

Trick: लढायांचा क्रम 1757 ते 1857 पाठ करा

"Plastic Box मध्ये Mega Star Show पाहिला आणि Tiger चा अंत झाला"

1. Plastic: Plassey 1757
2. Box: Buxar 1764
3. Mega: Maratha 1775-1818
4. Star: Sikh 1845-49
5. Show: Shipai 1857
6. Tiger: Tipu चा अंत 1799 मध्ये झाला हे लक्षात ठेवा.

निष्कर्ष

1757 ते 1857 या 100 वर्षात इंग्रजांनी युद्ध, फितुरी आणि तह या मार्गाने भारत गिळंकृत केला. 1857 नंतर ते 90 वर्ष थेट राज्य करत होते. या लढाया समजल्या तर MPSC चा 20% इतिहास कव्हर होतो. ही पोस्ट 5 वेळा वाचा. 5 मार्क पक्के. जय हिंद!

📚 भारतातील गव्हर्नर जनरल 1757 ते 1947 : संपूर्ण माहिती