मराठी वर्णमाला संपूर्ण माहिती: स्वर, व्यंजन, जोडाक्षरे आणि नियम PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

गती व बल आणि न्यूटनचे 3 नियम: 5000 शब्दात संपूर्ण माहिती | 50+ उदाहरणे + 30 PYQ

📚 MPSC राज्यसेवा | PSI-STI-ASO | Police Bharti | Talathi | वनरक्षक | SSC | RRB: सामान्य विज्ञान पेपरमध्ये "गती व बल" या घटकावर दरवर्षी 3-4 प्रश्न येतात. 2018 ते 2025 पर्यंत 28 प्रश्न आले आहेत. हा लेख NCERT Class 9, 11 आणि MPSC च्या मागील पेपरवर आधारित आहे.

भाग 1: गती - Motion | मूलभूत संकल्पना ते MPSC लेव्हल

1.1 गती म्हणजे काय? | व्याख्या + स्केलर-व्हेक्टर

जेव्हा एखादी वस्तू संदर्भ बिंदूच्या सापेक्ष काळानुसार तिची स्थिती बदलते, तेव्हा तिला गती - Motion प्राप्त झाली असे म्हणतात. जर वस्तू स्थिती बदलत नसेल तर ती स्थिर - Rest आहे.

महत्वाचे: गती आणि स्थिरता या सापेक्ष संकल्पना आहेत. बस मधील प्रवाशासाठी सहप्रवासी स्थिर आहे, पण रस्त्यावरील माणसासाठी तो गतिमान आहे.

अंतर (Distance) = एकूण मार्गाची लांबी | स्केलर राशी, फक्त परिमाण
विस्थापन (Displacement) = सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सरळ रेषेतील अंतर | सदिश राशी, परिमाण + दिशा

1.2 गतीचे प्रकार: MPSC 2022 ला विचारले होते

प्रकार	व्याख्या	उदाहरण	पोलीस भरती संबंध
1. एकसमान गती	वस्तू समान काळात समान अंतर कापते. वेग स्थिर.	घड्याळाचा सेकंद काटा: 60 सेकंदात 360°	1600m रनिंग मध्ये स्थिर वेग ठेवला तर
2. असमान गती	समान काळात असमान अंतर. वेग बदलतो.	शहरातील ट्रॅफिक मध्ये गाडी	100m स्प्रिंट: सुरुवात संथ, मग वेग
3. रेषीय गती	सरळ रेषेत गती	रनिंग ट्रॅक वर धावणे	100m, 800m शर्यत
4. वर्तुळाकार गती	वर्तुळाकार मार्गाने गती. दिशा सतत बदलते	पंखा, चाक, पृथ्वीची परिक्रमा	गोळा फेक: गोळा वर्तुळात फिरवून फेकतात
5. आंदोलित गती	मध्यबिंदूभोवती मागे-पुढे	घड्याळाचा लंबक, झोपाळा	-

1.3 वेग, चाल आणि त्वरण: 3 गोंधळाचे शब्द

राशी	इंग्रजी	सूत्र	एकक SI	स्केलर/सदिश	MPSC Trick
चाल	Speed	अंतर / काळ	मी/से (m/s)	स्केलर - फक्त किती वेगात	गाडीचा Speedometer
वेग	Velocity	विस्थापन / काळ	मी/से (m/s)	सदिश - किती वेगात + कोणत्या दिशेने	"पूर्वेकडे 20 m/s"
त्वरण	Acceleration	वेगातील बदल / काळ	मी/से² (m/s²)	सदिश	गाडीचा वेग वाढणे = धन त्वरण
मंदन	Deceleration	वेग कमी होणे	मी/से² (m/s²)	सदिश, ऋण त्वरण	ब्रेक लावणे

MPSC 2021 PYQ: 100m अंतर 10 सेकंदात कापले तर चाल किती? A) 5 m/s B) 10 m/s C) 100 m/s D) 1000 m/s
उत्तर: B) 10 m/s. चाल = अंतर/काळ = 100/10 = 10 m/s. टीप: दिशा दिली नाही म्हणून "वेग" म्हणता येणार नाही.

भाग 2: बल - Force | पोलीस भरती मैदान ते युद्धापर्यंत

2.1 बलाची व्याख्या आणि 4 परिणाम

बल: जे वस्तूची स्थिर अवस्था किंवा एकसमान गतीची अवस्था बदलते किंवा बदलण्याचा प्रयत्न करते, त्याला बल म्हणतात. धक्का देणे, ओढणे, लाथ मारणे, उचलणे हे सर्व बलाची उदाहरणे.

SI एकक: न्यूटन (N). CGS एकक: डाईन (dyne). 1 N = 10⁵ dyne.

बलाचे 4 मुख्य परिणाम:

1. 1. गती निर्माण करणे: स्थिर फुटबॉलला लाथ मारली - तो हलतो. Police Bharti: गोळा फेकताना बल लावतो.
2. 2. गती थांबवणे: गतिमान सायकलला ब्रेक लावला - थांबते. क्रिकेट: यष्टीरक्षक चेंडू पकडतो.
3. 3. दिशा बदलणे: कार वळवताना स्टेअरिंग फिरवतो - बलाची दिशा बदलते. क्रिकेट: हेलिकॉप्टर शॉट.
4. 4. आकार बदलणे: स्प्रिंग ओढली - लांब होते. प्लास्टिक बॉल दाबला - चपटा होतो. दाब = बल/क्षेत्रफळ.

2.2 बलाचे प्रकार: संपर्क बल वि असंपर्क बल | 100% MPSC ला येतो

प्रकार	व्याख्या	5 उदाहरणे	Police Bharti संबंध
1. संपर्क बल	दोन वस्तूंचा प्रत्यक्ष संपर्क येतो तेव्हा	1. स्नायू बल - वस्तू उचलणे 2. घर्षण बल - चालताना 3. स्प्रिंग बल 4. ताण बल - दोरी ओढणे 5. वायु रोध	दोरी ओढणे स्पर्धा, गोळा फेक, लांब उडी
2. असंपर्क बल	संपर्काशिवाय लांबून कार्य करते	1. गुरुत्वाकर्षण बल - पृथ्वी सर्वांना ओढते 2. चुंबकीय बल 3. स्थिर विद्युत बल 4. केंद्रकीय बल	गोळा फेक: गोळा खाली पडतो गुरुत्वाकर्षणामुळे. 4.9m त्रिज्या ओलांडली पाहिजे

2.3 घर्षण बल: मित्र पण शत्रू | Friction

दोन पृष्ठभाग एकमेकांवर घासले असता गतीला विरोध करणारे बल म्हणजे घर्षण - Friction.

Police Bharti 1600m रनिंग मध्ये घर्षण:
फायदा: 1. बुट व रस्ता यातील घर्षणामुळे आपण पुढे ढकलू शकतो. घर्षण 0 असते तर घसरलो असतो. 2. ब्रेक लावून थांबू शकतो.
तोटा: 1. घर्षणामुळे ऊर्जा वाया जाते, दम लागतो. 2. बूट झिजतात. 3. सांध्यांमध्ये घर्षण - गुडघे दुखतात.
टीप: धावताना स्पाइक्स वाले बूट घालतात कारण घर्षण वाढते, ग्रिप चांगली, वेग वाढतो.

घर्षणाचे 3 प्रकार:

1. स्थिर घर्षण: वस्तू हलण्याआधी. सर्वात जास्त. उदा. जड कपाट ढकलणे.
2. सरकते घर्षण: वस्तू सरकताना. स्थिर पेक्षा कमी. उदा. पुस्तक टेबलावर सरकवणे.
3. लोटण घर्षण: चाक फिरताना. सर्वात कमी. म्हणून सामान ट्रॉलीत नेतो.

भाग 3: न्यूटनचे 3 नियम | 1687 Principia Mathematica

सर आयझॅक न्यूटन (1642-1727) यांनी 1687 ला "Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica" या ग्रंथात गतीचे 3 नियम व गुरुत्वाकर्षणाचा नियम मांडला. यामुळे विज्ञान क्रांती झाली.

3.1 न्यूटनचा पहिला नियम: जडत्वाचा नियम | Law of Inertia

"बाह्य असंतुलित बल कार्य करत नाही तोपर्यंत, प्रत्येक वस्तू तिची स्थिर अवस्था किंवा एकसमान गतीची अवस्था कायम ठेवते."

जडत्व म्हणजे काय? वस्तूचा स्वतःची स्थिती बदलण्यास विरोध करण्याचा गुणधर्म. वस्तुमान जितके जास्त, जडत्व तितके जास्त.

जडत्वाचे 2 प्रकार + 10 दैनंदिन उदाहरणे:

A) स्थिर जडत्व - Inertia of Rest: स्थिर वस्तू स्थिर राहू इच्छिते.

1. 1. बस अचानक सुरू झाली की प्रवासी मागे झुकतात. शरीर स्थिर राहू इच्छिते.
2. 2. चादर पटकन ओढली तर भांडी जागेवर राहतात. भांडी स्थिर जडत्वामुळे.
3. 3. पंखा बंद केला तरी थोडा वेळ फिरतो. फिरते जडत्व.
4. 4. नाण्यावर पत्ता, पत्ता पटकन ओढला तर नाणे ग्लासात पडते.
5. 5. झाड हलवले तर पिकलेली फळे खाली पडतात. फळे स्थिर राहू इच्छितात.

B) गती जडत्व - Inertia of Motion: गतिमान वस्तू गतीत राहू इच्छिते.

1. 6. बस अचानक थांबली की प्रवासी पुढे झुकतात. शरीर गतीत राहू इच्छिते.
2. 7. पळणारा माणूस अचानक थांबू शकत नाही. 2-3 पावले पुढे जातो.
3. 8. उडी मारून जाणाऱ्या घोड्यावरून उडी मारली तर पुढे पडतो. तुमच्यात घोड्याचा वेग असतो.
4. 9. हातोड्याचे डोके सैल झाले तर जमिनीवर दांडा आपटतात. डोके जडत्वाने खाली बसते.
5. 10. अॅथलीट लांब उडीपूर्वी पळतो. गती जडत्वामुळे लांब उडी मारता येते.

MPSC 2020 PYQ: बस अचानक थांबली की प्रवासी पुढे का झुकतात? A) गुरुत्वाकर्षण B) घर्षण C) जडत्व D) संवेग
उत्तर: C) जडत्व. शरीराचा वरचा भाग गती जडत्वामुळे पुढे जाऊ इच्छितो, पण पाय बससोबत थांबतात.

3.2 न्यूटनचा दुसरा नियम: बलाचा नियम | F = ma

"वस्तूच्या संवेग परिवर्तनाचा दर हा लावलेल्या असंतुलित बलाशी समानुपाती असतो आणि तो बलाच्या दिशेने असतो."

F ∝ m × a
F = k × m × a | k=1 ठेवले
F = m × a

बल = वस्तुमान × त्वरण
1 न्यूटन = 1 kg वस्तूवर 1 m/s² त्वरण निर्माण करणारे बल

संवेग म्हणजे काय? Momentum = p

संवेग (p) = वस्तुमान (m) × वेग (v)
p = m × v | एकक: kg·m/s | सदिश राशी

उदाहरण: 10 kg वस्तू 5 m/s ने जात असेल तर संवेग = 10 × 5 = 50 kg·m/s. ट्रक व कार 60 km/hr ने जात असतील तरी ट्रकचा संवेग जास्त कारण वस्तुमान जास्त. म्हणून ट्रक थांबवणे अवघड.

दुसऱ्या नियमाची 5 उदाहरणे:

1. 1. क्रिकेट: क्षेत्ररक्षक वेगवान चेंडू पकडताना हात मागे घेतो. का? वेळ वाढवला की त्वरण कमी होते, F=ma नुसार बल कमी लागते. हात दुखत नाही.
2. 2. कारमधील एअरबॅग: अपघातात वेळ वाढवते, बल कमी करते, जीव वाचतो. F = Δp/Δt. Δt वाढले की F कमी.
3. 3. उंचावरून पडताना गादी: गादीमुळे थांबायला वेळ जास्त लागतो, बल कमी. हाड मोडत नाही.
4. 4. कराटे: कराटेपटू हात 0.01 सेकंदात थांबवतो. वेळ कमी, बल प्रचंड, वीट फुटते. F मोठा.
5. 5. पोलीस भरती गोळा फेक: 7.26 kg गोळा. जेवढे जास्त बल F लावाल, तेवढे त्वरण a जास्त, गोळा लांब जाईल. a = F/m. F=200N, a=200/7.26=27.5 m/s².

Police Bharti गोळा फेक गणित:
गोळा वजन m = 7.26 kg. खेळाडूने लावलेले बल F = 300 N. त्वरण किती?
a = F/m = 300 / 7.26 = 41.32 m/s².
जर 45° कोनात 2 सेकंद बल लावले, तर सुटताना वेग v = u + at = 0 + 41.32×2 = 82.64 m/s.
Range = v²sin2θ/g = (82.64)²×sin90/9.8 = 6830/9.8 = 697 मीटर! (हवेचा रोध नसल्यास). प्रत्यक्षात 20-22 मीटर जाते कारण हवेचा रोध + 45° परफेक्ट नाही + उंची 2m.

3.3 न्यूटनचा तिसरा नियम: क्रिया-प्रतिक्रिया नियम

"प्रत्येक क्रियेला - Action ला समान परिमाणाची व विरुद्ध दिशेची प्रतिक्रिया - Reaction असते."

F_AB = -F_BA

3 महत्वाच्या अटी: 1) क्रिया-प्रतिक्रिया दोन वेगवेगळ्या वस्तूंवर कार्य करतात. 2) एकाच वेळी घडतात. 3) परिमाण समान, दिशा विरुद्ध.

तिसऱ्या नियमाची 10 दैनंदिन उदाहरणे:

1. 1. चालणे: पाय जमिनीला मागे ढकलतो - क्रिया. जमीन पायाला पुढे ढकलते - प्रतिक्रिया. आपण पुढे जातो.
2. 2. पोहणे: हाताने पाणी मागे ढकलतो - क्रिया. पाणी आपल्याला पुढे ढकलते - प्रतिक्रिया.
3. 3. पक्षी उडणे: पंखाने हवा खाली ढकलतो - क्रिया. हवा पंखांना वर ढकलते - प्रतिक्रिया. Lift Force.
4. 4. रॉकेट/जेट: वायू खाली फेकतो - क्रिया. वायू रॉकेटला वर ढकलतो - प्रतिक्रिया. ISRO चे रॉकेट याच तत्वावर.
5. 5. होडीतून किनाऱ्यावर उडी: तुम्ही किनाऱ्यावर जोर लावता - क्रिया. किनारा तुम्हाला पुढे ढकलतो. पण होडीवर प्रतिक्रिया मागे जाते, होडी मागे सरकते.
6. 6. बंदूक री-कॉइल: गोळी पुढे - क्रिया. बंदूक खांद्यावर मागे धक्का देते - प्रतिक्रिया. संवेग अक्षय्य: m1v1 = m2v2.
7. 7. फुगा सोडणे: हवा मागे जाते - क्रिया. फुगा पुढे जातो - प्रतिक्रिया.
8. 8. टेबलावर पुस्तक: पुस्तक टेबलवर वजन लावते - क्रिया. टेबल पुस्तकाला वर ढकलते - प्रतिक्रिया. Normal Force. दोन्ही समान म्हणून पुस्तक स्थिर.
9. 9. दोरी ओढणे: टीम A दोरी ओढते - क्रिया. टीम B दोरी ओढते - प्रतिक्रिया. जो जास्त बल लावेल तो जिंकेल.
10. 10. भिंतीला ठोसा: तुम्ही भिंतीला मारता - क्रिया. भिंत तुमच्या हाताला मारते - प्रतिक्रिया. म्हणून हात दुखतो, भिंत नाही पडत कारण भिंतीचे वस्तुमान प्रचंड.

MPSC 2019 PYQ: रॉकेट कोणत्या तत्वावर उडते? A) पहिला नियम B) दुसरा नियम C) तिसरा नियम D) गुरुत्वाकर्षण
उत्तर: C) तिसरा नियम. क्रिया-प्रतिक्रिया. वायू खाली, रॉकेट वर.

भाग 4: संवेग अक्षय्यतेचा नियम | Conservation of Momentum

दुसऱ्या व तिसऱ्या नियमापासून निघतो. "बाह्य बल नसेल तर, दोन वस्तूंच्या टकरीपूर्वीचा एकूण संवेग = टकरीनंतरचा एकूण संवेग."

m₁u₁ + m₂u₂ = m₁v₁ + m₂v₂
आधीचा संवेग = नंतरचा संवेग

उदाहरण 1: बंदूक री-कॉइल वेग काढणे

बंदूक वस्तुमान m₁ = 5 kg. गोळी वस्तुमान m₂ = 0.01 kg (10g). गोळीचा वेग v₂ = 400 m/s. बंदुकीचा वेग v₁ किती?
आधी दोघे स्थिर: u₁=0, u₂=0. आधीचा संवेग = 0.
नंतर: 5×v₁ + 0.01×400 = 0
5v₁ = -4
v₁ = -0.8 m/s. ऋण चिन्ह म्हणजे विरुद्ध दिशेने. बंदूक 0.8 m/s ने मागे येते.

उदाहरण 2: Police Bharti गोळा फेक खेळाडू

खेळाडू 80 kg, स्थिर. 7.26 kg गोळा 12 m/s ने फेकतो. खेळाडू मागे किती वेगाने जाईल?
80×v₁ + 7.26×12 = 0
v₁ = -87.12/80 = -1.09 m/s मागे. म्हणून खेळाडू पाय रोवून उभा राहतो, घर्षण वापरतो.

भाग 5: वर्तुळाकार गती आणि केंद्राकडे जाणारे बल | Centripetal Force

वस्तू वर्तुळात फिरताना वेगाची दिशा सतत बदलते. दिशा बदलायला बल लागते. हे बल वर्तुळाच्या केंद्राकडे असते - केंद्राभिमुख बल - Centripetal Force.

F_c = mv²/r
m = वस्तुमान, v = स्पर्शरेषीय वेग, r = त्रिज्या

5 उदाहरणे:

1. 1. पृथ्वी सूर्याभोवती: गुरुत्वाकर्षण बल = केंद्राभिमुख बल. नसते तर पृथ्वी सरळ रेषेत गेली असती.
2. 2. वळणावर गाडी: रस्ता व टायरमधील घर्षण = केंद्राभिमुख बल. घर्षण कमी - बर्फ - गाडी घसरते.
3. 3. झोका: दोरीतील ताण = केंद्राभिमुख बल.
4. 4. वॉशिंग मशीन: ड्रायर फिरतो, पाणी केंद्रापसारक बलाने बाहेर फेकले जाते.
5. 5. Police Bharti हातोडा फेक: खेळाडू हातोडा वर्तुळात फिरवतो. सोडताच हातोडा स्पर्शरेषेत जातो. जेवढा वेग v जास्त, तेवढा F_c जास्त लागतो. F_c = mv²/r. हातोडा 7.26 kg, v=30 m/s, r=2m. F_c = 7.26×900/2 = 3267 N = 333 kg वजन उचलण्याएवढे बल!

भाग 6: MPSC + Police Bharti 30 PYQ | उत्तरा सहित

1. MPSC 2023: जडत्वाचा नियम कोणी मांडला? A) गॅलिलिओ B) न्यूटन C) आईन्स्टाईन D) आर्किमिडीज उ: B

2. Police 2024: F = ma हा कोणता नियम? A) 1ला B) 2रा C) 3रा D) गुरुत्वाकर्षण उ: B

3. MPSC 2022: रॉकेट उडण्याचे तत्व? A) जडत्व B) F=ma C) क्रिया-प्रतिक्रिया D) प्लवन उ: C

4. Talathi 2023: चालणे कशामुळे शक्य? A) गुरुत्व B) घर्षण C) जडत्व D) संवेग उ: B. घर्षण नसते तर पाय घसरला असता.

5. MPSC 2021: 1 न्यूटन = ? डाईन A) 10⁵ B) 10³ C) 10⁷ D) 10² उ: A

6. Police 2023: बस अचानक सुरू झाली की मागे झुकतो, कारण? A) स्थिर जडत्व B) गती जडत्व C) घर्षण D) गुरुत्व उ: A

7. MPSC 2020: संवेगाचे एकक? A) kg·m/s B) N·m C) kg/m² D) m/s² उ: A

8. MPSC 2019: क्रिया-प्रतिक्रिया बल कशावर कार्य करतात? A) एकाच वस्तूवर B) वेगवेगळ्या वस्तूंवर C) फक्त स्थिर वस्तूवर D) फक्त गतिमान उ: B

9. Police 2022: 10 kg वस्तूवर 50 N बल लावले तर त्वरण? A) 5 m/s² B) 500 m/s² C) 0.2 m/s² D) 60 m/s² उ: A. a=F/m=50/10=5

10. MPSC 2018: वळणावर गाडी घसरू नये म्हणून रस्ता कसा असतो? A) सपाट B) आतल्या बाजूला उतार C) बाहेरच्या बाजूला चढ D) खडबडीत उ: C. Banking of Road. केंद्राभिमुख बल मिळते.

11-30: जागेअभावी थोडक्यात: 11) वस्तुमान जडत्वाचे माप. 12) वजन = mg. 13) शून्य गुरुत्वात जडत्व असते का? हो. 14) चंद्रावर वजन 1/6. 15) G = 6.67×10⁻¹¹. 16) g = 9.8 m/s². 17) मुक्त पतन. 18) प्रक्षेप्य गती. 19) अपकेंद्री बल आभासी. 20) कोनीय संवेग. [सविस्तर PDF मध्ये]

भाग 7: पोलीस भरती मैदानी चाचणी मध्ये न्यूटनचे नियम

1. 100m धावणे: सुरुवातीला स्थिर जडत्व - पाय जमिनीवर जोर लावतात. धावताना F=ma - जेवढे जोरात पाय आपटाल, तेवढे त्वरण जास्त. शेवटी गती जडत्व - लगेच थांबता येत नाही, 5-10m पुढे जावे लागते.

2. 1600m रनिंग: सुरुवात असमान गती - वेग वाढतो. मध्ये एकसमान गती - वेग स्थिर ठेवायचा. शेवट त्वरण - स्प्रिंट मारायचे. F=ma नुसार दम असेल तरच त्वरण.

3. लांब उडी: पहिला नियम: पळताना मिळालेले गती जडत्व. दुसरा नियम: टेक-ऑफ वेळी पाय जमिनीवर बल लावतो F. तिसरा नियम: जमीन तेवढेच बल वर लावते, उडी मारली जाते. प्रक्षेप्य गती: 45° कोन सर्वात लांब.

4. गोळा फेक 7.26 kg: F=ma - 80 kg खेळाडू 300N बल लावतो, a=300/7.26=41.3 m/s². क्रिया-प्रतिक्रिया: गोळा पुढे, खेळाडू मागे 1.09 m/s. म्हणून पाय रोवून उभे राहतात. संवेग अक्षय्यता: 0 = m₁v₁ + m₂v₂.

5. दोरी ओढणे: तिसरा नियम: दोन्ही टीम समान बल लावतात. जड टीमचे घर्षण बल जास्त, ती जिंकते. स्थिर जडत्व: जड टीम हलवणे अवघड.

6. उंच उडी: वळण घेऊन पळणे - वर्तुळाकार गती. F_c = mv²/r. वेग जास्त तर उडी उंच.

भाग 8: गुरुत्वाकर्षण आणि मुक्त पतन | न्यूटनचा 4था नियम

1687 ला न्यूटनने मांडला: "विश्वातील प्रत्येक वस्तू दुसऱ्या वस्तूला आकर्षित करते. बल वस्तुमानाच्या गुणाकाराशी समानुपाती व अंतराच्या वर्गाच्या व्यस्तानुपाती."

F = G × (m₁ × m₂) / r²
G = विश्व गुरुत्वाकर्षण स्थिरांक = 6.67 × 10⁻¹¹ N·m²/kg²

पृथ्वीचे गुरुत्व त्वरण: g = GM/R² = 9.8 m/s²

8.1 मुक्त पतन: Police Bharti 800m नंतर चक्कर का येते?

हवेचा रोध नसेल तर सर्व वस्तू 9.8 m/s² ने खाली पडतात. पिसू असो वा दगड. समीकरणे: 1) v = u + gt 2) s = ut + ½gt² 3) v² = u² + 2gs

उदाहरण: 100m इमारतीवरून दगड टाकला. खाली पोहचेपर्यंत वेळ? s=100, u=0, g=9.8. 100=0+½×9.8×t². t²=20.4. t=4.52 सेकंद. वेग v=gt=9.8×4.52=44.3 m/s = 159 km/hr. म्हणून उंचावरून पडणे धोकादायक.

Police Bharti लेखी पेपर 2023: 20m उंचीवरून चेंडू टाकला. जमिनीवर आदळताना वेग किती? g=10 m/s² घ्या.
v² = u² + 2gs = 0 + 2×10×20 = 400. v = 20 m/s. पर्यायात 20 m/s असेल.

8.2 वजन वि वस्तुमान | MPSC 2019 ला आले होते

	वस्तुमान - Mass	वजन - Weight
व्याख्या	वस्तूत किती द्रव्य आहे	पृथ्वी वस्तूला किती जोरात ओढते
सूत्र	m	W = m × g
एकक	kg	न्यूटन N
बदलते का?	नाही. चंद्रावर, मंगळावर समान	हो. चंद्रावर g=1.6, वजन 1/6. पृथ्वीवर 60 kg = 60×9.8=588N. चंद्रावर = 60×1.6=96N
मापक	तुला, तराजू	स्प्रिंग तागडी, कमानी कांटा

भाग 9: कार्य, शक्ती, ऊर्जा | न्यूटनच्या नियमांचा विस्तार

न्यूटनचे नियम थेट नाही, पण यावर आधारित. MPSC ला 2 प्रश्न येतात.

9.1 कार्य - Work

कार्य (W) = बल (F) × विस्थापन (s) × cosθ
एकक: जूल (J). 1 J = 1 N बलाने 1 m विस्थापन
अट: बलाच्या दिशेने विस्थापन झाले तरच कार्य. डोक्यावर ओझे घेऊन चाललो, बल वर, विस्थापन पुढे, θ=90°, cos90=0, कार्य=0!

9.2 शक्ती - Power

शक्ती (P) = कार्य / काळ = W / t
एकक: वॅट (W). 1 W = 1 J/s. 1 HP = 746 W
Police Bharti: 70 kg व्यक्ती 10 सेकंदात 3m उंची चढली. P = mgh/t = 70×9.8×3/10 = 205.8 W = 0.28 HP

9.3 ऊर्जा - Energy | गतिज + स्थितिज

गतिज ऊर्जा KE = ½mv² | धावणारी बस, गोळी
स्थितिज ऊर्जा PE = mgh | धरणातील पाणी, टांगलेला गोळा
ऊर्जा अक्षय्यतेचा नियम: PE + KE = स्थिर. घर्षण नसेल तर.

उदाहरण: उंच उडी खेळाडू पळतो - KE. टेक-ऑफ - KE चे PE मध्ये रूपांतर. हवेत - PE जास्त. खाली पडताना - PE चे KE मध्ये.

भाग 10: 20 महत्वाचे Trick Points | परीक्षा हॉल साठी

1. जडत्व ∝ वस्तुमान: ट्रकचे जडत्व कारपेक्षा जास्त. थांबवणे अवघड.
2. F=ma: बल दुप्पट तर त्वरण दुप्पट. वस्तुमान दुप्पट तर त्वरण निम्मे.
3. क्रिया-प्रतिक्रिया वेगवेगळ्या वस्तूंवर: तुम्ही भिंतीला ढकलता, भिंत तुम्हाला ढकलते. एकमेकांना रद्द करत नाहीत.
4. घर्षणाशिवाय चालणे शक्य नाही: बर्फावर घसरतो.
5. वर्तुळाकार गतीत वेग स्थिर असला तरी त्वरण असते: कारण दिशा बदलते. केंद्राभिमुख त्वरण = v²/r.
6. वजन = mg: ध्रुवावर g=9.83, विषुववृत्तावर g=9.78. ध्रुवावर वजन 0.5% जास्त.
7. मुक्त पतनात सर्व वस्तू समान वेगाने पडतात: हवेचा रोध नसेल तर. गॅलिलिओने पिसा मनोऱ्यावरून सिद्ध केले.
8. संवेग = mv: वेग दुप्पट तर संवेग दुप्पट. वस्तुमान दुप्पट तर संवेग दुप्पट.
9. आवेग = F×t = Δp: बल×काळ = संवेग बदल. म्हणून क्रिकेटमध्ये हात मागे घेतात - t वाढवतो, F कमी.
10. 1 HP = 746 W: 1 घोड्याची शक्ती.
11. G चे मूल्य सर्वत्र समान: 6.67×10⁻¹¹. g चे मूल्य बदलते.
12. पृथ्वीवरून सुटका वेग: 11.2 km/s. एवढा वेग असेल तर रॉकेट परत येत नाही.
13. उपग्रह वेग: √(gR) = 8 km/s. ISRO चे रॉकेट एवढा वेग देतात.
14. अपकेंद्री बल: आभासी बल. खरे बल केंद्राभिमुख असते.
15. ताण बल: दोरी, साखळीत. ताण नसता तर झोका पडला असता.
16. स्थितिज ऊर्जा कुठे 0: संदर्भ पातळीवर. जमिनीवर h=0, PE=0.
17. गतिज ऊर्जा कुठे 0: वस्तू स्थिर असेल तेव्हा, v=0.
18. 1 कॅलरी = 4.18 जूल: उष्णता आणि कार्य संबंध.
19. न्यूटन 1ला नियम ला गॅलिलिओचा नियम पण म्हणतात: गॅलिलिओने आधी मांडला होता.
20. न्यूटन 3रा नियम रॉकेट, जेट, बंदूक सर्वत्र: संवेग अक्षय्यता वापरते.

भाग 11: शेवटचे 10 PYQ | MPSC 2024-2025 संभाव्य

21. MPSC 2024 संभाव्य: कोणत्या नियमामुळे खेळाडू लांब उडीपूर्वी पळतो? A) 1ला B) 2रा C) 3रा D) गुरुत्वाकर्षण उ: A. गती जडत्व वापरतो.

22. Police 2025 संभाव्य: 5 kg वस्तू 2 m/s² ने ढकलली तर बल? A) 2.5N B) 10N C) 7N D) 3N उ: B. F=ma=5×2=10N.

23. MPSC 2024 संभाव्य: चंद्रावर 60 kg व्यक्तीचे वजन? A) 60N B) 360N C) 96N D) 588N उ: C. W=mg=60×1.6=96N.

24. Talathi 2024: घर्षणाचे फायदे कोणते? A) चालणे B) लिहिणे C) ब्रेक D) वरील सर्व उ: D

25. MPSC 2023: 2 kg वस्तू 10m उंचीवरून पडली. जमिनीवर KE किती? A) 20J B) 196J C) 100J D) 10J उ: B. PE=mgh=2×9.8×10=196J. खाली सर्व KE मध्ये रूपांतर.

26. Police 2024: वळणावर गाडी घसरणे कशामुळे? A) घर्षण कमी B) जडत्व जास्त C) केंद्रापसारक बल D) A व C उ: D. घर्षण < mv²/r.

27. MPSC 2022: 1 न्यूटन = ? डाईन A) 10³ B) 10⁵ C) 10⁷ D) 10² उ: B

28. MPSC 2021: कार्य कधी शून्य असते? A) F=0 B) s=0 C) θ=90° D) वरील सर्व उ: D

29. Police 2020: 1 HP = ? वॅट A) 1000 B) 746 C) 550 D) 100 उ: B

30. MPSC 2020: संवेग अक्षय्यतेचे उदाहरण? A) रॉकेट B) बंदूक री-कॉइल C) दोन्ही D) एकही नाही उ: C

भाग 12: निष्कर्ष | 3 सूत्रे लक्षात ठेवा

1. पहिला नियम: वस्तू आळशी आहे - जडत्व
2. दुसरा नियम: F = ma - जेवढा जोर, तेवढी गती
3. तिसरा नियम: जो देईल तो घेईल - क्रिया = प्रतिक्रिया

MPSC Trick: "जड बलाची क्रिया"

शेवटचा सल्ला: न्यूटनचे नियम नुसते पाठ करू नका. बस मध्ये बसला की पहिला नियम आठवा. क्रिकेट खेळला की दुसरा नियम. चालला की तिसरा नियम. दैनंदिन जीवनात शोधा. MPSC ला उदाहरणासह प्रश्न येतात. "बस अचानक थांबली की का झुकतो?" - 2 मार्क.

Police Bharti मुलांसाठी: मैदानी चाचणी म्हणजे F=ma चा खेळ. वजन कमी - m कमी - त्वरण जास्त - वेग जास्त. रोज 5 kg वजनाची वेस्ट घालून पळा. स्पर्धेत वेस्ट काढली की m कमी, आपोआप वेग वाढेल. न्यूटनचा दुसरा नियम!

📚 Sources & References | MPSC/UPSC साठी मान्यताप्राप्त

1. NCERT Class 9 Science: Chapter 8 - Motion, Chapter 9 - Force and Laws of Motion. ncert.nic.in
2. NCERT Class 11 Physics Part 1: Chapter 5 - Laws of Motion. Page 89-126.
3. H.C. Verma: Concepts of Physics Vol-1, Chapter 5 - Newton's Laws of Motion.
4. MPSC राज्यसेवा अभ्यासक्रम: सामान्य अध्ययन पेपर 2, विज्ञान व तंत्रज्ञान घटक 4.1. mpsc.gov.in
5. Police Bharti Syllabus 2024: सामान्य विज्ञान घटक - गती, बल, न्यूटनचे नियम. mahapolice.gov.in
6. Principia Mathematica: Isaac Newton, 1687. मूळ ग्रंथ.

📥 5000 शब्दांचा PDF + 50 PYQ + 100 Examples Free पाहिजे?

Comment मध्ये "Newton PDF" लिहा. PDF मध्ये: 1) 3 नियमांचे 50 रंगीत Diagrams. 2) 50 PYQ उत्तरा सहित. 3) Police Bharti मैदानी साठी F=ma चार्ट. 4) 1 Page Formula Sheet. Telegram: t.me/VisionGovAcademy

Disclaimer:
1. हा लेख शैक्षणिक हेतूने लिहिला आहे. MPSC, UPSC, Police Bharti, Talathi परीक्षेच्या अभ्यासासाठी.
2. सर्व माहिती NCERT Class 9, 11, H.C. Verma, व MPSC च्या मागील प्रश्नपत्रिकांवर आधारित आहे.
3. सूत्रे, एकके, व्याख्या अधिकृत पुस्तकांनुसार आहेत. परीक्षेत NCERT ला प्राधान्य द्या.
4. उदाहरणे दैनंदिन जीवनातील आहेत. Police Bharti संबंध MPSC च्या विज्ञान अभ्यासक्रमात बसतात.
5. कोणतीही चूक आढळल्यास Comment करा, 24 तासात दुरुस्ती करू.

📚 कार्य, शक्ती, ऊर्जा | पुढचा लेख वाचा

VisionGov Academy

महाराष्ट्रातील MPSC, Police Bharti, Talathi तयारीचे #1 व्यासपीठ

दरोज Free Notes | PYQ Analysis | Current Affairs | 50,000+ विद्यार्थी

🌐 www.visiongovacademy.online