राज्यघटना निर्मिती प्रक्रिया: संपूर्ण माहिती | Police Bharti, Talathi, MPSC, SSC GK 2026
1. प्रस्तावना - राज्यघटना का आवश्यक होती?
भारताला 15 ऑगस्ट 1947 रोजी स्वातंत्र्य मिळाले. परंतु स्वतंत्र राष्ट्र चालवण्यासाठी स्वतःची राज्यघटना आवश्यक होती. ब्रिटिशांनी बनवलेल्या Government of India Act 1935 वर देश चालवणे योग्य नव्हते. कारण तो कायदा भारतीय जनतेच्या आकांक्षा, लोकशाही मूल्ये, सामाजिक न्याय, स्वातंत्र्य आणि समता यांचा विचार करत नव्हता.
म्हणून भारतीय जनतेच्या आकांक्षा पूर्ण करणारी, लोकशाही मूल्यांवर आधारित, सामाजिक न्याय देणारी नवीन राज्यघटना तयार करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यासाठी घटनासभेची स्थापना करण्यात आली.
2. घटनासभेची कल्पना - कोणी मांडली? 100% येतो
| वर्ष | कोणी मांडली | महत्त्व |
|---|---|---|
| 1934 | एम. एन. रॉय | सर्वप्रथम घटनासभेची कल्पना मांडली. क्रांतिकारक व विचारवंत. |
| 1935 | भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | अधिकृत मागणी केली की राज्यघटना भारतीयांनीच तयार करावी. |
| 1940 | ऑगस्ट ऑफर - ब्रिटिश | भारतीयांना राज्यघटना तयार करण्याचा अधिकार देण्याचे संकेत. |
| 1942 | क्रिप्स मिशन | घटनासभेची कल्पना मांडली, पण काँग्रेसने नाकारली. |
3. कॅबिनेट मिशन योजना आणि घटनासभा - Police Bharti Hot Topic
1946 मध्ये ब्रिटिश सरकारने भारतात कॅबिनेट मिशन पाठवले. या मिशनमध्ये 3 सदस्य होते:
- लॉर्ड पेथिक लॉरेन्स - भारतमंत्री
- सर स्टॅफर्ड क्रिप्स - व्यापार मंडळ अध्यक्ष
- ए. व्ही. अलेक्झांडर - नौदल मंत्री
कॅबिनेट मिशनने भारतासाठी घटनासभा स्थापन करण्याची शिफारस केली. त्यांच्या योजनेनुसार घटनासभेची स्थापना करण्यात आली.
घटनासभेची मूळ सदस्यसंख्या - 389
| विभाग | सदस्य | निवड पद्धत |
|---|---|---|
| ब्रिटिश भारत | 296 | प्रांतीय विधानसभांनी निवडले |
| देशी संस्थाने | 93 | संस्थानांच्या प्रमुखांनी नामनिर्देशित |
| एकूण | 389 | - |
4. घटनासभेची पहिली बैठक - 5 तारखा पाठ करा
| तारीख | घटना |
|---|---|
| 9 डिसेंबर 1946 | घटनासभेची पहिली बैठक, नवी दिल्ली. तात्पुरते अध्यक्ष – डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा (सर्वात वयस्कर सदस्य). |
| 11 डिसेंबर 1946 | डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची स्थायी अध्यक्ष म्हणून निवड. उपाध्यक्ष – एच. सी. मुखर्जी. |
| 13 डिसेंबर 1946 | पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी उद्दिष्टांचा ठराव (Objectives Resolution) मांडला. |
| 22 जानेवारी 1947 | उद्दिष्टांचा ठराव मंजूर. हाच ठराव नंतर प्रस्तावना (Preamble) बनला. |
5. उद्दिष्टांचा ठराव - राज्यघटनेचा आत्मा
13 डिसेंबर 1946 रोजी पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी घटनासभेत उद्दिष्टांचा ठराव मांडला. हा ठराव भारतीय राज्यघटनेचा पाया, आत्मा आणि तत्त्वज्ञान मानला जातो.
उद्दिष्टांच्या ठरावातील 8 प्रमुख मुद्दे:
- भारत हे स्वतंत्र, सार्वभौम, प्रजासत्ताक राष्ट्र असेल.
- भारत हे संघराज्य असेल.
- सर्व सत्ता व अधिकार जनतेपासून निर्माण होतील.
- सर्व नागरिकांना सामाजिक, आर्थिक व राजकीय न्याय मिळेल.
- सर्व नागरिकांना विचार, अभिव्यक्ती, श्रद्धा, उपासना यांचे स्वातंत्र्य असेल.
- सर्व नागरिकांना दर्जा व संधीची समानता असेल.
- अल्पसंख्याक, मागासवर्गीय, आदिवासी यांच्या हक्कांचे संरक्षण होईल.
- देशाची एकता व अखंडता राखली जाईल आणि जागतिक शांतता वाढवली जाईल.
6. फाळणीचा घटनासभेवर परिणाम - सदस्य 389 वरून 299
1947 मध्ये भारताची फाळणी होऊन पाकिस्तानची निर्मिती झाली. फाळणीनंतर पाकिस्तानसाठी स्वतंत्र घटनासभा तयार करण्यात आली. त्यामुळे भारतीय घटनासभेतील अनेक मुस्लिम लीगचे सदस्य पाकिस्तानमध्ये गेले.
| फाळणीपूर्वी | फाळणीनंतर |
|---|---|
| एकूण सदस्य: 389 | एकूण सदस्य: 299 |
| ब्रिटिश भारत: 296 | प्रांतांमधून: 229 |
| संस्थाने: 93 | संस्थानांतून: 70 |
7. घटनासभेच्या प्रमुख समित्या - 22 समित्या होत्या
घटनासभेचे कार्य अधिक प्रभावीपणे पार पाडण्यासाठी 22 समित्या स्थापन करण्यात आल्या. त्यापैकी 8 प्रमुख समित्या होत्या. MPSC/Talathi मध्ये समिती + अध्यक्ष हे Combination विचारतात.
1. मसुदा समिती (Drafting Committee) - सर्वात महत्त्वाची
- स्थापना: 29 ऑगस्ट 1947
- अध्यक्ष: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर - "भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार"
- कार्य: राज्यघटनेचा अंतिम मसुदा तयार करणे.
- सदस्य: 7 सदस्य - डॉ. आंबेडकर, एन. गोपालस्वामी अय्यंगार, अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर, के. एम. मुन्शी, मोहम्मद सादुल्ला, बी. एल. मिटर, डी. पी. खेतान. (बी. एल. मिटर यांनी राजीनामा दिल्यावर एन. माधव राव आले).
2. संघ शक्ती समिती (Union Powers Committee)
- अध्यक्ष: पंडित जवाहरलाल नेहरू
- कार्य: केंद्र सरकारचे अधिकार ठरवणे.
3. संघ राज्यघटना समिती (Union Constitution Committee)
- अध्यक्ष: पंडित जवाहरलाल नेहरू
- कार्य: केंद्राची राज्यघटना तयार करणे.
4. प्रांतीय राज्यघटना समिती (Provincial Constitution Committee)
- अध्यक्ष: सरदार वल्लभभाई पटेल
- कार्य: राज्यांची राज्यघटना तयार करणे.
5. मूलभूत अधिकार व अल्पसंख्याक समिती
- अध्यक्ष: सरदार वल्लभभाई पटेल
- कार्य: मूलभूत हक्क आणि अल्पसंख्याकांचे अधिकार ठरवणे.
8. घटनासभेचे प्रमुख सल्लागार
| पद | नाव | कार्य |
|---|---|---|
| घटनात्मक सल्लागार | बी. एन. राव | जगातील विविध देशांच्या राज्यघटनांचा अभ्यास करून प्रारंभिक मसुदा तयार केला. |
| मुख्य प्रारूपकार | एस. एन. मुखर्जी | राज्यघटनेचा मूळ इंग्रजी मसुदा सुंदर हस्ताक्षरात लिहिला. |
| कलाकार | नंदलाल बोस व बिओहार राममनोहर सिन्हा | राज्यघटनेच्या प्रत्येक पानावर सुंदर चित्रे काढली. |
9. मसुदा तयार करण्याची प्रक्रिया - 3 मसुदे
- प्रारंभिक मसुदा: बी. एन. राव यांनी ऑक्टोबर 1947 मध्ये तयार केला. 243 कलमे, 13 परिशिष्टे.
- पहिला मसुदा: मसुदा समितीने फेब्रुवारी 1948 मध्ये प्रकाशित केला. जनतेकडून सूचना मागवल्या.
- दुसरा मसुदा: सूचनांचा विचार करून ऑक्टोबर 1948 मध्ये प्रकाशित. हा मसुदा चर्चेसाठी ठेवला.
घटनासभेत 11 अधिवेशने झाली. 165 दिवस बैठक झाली. मसुद्यावर 114 दिवस चर्चा झाली. 7635 दुरुस्त्या सुचवल्या, त्यापैकी 2473 मंजूर झाल्या.
10. राज्यघटना स्वीकारणे व लागू होणे - 2 तारखा पाठ करा
26 नोव्हेंबर 1949 - संविधान दिन
घटनासभेने भारतीय राज्यघटना स्वीकारली, अधिनियमित केली आणि स्वतःला अर्पण केली. या दिवशी 284 सदस्यांनी राज्यघटनेवर सह्या केल्या. काही कलमे (5, 6, 7, 8, 9, 60, 324, 366, 367, 379, 380, 388, 391, 392, 393) याच दिवशी लागू झाली.
26 जानेवारी 1950 - प्रजासत्ताक दिन
उर्वरित राज्यघटना पूर्णपणे लागू झाली. भारत सार्वभौम, लोकशाही, प्रजासत्ताक बनला. डॉ. राजेंद्र प्रसाद भारताचे पहिले राष्ट्रपती बनले.
26 जानेवारीच का निवडला?
1930 मध्ये लाहोर अधिवेशनात काँग्रेसने पूर्ण स्वराज्याचा ठराव मंजूर केला होता. 26 जानेवारी 1930 हा दिवस स्वातंत्र्य दिन म्हणून साजरा करण्यात आला होता. त्या ऐतिहासिक दिवसाच्या स्मरणार्थ 26 जानेवारी 1950 रोजी राज्यघटना लागू केली.
11. भारतीय राज्यघटनेची 12 वैशिष्ट्ये
- जगातील सर्वात मोठी लिखित राज्यघटना: मूळ 395 कलमे, 22 भाग, 8 परिशिष्टे. सध्या 470+ कलमे, 25 भाग, 12 परिशिष्टे.
- संसदीय शासनपद्धती: ब्रिटनकडून घेतली. पंतप्रधान वास्तविक प्रमुख.
- संघराज्य पण एकात्मक: केंद्र जास्त शक्तिशाली. "Union of States" - Article 1.
- मूलभूत अधिकार (Part III): 6 अधिकार. USA कडून. न्यायालयात दाद मागता येते.
- राज्याच्या धोरणाची निर्देशक तत्त्वे (Part IV): Ireland कडून. न्यायालयात दाद मागता येत नाही.
- मूलभूत कर्तव्ये (Part IV-A): 1976, 42वी घटना दुरुस्ती. USSR कडून. 11 कर्तव्ये.
- स्वतंत्र व एकात्म न्यायपालिका: Supreme Court सर्वोच्च.
- एकच नागरिकत्व: UK कडून. फक्त भारतीय नागरिक.
- सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार: 18 वर्षांवरील सर्वांना मतदानाचा अधिकार.
- धर्मनिरपेक्षता: राज्याचा कोणताही धर्म नाही. 42वी घटना दुरुस्ती, 1976.
- स्वतंत्र व निःपक्ष निवडणूक आयोग: Article 324.
- आणीबाणीच्या तरतुदी: Part XVIII, Article 352-360. Germany कडून.
12. राज्यघटना तयार करण्यासाठी लागलेला वेळ व खर्च
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| एकूण कालावधी | 2 वर्षे 11 महिने 18 दिवस (9 डिसेंबर 1946 ते 26 नोव्हेंबर 1949) |
| एकूण अधिवेशने | 11 अधिवेशने |
| बैठक दिवस | 165 दिवस |
| मसुद्यावर चर्चा | 114 दिवस |
| एकूण खर्च | 64 लाख रुपये |
| सुचवलेल्या दुरुस्त्या | 7635 |
| मंजूर दुरुस्त्या | 2473 |
13. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे योगदान - "भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार"
- मसुदा समितीचे अध्यक्ष: 29 ऑगस्ट 1947 ते 26 नोव्हेंबर 1949.
- अभ्यास: जगातील 60 देशांच्या राज्यघटनांचा अभ्यास केला.
- सामाजिक न्याय: अस्पृश्यता निवारण (Article 17), समानता (Article 14-18), SC/ST साठी राखीव जागा.
- महिला सक्षमीकरण: समान वेतन, मालमत्ता हक्क.
- कामगार हक्क: कामाचे तास, किमान वेतन.
- भाषण: 25 नोव्हेंबर 1949 रोजी घटनासभेत ऐतिहासिक भाषण - "राजकीय लोकशाहीचे सामाजिक लोकशाहीत रूपांतर करा."
14. घटनासभेतील 15 महत्त्वाचे नेते व त्यांचे कार्य
| नेता | पद / कार्य | Exam Point |
|---|---|---|
| डॉ. राजेंद्र प्रसाद | घटनासभा स्थायी अध्यक्ष, पहिले राष्ट्रपती | 11 डिसेंबर 1946 |
| पं. जवाहरलाल नेहरू | उद्दिष्टांचा ठराव मांडला, संघ शक्ती समिती अध्यक्ष | 13 डिसेंबर 1946 |
| सरदार वल्लभभाई पटेल | प्रांतीय राज्यघटना, मूलभूत अधिकार, अल्पसंख्याक समिती अध्यक्ष | 3 समित्यांचे अध्यक्ष |
| डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर | मसुदा समिती अध्यक्ष, कायदे मंत्री | शिल्पकार, 29 ऑगस्ट 1947 |
| मौलाना अबुल कलाम आझाद | शिक्षण मंत्री | पहिले शिक्षण मंत्री |
| डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा | तात्पुरते अध्यक्ष | 9 डिसेंबर 1946 |
| एच. सी. मुखर्जी | उपाध्यक्ष | अल्पसंख्याक समाज |
| बी. एन. राव | घटनात्मक सल्लागार | प्रारंभिक मसुदा तयार केला |
| के. एम. मुन्शी | मसुदा समिती सदस्य | गुजरातचे |
| अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर | मसुदा समिती सदस्य | कायदेतज्ज्ञ |
| एन. गोपालस्वामी अय्यंगार | मसुदा समिती सदस्य | प्रशासकीय अनुभव |
| सरोजिनी नायडू | सदस्या | महिला प्रतिनिधी |
| विजयालक्ष्मी पंडित | सदस्या | नेहरूंची बहीण |
| हंसा मेहता | सदस्या | महिला हक्क |
| दुर्गाबाई देशमुख | सदस्या | समाजसेविका |
15. राज्यघटनेवर प्रभाव टाकणारे देश - 10 Sources
| देश | कोणती तरतूद घेतली |
|---|---|
| ब्रिटन (UK) | संसदीय शासनपद्धती, एकच नागरिकत्व, कायद्याचे राज्य, मंत्रिमंडळ पद्धत, द्विगृही कायदेमंडळ |
| अमेरिका (USA) | मूलभूत अधिकार, न्यायालयीन पुनर्विलोकन, राष्ट्रपतीचे महाभियोग, उपराष्ट्रपती पद |
| आयर्लंड | राज्याच्या धोरणाची निर्देशक तत्त्वे (DPSP), राष्ट्रपतीची निवडणूक पद्धत |
| कॅनडा | संघराज्य पद्धत - केंद्र जास्त शक्तिशाली, केंद्र-राज्य अधिकार वाटप |
| ऑस्ट्रेलिया | समवर्ती सूची, केंद्र-राज्य संबंध, संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक |
| जर्मनी | आणीबाणीच्या तरतुदी (Article 352-360) |
| USSR (रशिया) | मूलभूत कर्तव्ये (1976, 42वी घटना दुरुस्ती) |
| फ्रान्स | प्रजासत्ताक, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता (प्रस्तावनेत) |
| दक्षिण आफ्रिका | राज्यघटना दुरुस्ती प्रक्रिया (Article 368) |
| जपान | कायद्याने स्थापित प्रक्रिया (Article 21) |
16. स्पर्धा परीक्षांसाठी 50 महत्त्वाचे MCQ
1. घटनासभेची कल्पना सर्वप्रथम कोणी मांडली?
A) महात्मा गांधी B) जवाहरलाल नेहरू C) एम. एन. रॉय ✅ D) डॉ. आंबेडकर
स्पष्टीकरण: 1934 मध्ये एम.
एन. रॉय यांनी मांडली.
2. कॅबिनेट मिशन भारतात कोणत्या वर्षी आले?
A) 1942 B) 1945 C) 1946 ✅ D) 1947
स्पष्टीकरण: 1946 मध्ये लॉर्ड पेथिक लॉरेन्स, क्रिप्स,
अलेक्झांडर.
3. घटनासभेची पहिली बैठक कधी झाली?
A) 11 डिसेंबर 1946 B) 9 डिसेंबर 1946 ✅ C) 26 जानेवारी 1947 D) 15 ऑगस्ट 1947
स्पष्टीकरण: 9
डिसेंबर 1946, अध्यक्ष - सच्चिदानंद सिन्हा.
4. घटनासभेचे स्थायी अध्यक्ष कोण होते?
A) जवाहरलाल नेहरू B) सरदार पटेल C) डॉ. राजेंद्र प्रसाद ✅ D) डॉ. आंबेडकर
स्पष्टीकरण: 11 डिसेंबर
1946 रोजी निवड.
5. उद्दिष्टांचा ठराव कोणी मांडला?
A) डॉ. आंबेडकर B) पंडित जवाहरलाल नेहरू ✅ C) सरदार पटेल D) गांधीजी
स्पष्टीकरण: 13 डिसेंबर 1946
रोजी मांडला.
6. उद्दिष्टांचा ठराव कधी मंजूर झाला?
A) 13 डिसेंबर 1946 B) 9 डिसेंबर 1946 C) 22 जानेवारी 1947 ✅ D) 26 जानेवारी 1950
स्पष्टीकरण: 22
जानेवारी 1947 रोजी मंजूर.
7. मसुदा समितीची स्थापना कधी झाली?
A) 26 जानेवारी 1947 B) 15 ऑगस्ट 1947 C) 29 ऑगस्ट 1947 ✅ D) 26 नोव्हेंबर 1949
स्पष्टीकरण: 29
ऑगस्ट 1947, अध्यक्ष - डॉ. आंबेडकर.
8. मसुदा समितीचे अध्यक्ष कोण होते?
A) जवाहरलाल नेहरू B) सरदार पटेल C) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ✅ D) राजेंद्र प्रसाद
स्पष्टीकरण:
"भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार".
9. घटनासभेचे घटनात्मक सल्लागार कोण होते?
A) डॉ. आंबेडकर B) बी. एन. राव ✅ C) के. एम. मुन्शी D) अल्लादी कृष्णस्वामी
स्पष्टीकरण: बी. एन. राव
यांनी प्रारंभिक मसुदा तयार केला.
10. भारतीय राज्यघटना कधी स्वीकारली गेली?
A) 15 ऑगस्ट 1947 B) 26 जानेवारी 1950 C) 26 नोव्हेंबर 1949 ✅ D) 9 डिसेंबर 1946
स्पष्टीकरण: 26
नोव्हेंबर 1949 - संविधान दिन.
11. भारतीय राज्यघटना कधी लागू झाली?
A) 15 ऑगस्ट 1947 B) 26 नोव्हेंबर 1949 C) 26 जानेवारी 1950 ✅ D) 9 डिसेंबर 1946
स्पष्टीकरण: 26
जानेवारी 1950 - प्रजासत्ताक दिन.
12. राज्यघटना तयार करण्यासाठी किती वेळ लागला?
A) 1 वर्ष 11 महिने B) 2 वर्षे 11 महिने 18 दिवस ✅ C) 3 वर्षे D) 2 वर्षे
स्पष्टीकरण: 9 डिसेंबर
1946 ते 26 नोव्हेंबर 1949.
13. घटनासभेच्या किती बैठका झाल्या?
A) 11 अधिवेशने, 165 दिवस ✅ B) 10 अधिवेशने, 150 दिवस C) 12 अधिवेशने, 200 दिवस D) 15 अधिवेशने, 300 दिवस
14. राज्यघटना तयार करण्याचा खर्च किती?
A) 50 लाख B) 64 लाख रुपये ✅ C) 1 कोटी D) 75 लाख
स्पष्टीकरण: त्या काळातील मोठी रक्कम.
15. फाळणीनंतर घटनासभेची सदस्यसंख्या किती झाली?
A) 389 B) 296 C) 299 ✅ D) 308
स्पष्टीकरण: 389 वरून 299 झाली. 229 प्रांत, 70 संस्थाने.
16. संघ शक्ती समितीचे अध्यक्ष कोण?
A) सरदार पटेल B) जवाहरलाल नेहरू ✅ C) डॉ. आंबेडकर D) राजेंद्र प्रसाद
17. मूलभूत अधिकार समितीचे अध्यक्ष कोण?
A) जवाहरलाल नेहरू B) सरदार वल्लभभाई पटेल ✅ C) डॉ. आंबेडकर D) के. एम. मुन्शी
18. 26 जानेवारी हाच दिवस का निवडला?
A) नेहरूंचा वाढदिवस B) गांधीजींचा वाढदिवस C) 1930 मध्ये पूर्ण स्वराज्य दिन ✅ D) आंबेडकरांचा
वाढदिवस
स्पष्टीकरण: 26 जानेवारी 1930 रोजी पूर्ण स्वराज्य दिन साजरा केला होता.
19. राज्यघटनेच्या मूळ प्रती कोणत्या भाषेत आहेत?
A) फक्त इंग्रजी B) फक्त हिंदी C) हिंदी आणि इंग्रजी ✅ D) संस्कृत
स्पष्टीकरण: दोन्ही प्रती अधिकृत
आहेत.
20. राज्यघटनेचा मूळ इंग्रजी मसुदा कोणी लिहिला?
A) डॉ. आंबेडकर B) बी. एन. राव C) एस. एन. मुखर्जी ✅ D) नंदलाल बोस
स्पष्टीकरण: सुंदर हस्ताक्षरात
लिहिला.
17. झटपट उजळणी (Revision Box) - Exam च्या 1 दिवस आधी वाचा
- घटनासभेची कल्पना: एम. एन. रॉय (1934)
- कॅबिनेट मिशन: 1946, LCA - Lawrence, Cripps, Alexander
- मूळ सदस्य: 389 (296 ब्रिटिश भारत + 93 संस्थाने)
- फाळणीनंतर: 299 (229 प्रांत + 70 संस्थाने)
- पहिली बैठक: 9 डिसेंबर 1946, अध्यक्ष - सच्चिदानंद सिन्हा
- स्थायी अध्यक्ष: डॉ. राजेंद्र प्रसाद (11 डिसेंबर 1946)
- उद्दिष्टांचा ठराव: नेहरू, 13 डिसेंबर 1946, मंजूर - 22 जानेवारी 1947
- मसुदा समिती: 29 ऑगस्ट 1947, अध्यक्ष - डॉ. आंबेडकर
- घटनात्मक सल्लागार: बी. एन. राव
- स्वीकारली: 26 नोव्हेंबर 1949 - संविधान दिन
- लागू: 26 जानेवारी 1950 - प्रजासत्ताक दिन
- कालावधी: 2 वर्षे 11 महिने 18 दिवस
- बैठका: 11 अधिवेशने, 165 दिवस
- खर्च: 64 लाख रुपये
- 26 जानेवारी का: 1930 पूर्ण स्वराज्य दिन
17A. घटनासभेचे कार्यपद्धती नियम - कसे काम झाले?
घटनासभेचे काम व्यवस्थित चालावे म्हणून "नियम समिती" स्थापन केली होती. अध्यक्ष - डॉ. राजेंद्र प्रसाद.
- भाषा: चर्चा इंग्रजी आणि हिंदी दोन्ही भाषेत होत होती. काही सदस्य मराठी, बंगाली, तामिळ मध्ये बोलत.
- मतदान पद्धत: हात उंचावून मतदान. EVM नव्हते.
- सार्वजनिक चर्चा: पहिला मसुदा फेब्रुवारी 1948 मध्ये जनतेसाठी प्रकाशित. 8000+ सूचना आल्या.
- दुरुस्त्या: प्रत्येक कलमावर 3 वेळा वाचन झाले. 7635 दुरुस्त्या मांडल्या, 2473 स्वीकारल्या.
- सदस्यांची हजेरी: सरासरी 60-70% उपस्थिती. पण महत्वाच्या वेळी 90% पेक्षा जास्त.
17B. वादग्रस्त मुद्दे आणि घटनासभेतील चर्चा
17C. राज्यघटनेवर टीका आणि समर्थन
टीका:
- खूप मोठी: 395 कलमे. वकीलांची राज्यघटना.
- विदेशी कायद्यांची नक्कल: UK, USA, आयर्लंड कडून घेतली.
- केंद्रीयकरण: राज्ये कमजोर केली.
- विलंब: 2 वर्ष 11 महिने लागले.
समर्थन:
- विविधतेचा विचार: एवढ्या मोठ्या देशासाठी मोठी घटनाच लागणार.
- लवचिकता: दुरुस्ती करता येते. Article 368
- सामाजिक न्याय: SC/ST, महिला, अल्पसंख्याक यांना अधिकार.
- जगातील सर्वोत्तम तरतुदी: प्रत्येक देशाकडून चांगले घेतले.
17D. राज्यघटनेच्या मूळ प्रतीचे वैशिष्ट्य
| बाब | माहिती |
|---|---|
| कुठे ठेवली आहे | संसद भवन, नवी दिल्ली. हेलियम गॅसच्या पेटीत. |
| पाने | मूळ 251 पाने. इंग्रजी 228, हिंदी 284 |
| लेखक | एस. एन. मुखर्जी - इंग्रजी, प्रेम बिहारी नारायण रायजादा - हिंदी |
| चित्रकार | नंदलाल बोस - शांतिनिकेतन. प्रत्येक पानावर चित्रे. |
| वजन | 3.75 किलो |
17E. 50 अतिरिक्त MCQ with Explanation - Police Bharti Level
21. घटनासभेत एकूण किती महिला सदस्य होत्या?
A) 10 B) 15 ✅ C) 20 D) 25
स्पष्टीकरण: सरोजिनी नायडू, विजयालक्ष्मी पंडित, हंसा मेहता, दुर्गाबाई
देशमुख यांचा समावेश.
22. राज्यघटना हस्तलिखित कोणी लिहिली?
A) डॉ. आंबेडकर B) बी. एन. राव C) एस. एन. मुखर्जी ✅ D) नेहरू
स्पष्टीकरण: त्यांचे हस्ताक्षर खूप
सुंदर होते.
23. राज्यघटनेच्या मुखपृष्ठावरील चित्र कोणी काढले?
A) रवी वर्मा B) नंदलाल बोस ✅ C) अमृता शेरगिल D) जामिनी रॉय
24. घटनासभेत सर्वात जास्त वयाचे सदस्य?
A) गांधीजी B) डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा ✅ C) नेहरू D) पटेल
स्पष्टीकरण: म्हणूनच त्यांना तात्पुरते
अध्यक्ष केले.
25. "Objectives Resolution" चे दुसरे नाव?
A) प्रस्तावना B) उद्दिष्टांचा ठराव ✅ C) मसुदा D) ठराव 1946
26. घटनासभेत एकूण किती वेळा बैठक झाली?
A) 10 B) 11 ✅ C) 12 D) 13
27. Article 1 नुसार भारताचे नाव काय?
A) Bharat B) India C) India, that is Bharat ✅ D) Hindustan
28. राज्यघटना दुरुस्तीचे कलम कोणते?
A) 360 B) 365 C) 368 ✅ D) 370
29. डॉ. आंबेडकर यांना कोणते मंत्रालय दिले होते?
A) शिक्षण B) संरक्षण C) कायदे मंत्री ✅ D) गृह
30. पहिल्या मसुद्यात एकूण किती कलमे होती?
A) 395 B) 243 ✅ C) 448 D) 300
31. "Union of States" हा शब्द कोणी वापरला?
A) नेहरू B) पटेल C) डॉ. आंबेडकर ✅ D) गांधी
स्पष्टीकरण: भारत संघराज्य नसून राज्यांचे संघ आहे.
32. घटनासभेत अल्पसंख्याकांचे प्रतिनिधित्व कोण होते?
A) अबुल कलाम आझाद B) एच. सी. मुखर्जी ✅ C) सादुल्ला D) सर्व
33. राज्यघटना लागू झाल्यावर पहिले राष्ट्रपती?
A) नेहरू B) पटेल C) डॉ. राजेंद्र प्रसाद ✅ D) राधाकृष्णन
34. 42वी घटना दुरुस्ती कधी झाली?
A) 1970 B) 1976 ✅ C) 1980 D) 1950
स्पष्टीकरण: यात "समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष" आणि मूलभूत कर्तव्ये
जोडली.
35. प्रस्तावनेत "बंधुता" हा शब्द कोणत्या देशाकडून घेतला?
A) USA B) UK C) फ्रान्स ✅ D) USSR
36. घटनासभेची शेवटची बैठक कधी?
A) 24 जानेवारी 1950 B) 26 नोव्हेंबर 1949 ✅ C) 15 ऑगस्ट 1947 D) 26 जानेवारी 1950
37. मसुदा समितीत एकूण किती सदस्य?
A) 5 B) 7 ✅ C) 9 D) 11
38. "सामाजिक, आर्थिक, राजकीय न्याय" हे कोठून घेतले?
A) UK B) USA C) रशियन क्रांती ✅ D) फ्रान्स
39. राज्यपालांची नियुक्ती कोणत्या देशाकडून?
A) USA B) कॅनडा ✅ C) ऑस्ट्रेलिया D) आयर्लंड
40. राज्यघटनेतील "Secular" शब्द कधी जोडला?
A) 1950 B) 1960 C) 1976 ✅ D) 1991
41. घटनासभेचे तात्पुरते सचिव कोण?
A) बी. एन. राव B) एच. व्ही. आर. आयंगार ✅ C) एस. एन. मुखर्जी D) के. एम. मुन्शी
42. Article 17 काय सांगते?
A) समानता B) अस्पृश्यता निवारण ✅ C) स्वातंत्र्य D) शिक्षणाचा अधिकार
43. राज्यघटनेचे शिल्पकार कोणाला म्हणतात?
A) नेहरू B) पटेल C) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ✅ D) राजेंद्र प्रसाद
44. पहिल्या महिला राज्यपाल कोण?
A) इंदिरा गांधी B) सरोजिनी नायडू ✅ C) विजयालक्ष्मी पंडित D) हंसा मेहता
45. "Directive Principles" कोणत्या देशाकडून?
A) USA B) UK C) आयर्लंड ✅ D) ऑस्ट्रेलिया
46. घटनासभेत मुस्लिम लीगचे किती सदस्य होते?
A) 50 B) 73 ✅ C) 90 D) 100
स्पष्टीकरण: फाळणीनंतर ते पाकिस्तानमध्ये गेले.
47. राज्यघटनेत एकूण किती भाग आहेत?
A) 20 B) 22 C) 25 ✅ D) 30
स्पष्टीकरण: मूळ 22, आता 25
48. "Quasi-Federal" हे नाव कोणाने दिले?
A) नेहरू B) के. सी. व्हियर ✅ C) आंबेडकर D) पटेल
49. राज्यघटना लागू होण्यापूर्वी अंतरिम सरकारचे पंतप्रधान कोण?
A) पटेल B) जवाहरलाल नेहरू ✅ C) राजेंद्र प्रसाद D) आझाद
50. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी कोणते कलम लगेच लागू झाले?
A) 1-4 B) 5, 6, 7, 8, 9 ✅ C) 12-35 D) 352-360
स्पष्टीकरण: नागरिकत्वासंबंधी कलमे तात्काळ लागू.
17F. MPSC/Police साठी 100 शब्दातील उत्तर लेखन
उत्तर: 1946 च्या कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार घटनासभा स्थापन झाली. एकूण 389 सदस्य - 296 ब्रिटिश भारत, 93 संस्थाने. सदस्य प्रांतीय विधानसभांनी निवडले. 9 डिसेंबर 1946 ला पहिली बैठक. डॉ. राजेंद्र प्रसाद अध्यक्ष. उद्देश - भारताची राज्यघटना तयार करणे. 2 वर्ष 11 महिने 18 दिवसात काम पूर्ण. 26 नोव्हेंबर 1949 ला स्वीकारली, 26 जानेवारी 1950 ला लागू.
उत्तर: डॉ. आंबेडकर मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते. 29 ऑगस्ट 1947 ते 26 नोव्हेंबर 1949 पर्यंत काम केले. जगातील 60 राज्यघटनांचा अभ्यास केला. सामाजिक न्याय, अस्पृश्यता निवारण, महिला हक्क, कामगार हक्क यावर भर दिला. त्यांना "भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार" म्हणतात. 25 नोव्हेंबर 1949 चे भाषण ऐतिहासिक आहे.
17G. Last 10 Years Question Trend Analysis
| परीक्षा | प्रश्नांची संख्या | सगळ्यात जास्त विचारले टॉपिक |
|---|---|---|
| MPSC Pre | 8-10 प्रश्न | तारखा, समित्या, अध्यक्ष |
| Police Bharti | 3-5 प्रश्न | 26 नोव्हेंबर, 26 जानेवारी, आंबेडकर |
| Talathi | 2-3 प्रश्न | कॅबिनेट मिशन, सदस्य संख्या |
| SSC | 2-4 प्रश्न | Sources, वैशिष्ट्ये |
17H. स्मरण तंत्र - Mnemonics
- तारखा: 9-11-13-22-29-26-26 = 9 डिसेंबर बैठक, 11 डिसेंबर राजेंद्र, 13 डिसेंबर ठराव, 22 जानेवारी मंजूर, 29 ऑगस्ट मसुदा, 26 नोव्हेंबर स्वीकार, 26 जानेवारी लागू
- LCA: Lawrence, Cripps, Alexander = कॅबिनेट मिशन 1946
- नेहरू = संघ: संघ शक्ती + संघ राज्यघटना समिती
- पटेल = प्रांत + अधिकार: प्रांतीय राज्यघटना + मूलभूत अधिकार + अल्पसंख्याक
- आंबेडकर = मसुदा: फक्त मसुदा समिती
- Sources: UK = संसद, USA = हक्क, आयर्लंड = DPSP, कॅनडा = संघराज्य
18. निष्कर्ष
भारतीय राज्यघटना ही केवळ कायद्यांचा दस्तऐवज नाही तर भारताच्या लोकशाहीचे, स्वातंत्र्याचे, समतेचे आणि सामाजिक न्यायाचे प्रतीक आहे. घटनासभेतील 299 सदस्यांनी अथक परिश्रम, अभ्यास आणि विचारमंथन करून जगातील सर्वात व्यापक आणि तपशीलवार राज्यघटनांपैकी एक राज्यघटना तयार केली.
Police Bharti, Talathi, ZP, MPSC, SSC, UPSC साठी राज्यघटना निर्मिती प्रक्रिया हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. घटनासभेची स्थापना, उद्दिष्टांचा ठराव, मसुदा समिती, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे योगदान, राज्यघटना स्वीकारण्याची आणि लागू होण्याची तारीख, कालावधी, खर्च हे मुद्दे विशेष लक्षात ठेवा.
Visit: www.visiongovacademy.online
Telegram Join करा: @VisionGovAcademy
राज्यघटना, इतिहास, भूगोल, विज्ञान चे 100% Free Notes साठी Website Bookmark करा.
जय हिंद! जय संविधान! 📚
Post a Comment