वनस्पतींचे वर्गीकरण :संपूर्ण माहिती
प्रकाशित: 31 मे 2026 | वर्ग: वनस्पतीशास्त्र, MPSC, वनरक्षक भरती
1. प्रस्तावना : वनस्पती म्हणजे काय?
पृथ्वीवर सुमारे 3.9 लाख वनस्पतींच्या प्रजाती आढळतात. इतक्या प्रचंड विविधतेचा अभ्यास करणे सोपे जावे म्हणून शास्त्रज्ञांनी वनस्पतींचे वर्गीकरण केले. वनस्पतींचे वर्गीकरण म्हणजे त्यांच्या समान लक्षणांनुसार त्यांना गटांमध्ये विभागणे. यामुळे प्रत्येक वनस्पतीची रचना, पुनरुत्पादन, उत्क्रांती आणि उपयोग समजणे सोपे होते. कॅरोलस लिनियस यांना 'आधुनिक वर्गीकरणाचा जनक' म्हणतात. त्यांनी 1753 मध्ये 'Species Plantarum' हा ग्रंथ लिहिला.
वनस्पतींचे वर्गीकरण प्रामुख्याने दोन प्रकारे केले जाते: 1. नैसर्गिक वर्गीकरण आणि 2. कृत्रिम वर्गीकरण. आज आपण शास्त्रज्ञ आयखलर यांनी मांडलेल्या नैसर्गिक वर्गीकरण पद्धतीचा अभ्यास करणार आहोत.
2. वनस्पती सृष्टीची मुख्य विभागणी
वनस्पती सृष्टीचे दोन प्रमुख उप-सृष्टींमध्ये विभाजन केले जाते:
- क्रिप्टोगॅम्स Cryptogamae: अपुष्प वनस्पती. यांना फुले, फळे, बिया येत नाहीत. यांचे जननांग झाकलेले असतात. उदा. शेवाळ, नेचे.
- फॅनेरोगॅम्स Phanerogamae: सपुष्प वनस्पती. यांना फुले, फळे आणि बिया येतात. यांचे जननांग उघडे असतात. उदा. आंबा, पाइन.
2.1 क्रिप्टोगॅम्सचे तीन विभाग
क्रिप्टोगॅम्सचे शरीर रचनेनुसार तीन विभाग पडतात: थॅलोफायटा, ब्रायोफायटा आणि टेरिडोफायटा.
अ) थॅलोफायटा Thallophyta
या सर्वात आदिम वनस्पती आहेत. यांचे शरीर 'थॅलस' सारखे असते, म्हणजे मूळ, खोड, पान असे वेगळे भाग नसतात. बहुतेक जलचर आहेत. यांचे दोन उप-विभाग आहेत:
- शैवाल Algae: हरितद्रव्यामुळे स्वतःचे अन्न तयार करतात. स्वयंपोषी. उदा. स्पायरोगायरा, क्लॅमिडोमोनास, केल्प. केल्प 100 मीटरपर्यंत वाढते. समुद्री शैवालांपासून अगर, आयोडीन मिळते.
- कवक Fungi: हरितद्रव्य नसते. परपोषी किंवा मृतोपजीवी. उदा. यीस्ट, मशरूम, म्यूकर. पेनिसिलिन हे प्रतिजैविक Penicillium कवकापासून मिळते.
- लायकेन्स Lichens: शैवाल आणि कवक यांचा सहजीवनाचा परिणाम. खडकावर वाढणारी पहिली वनस्पती. प्रदूषण दर्शक आहेत.
ब) ब्रायोफायटा Bryophyta
यांना 'वनस्पती सृष्टीचे उभयचर' म्हणतात. कारण पाणी असल्याशिवाय यांचे लैंगिक पुनरुत्पादन होत नाही. यांचे शरीर मूळ, खोड, पान यात विभागलेले असते पण खरी वाहक यंत्रणा नसते. मुळाऐवजी 'मूलाभास' असतात. उदा. मॉस, रिक्सिया, मार्केन्शिया. स्फॅग्नम मॉस पाणी धरून ठेवते म्हणून त्याला 'बॉग मॉस' म्हणतात. नर्सरीमध्ये वापरतात.
क) टेरिडोफायटा Pteridophyta
या पहिल्या संवहनी वनस्पती आहेत. म्हणजे यांच्यात अन्न आणि पाणी वाहून नेण्यासाठी झायलेम आणि फ्लोएम असते. मूळ, खोड, पान वेगळे असतात. पण यांना फुले येत नाहीत. पानांच्या मागे 'सोरस' मध्ये बीजाणू तयार होतात. उदा. नेचे, मॉर्सिलिया, हॉर्सटेल. यांना 'सापाच्या पिल्लांचा राजा' पण म्हणतात. कोळशाचे मोठे साठे हे प्राचीन टेरिडोफायटा पासून बनले आहेत.
2.2 फॅनेरोगॅम्सचे दोन विभाग : बीजधारी वनस्पती
यांना 'स्पर्माटोफायटा' पण म्हणतात. यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे बीज तयार होते. यांचे दोन उप-विभाग आहेत: अनावृतबीजी आणि आवृतबीजी.
अ) अनावृतबीजी Gymnosperms
'Gymno' = नग्न, 'Sperm' = बीज. म्हणजे नग्न बीज असलेल्या वनस्पती. यांच्या बीजांभोवती फळाचे आवरण नसते. या बहुतेक सदाहरित आणि शंकूधारी असतात. पाने सुईसारखी असतात ज्यामुळे बाष्पोत्सर्जन कमी होते. उदा. पाइन, देवदार, सायकस, निटम, थूजा. सायकसला 'जिवंत जीवाश्म' म्हणतात कारण ते डायनासोरच्या काळापासून तसेच आहे. यांचे लाकूड हलके व मजबूत असल्याने फर्निचर, रेल्वे स्लीपर बनवतात.
ब) आवृतबीजी Angiosperms
'Angio' = आवरण, 'Sperm' = बीज. म्हणजे बीज फळात बंदिस्त असलेल्या वनस्पती. या सर्वात उत्क्रांत वनस्पती आहेत. यांना खरी फुले येतात. फुलाचे रूपांतर फळात होते आणि बीज फळाच्या आत सुरक्षित असते. पृथ्वीवरील 80% वनस्पती आवृतबीजी आहेत. यांचे बीजदलांनुसार दोन वर्ग पडतात:
| लक्षण | एकबीजपत्री Monocot | द्विबीजपत्री Dicot |
|---|---|---|
| बीजदल | बी मध्ये एकच दल | बी मध्ये दोन दले |
| मुळे | तंतुमय मुळे | सोटमूळ |
| पानांच्या शिरा | समांतर शिराविन्यास | जाळीदार शिराविन्यास |
| खोड | पोकळ, पेरांवर फुगीर | संपूर्ण, भरीव |
| फुलाचे भाग | 3 किंवा 3 च्या पटीत | 4 किंवा 5 च्या पटीत |
| उदाहरण | गहू, मका, केळी, बांबू, गवत | आंबा, वड, हरभरा, सूर्यफूल, गुलाब |
3. वनस्पती वर्गीकरणाचे महत्त्व
- ओळख पटवणे: नवीन प्रजाती शोधल्यावर ती कोणत्या गटात मोडते हे कळते.
- उत्क्रांतीचा अभ्यास: आदिम शेवाळापासून उत्क्रांत आंब्यापर्यंत वनस्पती कशा विकसित झाल्या हे कळते.
- औषधी उपयोग: एका कुळातील वनस्पतींचे गुणधर्म सारखे असतात. उदा. Solanaceae कुळातील बटाटा, टोमॅटो, वांगी.
- शेती व वनसंवर्धन: पिकांचे रोग, नको असलेले तण कोणत्या गटातील आहे हे कळल्यावर नियंत्रण सोपे जाते.
4. वनरक्षक परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- सर्वात मोठा गट: आवृतबीजी Angiosperms.
- सर्वात लहान वनस्पती: वोल्फिया, एक थॅलोफायटा.
- सर्वात उंच वृक्ष: सिक्वॉइया, एक अनावृतबीजी.
- जिवंत जीवाश्म: सायकस, गिंकगो बायलोबा.
- हरितद्रव्य नसलेली वनस्पती: कवक, अमरबेल Cuscuta.
- कीटकभक्षी वनस्पती: घटपर्णी Nepenthes, ड्रोसेरा. या द्विबीजपत्री आहेत.
5. निष्कर्ष
वनस्पतींचे वर्गीकरण हा वनस्पतीशास्त्राचा पाया आहे. शेवाळापासून आंब्यापर्यंतचा प्रवास हा उत्क्रांतीचा 400 कोटी वर्षांचा इतिहास आहे. थॅलोफायटामध्ये शरीर विभागणी नाही, ब्रायोफायटामध्ये वाहक यंत्रणा नाही, टेरिडोफायटामध्ये बीज नाही, अनावृतबीजींना फळ नाही आणि आवृतबीजींमध्ये सर्व आहे. हा क्रम लक्षात ठेवला की वनरक्षक, MPSC, कृषी या सर्व परीक्षांमध्ये 2-3 प्रश्न नक्की सुटतील. झाडे लावा, झाडे जगवा!
No comments:
Post a Comment