जीवशास्त्राचा अभ्यास करताना सर्वात पहिला आणि महत्वाचा घटक म्हणजे पेशी (Cell). तुम्ही, मी, झाडं, प्राणी, सगळे सजीव अब्जावधी पेशींपासून बनलेले आहोत. म्हणूनच पेशीला जीवनाचा मूलभूत घटक असे म्हणतात. आजच्या या पोस्ट मध्ये आपण पेशी म्हणजे काय, वनस्पती पेशी आणि प्राणी पेशी यांचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत. हा टॉपिक MPSC, Vanrakshak, Talathi, Police Bharti परीक्षेसाठी खूप महत्वाचा आहे.

पेशी म्हणजे काय? | What is Cell in Marathi

पेशी ही सजीवांची संरचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक आहे. थोडक्यात सांगायचं तर, वीटांशिवाय घर बांधता येत नाही, तसेच पेशींशिवाय कोणताही सजीव तयार होऊ शकत नाही. काही सजीव फक्त एकाच पेशीचे बनलेले असतात, जसे की अमीबा. त्यांना एकपेशीय सजीव म्हणतात. तर मानव, प्राणी, झाडे हे अब्जावधी पेशींपासून बनलेले असतात, त्यांना बहुपेशीय सजीव म्हणतात.

रॉबर्ट हूक या शास्त्रज्ञाने इ.स. 1665 मध्ये सर्वप्रथम पेशीचा शोध लावला. त्याने स्वतः बनवलेल्या सूक्ष्मदर्शकाखाली कॉर्कच्या तुकड्याचे निरीक्षण केले तेव्हा त्याला मधमाशांच्या पोळ्यासारख्या छोट्या छोट्या खोल्या दिसल्या. त्याने त्यांना 'सेल' म्हणजे पेशी हे नाव दिले.

पेशीचे मुख्य तीन भाग:

  1. पेशीपटल (Cell Membrane): हे पेशीचे सर्वात बाहेरचे आवरण असते. ते पेशीचे संरक्षण करते आणि कोणते पदार्थ आत घ्यायचे व कोणते बाहेर टाकायचे हे ठरवते.
  2. केंद्रक (Nucleus): याला पेशीचा 'मेंदू' किंवा 'नियंत्रण कक्ष' म्हणतात. पेशीची सर्व कामे केंद्रक नियंत्रित करतो. यातच गुणसूत्रे असतात जी अनुवंशिक गुणधर्म एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे नेतात.
  3. पेशीद्रव्य (Cytoplasm): पेशीपटल आणि केंद्रक यांच्या मधल्या भागात जेली सारखा द्रव पदार्थ असतो त्याला पेशीद्रव्य म्हणतात. पेशीतील सर्व अंगके यातच विखुरलेली असतात.

वनस्पती पेशी | Plant Cell Information in Marathi

वनस्पती पेशी ही प्राणी पेशीपेक्षा थोडी वेगळी असते. वनस्पतींना स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करावे लागते, त्यांना ताठ उभे राहावे लागते, म्हणून त्यांच्या पेशींची रचना विशेष असते.

वनस्पती पेशीची वैशिष्ट्ये:

  • पेशीभित्तिका (Cell Wall): हे वनस्पती पेशीचे सर्वात महत्वाचे वैशिष्ट्य आहे. पेशीपटलाच्या बाहेर सेल्युलोजपासून बनलेले एक जाड आणि टणक आवरण असते. यामुळे वनस्पतींना आकार आणि ताठरता मिळते. ही प्राणी पेशीमध्ये नसते.
  • हरितलवक (Chloroplast): यात हरितद्रव्य म्हणजे क्लोरोफिल असते. याच्यामुळेच पाने हिरवी दिसतात आणि प्रकाशसंश्लेषण क्रिया घडून वनस्पती स्वतःचे अन्न तयार करतात. प्राणी पेशीत हरितलवक नसतात.
  • मोठी रिक्तिका (Large Vacuole): वनस्पती पेशीच्या मध्यभागी एक खूप मोठी रिक्तिका असते. ती पाणी, अन्न आणि टाकाऊ पदार्थ साठवून ठेवते. पेशीला ताण देऊन ताठ ठेवण्याचे कामही हीच करते.
  • आकार: वनस्पती पेशींचा आकार सामान्यतः चौकोनी किंवा आयताकृती असतो.

प्राणी पेशी | Animal Cell Information in Marathi

आपल्या शरीरातील पेशी या प्राणी पेशी आहेत. यांना स्वतःचे अन्न तयार करता येत नाही आणि यांना ताठ राहण्यासाठी सांगाड्याची गरज असते.

प्राणी पेशी

प्राणी पेशीची वैशिष्ट्ये:

  • पेशीभित्तिका नसते: प्राणी पेशीमध्ये फक्त पेशीपटल असते. पेशीभित्तिका नसल्यामुळे या पेशींना विशिष्ट आकार नसतो.
  • हरितलवक नसते: प्राणी स्वतःचे अन्न तयार करू शकत नाहीत, त्यामुळे त्यांच्या पेशींमध्ये हरितलवक नसते.
  • लहान रिक्तिका (Small Vacuoles): प्राणी पेशीमध्ये एक मोठी रिक्तिका नसून अनेक लहान लहान रिक्तिका असतात. त्या तात्पुरत्या स्वरूपात पदार्थ साठवतात.
  • ताराकेंद्र (Centrosome): हे फक्त प्राणी पेशीमध्ये आढळते. पेशी विभाजनाच्या वेळी याची महत्वाची भूमिका असते.
  • आकार: प्राणी पेशींचा आकार सामान्यतः गोल किंवा अनियमित असतो.

वनस्पती पेशी आणि प्राणी पेशी यातील फरक | Difference Between Plant Cell and Animal Cell

परीक्षेत हा फरक हमखास विचारला जातो. खालील टेबल नीट पाठ करा.

मुद्दा वनस्पती पेशी (Plant Cell) प्राणी पेशी (Animal Cell)
पेशीभित्तिका असते (सेल्युलोजची बनलेली) नसते
आकार चौकोनी किंवा आयताकृती, निश्चित गोल किंवा अनियमित, अनिश्चित
हरितलवक असते (प्रकाशसंश्लेषणासाठी) नसते
रिक्तिका एक मोठी रिक्तिका मध्यभागी असते अनेक लहान लहान रिक्तिका असतात
ताराकेंद्र नसते असते (पेशी विभाजनासाठी)
अन्न साठा स्टार्चच्या स्वरूपात ग्लायकोजेनच्या स्वरूपात

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. पेशीचा शोध कोणी लावला?

रॉबर्ट हूक या शास्त्रज्ञाने इ.स. 1665 मध्ये पेशीचा शोध लावला.

2. पेशीचा ऊर्जा केंद्र कोणाला म्हणतात?

तंतुकणिका (Mitochondria) ला पेशीचा ऊर्जा केंद्र म्हणतात. कारण पेशीला लागणारी ऊर्जा ATP च्या स्वरूपात येथेच तयार होते.

3. वनस्पती पेशी आणि प्राणी पेशीमध्ये मुख्य फरक काय आहे?

मुख्य फरक म्हणजे वनस्पती पेशीमध्ये पेशीभित्तिका आणि हरितलवक असते, जी प्राणी पेशीमध्ये नसते.

निष्कर्ष

तर मित्रांनो, आपण बघितले की पेशी हा जीवनाचा पाया आहे. वनस्पती पेशी आणि प्राणी पेशी यांची रचना त्यांच्या कार्यानुसार वेगळी आहे. हा टॉपिक स्पर्धा परीक्षेसाठी खूप महत्वाचा आहे. वर दिलेला फरकाचा तक्ता नीट लक्षात ठेवा. जर ही पोस्ट आवडली असेल तर तुमच्या मित्रांसोबत नक्की Share करा. धन्यवाद!