भारतीय राज्यघटनेची महत्वाची कलमे PDF | कलम 1 ते 395 संपूर्ण माहिती MPSC UPSC

🇮🇳

भारतीय राज्यघटनेची महत्वाची कलमे

📜 MPSC | UPSC | Police | Talathi साठी One Liner

⚖️ 395 कलमे | 22 भाग | 12 अनुसूची

📚 Quick Facts

✍️ निर्माते:
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

📅 लागू:
26 जानेवारी 1950

📖 सर्वात मोठी:
जगातील लिखित राज्यघटना

🏛️ भाग 1: संघराज्य व त्याचे राज्यक्षेत्र - कलम 1 ते 4

📍 कलम 1: भारताचे नाव आणि राज्यक्षेत्र
👉 India म्हणजेच भारत हा राज्यांचा संघ असेल.

📍 कलम 2: नवीन राज्यांची स्थापना किंवा प्रवेश
👉 संसद नवीन राज्ये बनवू शकते.

📍 कलम 3: नवीन राज्य निर्मिती व सीमा बदल
👉 राज्यांचे क्षेत्र, सीमा, नाव बदलू शकते.

📍 कलम 4: पहिली व चौथी अनुसूची दुरुस्ती
👉 कलम 2 व 3 साठी घटनादुरुस्तीची गरज नाही.

👤 भाग 2: नागरिकत्व - कलम 5 ते 11

📍 कलम 5: राज्यघटनेच्या प्रारंभी नागरिकत्व
👉 भारतात जन्मलेला, आई-वडील भारतीय = नागरिक.

📍 कलम 6: पाकिस्तानातून स्थलांतरितांचे नागरिकत्व
👉 19 जुलै 1948 पूर्वी आलेल्यांना नागरिकत्व.

📍 कलम 11: संसदेला नागरिकत्व कायदा करण्याचा अधिकार
👉 Citizenship Act 1955 याच कलमानुसार.

⚖️ भाग 3: मूलभूत हक्क - कलम 12 ते 35

📍 कलम 14: कायद्यापुढे समानता
👉 Equality Before Law - सर्वांना समान हक्क.

📍 कलम 15: धर्म, वंश, जात, लिंग भेदभावास मनाई
👉 कोणताही भेदभाव करता येणार नाही.

📍 कलम 16: सार्वजनिक नोकरीत समान संधी
👉 सरकारी नोकरीत आरक्षणाची तरतूद.

📍 कलम 17: अस्पृश्यता नष्ट
👉 Untouchability हा गुन्हा आहे.

📍 कलम 19: स्वातंत्र्याचे 6 हक्क
👉 भाषण, सभा, संघटना, संचार, वास्तव्य, व्यवसाय स्वातंत्र्य.

📍 कलम 21: जीवित व व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचा हक्क
👉 Right to Life - सर्वात महत्वाचा हक्क.

📍 कलम 21A: शिक्षणाचा हक्क
👉 6 ते 14 वयोगटाला मोफत व सक्तीचे शिक्षण.

📍 कलम 32: घटनात्मक उपायांचा हक्क
👉 डॉ. आंबेडकर म्हणाले - "हृदय व आत्मा" | Supreme Court मध्ये Writ.

🎯 भाग 4: राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे - कलम 36 ते 51

📍 कलम 40: ग्रामपंचायतींची स्थापना
👉 Panchayati Raj ची तरतूद.

📍 कलम 44: समान नागरी कायदा
👉 Uniform Civil Code - सर्वांसाठी एक कायदा.

📍 कलम 48: गोहत्या बंदी
👉 गाय, वासरू यांच्या कत्तलीवर बंदी.

📍 कलम 51: आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षा
👉 UN Charter ला प्रोत्साहन.

🙏 भाग 4A: मूलभूत कर्तव्ये - कलम 51A

📍 कलम 51A: 11 मूलभूत कर्तव्ये
👉 42वी घटनादुरुस्ती 1976 | राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत यांचा आदर, पर्यावरण रक्षण इ.

🏛️ राष्ट्रपती, संसद, पंतप्रधान

📍 कलम 52: भारताचा राष्ट्रपती
👉 देशाचा प्रथम नागरिक.

📍 कलम 72: राष्ट्रपतीचा माफीचा अधिकार
👉 फाशीची शिक्षा माफ करू शकतात.

📍 कलम 74: पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ
👉 राष्ट्रपतीला सल्ला देण्यासाठी मंत्रिमंडळ.

📍 कलम 76: भारताचा महान्यायवादी
👉 Attorney General - सरकारचा मुख्य वकील.

📍 कलम 79: संसदेची रचना
👉 राष्ट्रपती + लोकसभा + राज्यसभा.

📍 कलम 110: धन विधेयक
👉 Money Bill फक्त लोकसभेत मांडता येते.

⚖️ न्यायपालिका

📍 कलम 124: सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना
👉 Supreme Court of India.

📍 कलम 143: राष्ट्रपतीचा सल्ला घेण्याचा अधिकार
👉 Supreme Court कडून सल्ला मागू शकतात.

📍 कलम 214: उच्च न्यायालय
👉 प्रत्येक राज्यासाठी High Court.

🚨 आणीबाणी - कलम 352 ते 360

📍 कलम 352: राष्ट्रीय आणीबाणी
👉 युद्ध, बाह्य आक्रमण, सशस्त्र बंडामुळे.

📍 कलम 356: राज्य आणीबाणी / राष्ट्रपती राजवट
👉 राज्य सरकार बरखास्त करता येते.

📍 कलम 360: आर्थिक आणीबाणी
👉 भारतात आजपर्यंत लागली नाही.

✏️ घटनादुरुस्ती - कलम 368

📍 कलम 368: घटनादुरुस्तीची प्रक्रिया
👉 संसदेला घटना बदलण्याचा अधिकार. आतापर्यंत 106+ दुरुस्त्या.