मराठी वर्णमाला संपूर्ण माहिती: स्वर, व्यंजन, जोडाक्षरे आणि नियम PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

बंगालची फाळणी 1905: कारणे, परिणाम आणि वंगभंग चळवळ - MPSC साठी संपूर्ण नोट्स

महत्व: बंगालची फाळणी हा आधुनिक भारताच्या इतिहासातील सर्वात निर्णायक टप्पा आहे. येथूनच जहालवाद, स्वदेशी, बहिष्कार, क्रांतिकारी चळवळ सुरू झाली. 2013 ते 2025 पर्यंत MPSC ने 17 प्रश्न विचारले आहेत. Police Bharti 2024 ला 2 प्रश्न आले होते. हा लेख NCERT Class 12, Bipin Chandra यांच्या पुस्तकावर आधारित आहे.

1. बंगालची फाळणी म्हणजे काय? तारीख आणि रचना

जाहीर: 20 जुलै 1905 | लागू: 16 ऑक्टोबर 1905 | व्हाईसरॉय: लॉर्ड कर्झन | रद्द: 12 डिसेंबर 1911

भारताचा तत्कालीन व्हाईसरॉय लॉर्ड कर्झन याने 20 जुलै 1905 रोजी बंगाल प्रांताची फाळणी करण्याचा निर्णय जाहीर केला. 16 ऑक्टोबर 1905 रोजी त्याची अंमलबजावणी झाली. हा दिवस बंगालमध्ये "राष्ट्रीय शोक दिवस" म्हणून पाळला गेला.

1.1 फाळणीपूर्वी बंगालची स्थिती

1905 मध्ये बंगाल प्रांतात आजचा पश्चिम बंगाल, बिहार, ओडिशा, झारखंड, बांगलादेश आणि आसाम यांचा समावेश होता. एकूण लोकसंख्या: 7.85 कोटी. क्षेत्रफळ: 4,89,500 चौ.कि.मी. हा ब्रिटिश भारतातील सर्वात मोठा प्रांत होता.

1.2 फाळणीनंतर 2 नवीन प्रांत

नवीन प्रांत	राजधानी	समाविष्ट प्रदेश	हिंदू:मुस्लिम लोकसंख्या
1. पूर्व बंगाल आणि आसाम	ढाका	पूर्व बंगाल, आसाम, चितगाव, ढाका, राजशाही	1.2 कोटी हिंदू : 1.8 कोटी मुस्लिम
2. पश्चिम बंगाल	कलकत्ता	पश्चिम बंगाल, बिहार, ओडिशा, छोटा नागपूर	4.2 कोटी हिंदू : 90 लाख मुस्लिम

2. फाळणीमागची 2 कारणे: अधिकृत Vs खरे कारण

अ. अधिकृत कारण - प्रशासकीय गैरसोय

लॉर्ड कर्झनचे म्हणणे: "7.85 कोटी लोकसंख्येचा प्रांत एका लेफ्टनंट गव्हर्नरला सांभाळणे अशक्य आहे. फाळणीमुळे प्रशासन सुधारेल, विकास होईल." पण हे कारण दिशाभूल करणारे होते. कारण मद्रास आणि मुंबई प्रांत पण मोठे होते, त्यांची फाळणी केली नाही.

ब. खरा उद्देश - "फोडा आणि राज्य करा" | Divide and Rule

1. 1. बंगाली राष्ट्रवाद तोडणे: 1905 ला बंगाल हे भारतीय राष्ट्रवादाचे केंद्र होते. सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, रवींद्रनाथ टागोर, अरबिंदो घोष यांचा प्रभाव होता. काँग्रेसच्या अधिवेशनातील 50% प्रतिनिधी बंगाली असत. कर्झन स्वतः म्हणाला: "Bengalis are a nation within a nation. Their influence must be reduced."
2. 2. हिंदू-मुस्लिम दरी निर्माण करणे: ढाका चा नवाब सलीमुल्ला याला कर्झनने आश्वासन दिले की नवीन प्रांतात मुस्लिम बहुसंख्य असतील. त्यामुळे सलीमुल्ला ने फाळणीला पाठिंबा दिला. 1906 ला याच ढाका येथे ऑल इंडिया मुस्लिम लीग ची स्थापना झाली. हा ब्रिटिशांचा पहिला यशस्वी धार्मिक फुटीचा प्रयोग होता.
3. 3. कलकत्तेचे महत्व संपवणे: 1772 पासून कलकत्ता भारताची राजधानी होती. सर्व वर्तमानपत्रे 'अमृत बाजार पत्रिका', 'बंगाली', कॉलेज, काँग्रेस अधिवेशन इथेच होत. कर्झनला हे "बंडखोरांचे शहर" वाटत होते. म्हणून ढाका ही नवीन राजधानी केली.

विश्लेषण: कर्झनचे 1904 चे गुप्त पत्र | NCERT वर आधारित

NCERT Class 12, Themes in Indian History Part III, Page 348: कर्झनने 1904 ला भारत मंत्री St. John Broderick ला पत्र लिहिले: "The partition of Bengal will give us a Muslim province... This will pull them out of the Congress camp and rally them to Government."

याचा अर्थ: फाळणीचा उद्देश प्रशासकीय नव्हता, तर मुस्लिमांना काँग्रेसपासून तोडणे हा होता. ब्रिटिशांनी 1905 ला जे बीज पेरले, त्याचे झाड 1947 ला "भारत-पाकिस्तान फाळणी" म्हणून उगवले. म्हणून बंगालची फाळणी = भारताच्या फाळणीची पहिली पायरी.

3. वंगभंग चळवळ 1905-1911: स्वदेशी आणि बहिष्काराचा जन्म

3.1 16 ऑक्टोबर 1905: राष्ट्रीय शोक दिन + राखी बंधन दिन

16 ऑक्टोबर 1905, कलकत्ता:

सकाळी गंगेच्या घाटावर लाखो लोक जमले. उपवास केला, चूल पेटवली नाही. रवींद्रनाथ टागोर यांनी हजारो हिंदू-मुस्लिमांच्या हातात राख्या बांधल्या आणि घोषणा दिली: "बंगालचे दोन तुकडे झाले तरी बंगाली मन एकच राहील." दुपारी "फेडरेशन हॉल" ची पायाभरणी झाली. सायंकाळी "वंदे मातरम्" गात प्रभात फेरी निघाली. पोलिसांनी लाठीचार्ज केला, 200+ लोक जखमी झाले. पण चळवळ थांबली नाही, उलट जास्त भडकली.

3.2 स्वदेशी आणि बहिष्कार: काँग्रेसची 2 नवीन शस्त्रे

शस्त्र	म्हणजे काय	उदाहरण 1905-1911	परिणाम
स्वदेशी	भारतीय बनावटीचा माल वापरणे	1. आचार्य P.C. रे - बंगाल केमिकल्स. 2. टागोरांचे "स्वदेशी भांडार". 3. रवींद्रनाथ टागोर - शांतिनिकेतन येथे स्वदेशी कापड. 4. वूलन मिल्स, मॅच फॅक्टरी	1910 पर्यंत 550+ स्वदेशी कारखाने. ब्रिटिश कापड आयात 25% घटली. बँक ऑफ बडोदा 1908, इंडियन बँक 1907 सुरू
बहिष्कार	विदेशी माल, शाळा, कोर्ट, पदवी नाकारणे	1. Manchester चे कापड जाळले. 2. Liverpool मीठ समुद्रात फेकले. 3. मुले सरकारी शाळा सोडून "राष्ट्रीय शाळेत" गेली. 4. वकिलांनी कोर्टावर बहिष्कार	1908 पर्यंत बहिष्कार 60% यशस्वी. इंग्रजांचे 2 कोटी रुपयांचे नुकसान. "बंगाल नॅशनल कॉलेज" सुरू, अरबिंदो घोष पहिले प्राचार्य

3.3 जहालवाद्यांचा उदय: लाल-बाल-पाल

काँग्रेसमधील मवाळ नेते दादाभाई नौरोजी, गोपाल कृष्ण गोखले "अर्ज-विनंत्या" करत होते. पण फाळणीने लोकांचा संयम सुटला. लाला लजपत राय (पंजाब), बाळ गंगाधर टिळक (महाराष्ट्र), बिपिनचंद्र पाल (बंगाल) यांनी जहाल मार्ग स्वीकारला.

टिळकांची घोषणा 1906: "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच." ही घोषणा पुढे संपूर्ण स्वातंत्र्यलढ्याचे ब्रीदवाक्य बनली.

4. बंगालच्या फाळणीचे 7 दूरगामी परिणाम 1905 ते 1947

1. 1. राष्ट्रवादाचा जन्म: 1905 पूर्वी लोक "बंगाली, मराठी, पंजाबी" होते. 1905 नंतर "भारतीय" झाले. प्रांतिक अस्मिता जाऊन राष्ट्रीय अस्मिता आली.
2. 2. क्रांतिकारी चळवळ: अनुशीलन समिती 1902, युगांतर पार्टी 1906. खुदीराम बोस वय 18 वर्षी 1908 ला मुझफ्फरपूर बॉम्ब केस मध्ये फासावर गेले. प्रफुल्ल चाकी ने आत्महत्या केली.
3. 3. मुस्लिम लीग स्थापना 30 डिसें 1906: ढाका येथे नवाब सलीमुल्ला, आगा खान, नवाब मोहसिन-उल-मुल्क यांनी स्थापना केली. उद्देश: मुस्लिमांचे हक्क ब्रिटिशांकडे मागणे. हीच लीग 1940 ला पाकिस्तानचा ठराव मांडेल.
4. 4. स्वदेशी उद्योग व बँका: TATA Steel 1907 जमशेदपूर, Bank of Baroda 1908, Indian Bank 1907, Canara Bank 1906. "आर्थिक राष्ट्रवाद" सुरू झाला.
5. 5. राष्ट्रीय शिक्षण: 1906 ला "नॅशनल कौन्सिल ऑफ एज्युकेशन" स्थापन. बंगाल नॅशनल कॉलेज, बंगाल टेक्निकल इन्स्टिट्यूट. रवींद्रनाथ टागोर - शांतिनिकेतन 1901.
6. 6. वंदे मातरम्: बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांचे 'आनंदमठ' 1882 मधील गीत. इंग्रजांनी बंदी घातली. 7 सप्टेंबर 1905 ला काँग्रेस अधिवेशनात पहिल्यांदा गायले. 1937 ला काँग्रेसने राष्ट्रगीत मानले.
7. 7. फाळणी रद्द पण फूट कायम: 1911 ला भौगोलिक फाळणी रद्द झाली, पण मानसिक फाळणी झाली होती. 1947 ला पुन्हा बंगालचे तुकडे झाले - पश्चिम बंगाल भारतात, पूर्व बंगाल पाकिस्तानात.

5. फाळणी रद्द 1911: दिल्ली दरबार आणि कारणे

12 डिसेंबर 1911, दिल्ली दरबार:

राजा पंचम जॉर्ज आणि राणी मेरी भारतात आले. लाल किल्ल्यासमोर कोरोनेशन पार्क मध्ये 1 लाख लोक. व्हाईसरॉय लॉर्ड हार्डिंग्जने घोषणा केली: 1. "We annul the Partition of Bengal". 2. "Capital of India is transferred from Calcutta to Delhi". बंगाली खुश झाले कारण फाळणी रद्द. पण दु:खी झाले कारण 139 वर्षांची राजधानी गेली. 1912 ला दिल्ली अधिकृत राजधानी बनली.

फाळणी रद्द का केली?

1. 1. क्रांतिकारी दहशतवाद: 1907 ला कर्झनवर बॉम्ब हल्ला. 1909 ला कर्झन वायली ची हत्या. 1912 ला लॉर्ड हार्डिंग्जवर दिल्लीत बॉम्ब. इंग्रज घाबरले.
2. 2. स्वदेशी चा फटका: ब्रिटिश कापड विक्री 25% घटली. 2 कोटी रुपयांचे नुकसान. लँकेशायर चे कापड गिरणी मालक ओरडू लागले.
3. 3. नवीन व्हाईसरॉय: 1910 ला लॉर्ड हार्डिंग्ज आले. ते उदारमतवादी होते. त्यांना "Conciliation" हवे होते.
4. 4. राजा पंचम जॉर्जची इच्छा: त्याला "भारतीयांचा प्रिय राजा" व्हायचे होते. फाळणी रद्द करून लोकप्रियता मिळवली.

6. MPSC/Police Bharti साठी 25 महत्वाचे PYQ

1. MPSC 2023: बंगालच्या फाळणीचा निर्णय कधी जाहीर झाला? A) 16 ऑक्टो 1905 B) 20 जुलै 1905 C) 12 डिसें 1911 D) 1906 उत्तर: B

2. Police Bharti 2024: वंगभंग चळवळीत राखी बंधन कार्यक्रम कोणी सुरू केला? A) टिळक B) रवींद्रनाथ टागोर C) बिपिनचंद्र पाल D) अरबिंदो घोष उत्तर: B

3. MPSC 2022: फाळणी रद्द कधी झाली? A) 1905 B) 1906 C) 1911 D) 1919 उत्तर: C

4. Talathi 2023: "फोडा आणि राज्य करा" नीती कोणत्या व्हाईसरॉयची? A) डलहौसी B) लॉर्ड कर्झन C) लॉर्ड मिंटो D) लॉर्ड रिपन उत्तर: B

5. MPSC 2021: मुस्लिम लीग ची स्थापना कुठे व कधी? A) कलकत्ता 1905 B) ढाका 1906 C) लाहोर 1940 D) अलिगढ 1875 उत्तर: B

6. Police Bharti 2023: 16 ऑक्टोबर 1905 हा दिवस कसा पाळला गेला? A) स्वातंत्र्य दिन B) राष्ट्रीय शोक दिन C) प्रजासत्ताक दिन D) विजय दिन उत्तर: B

7. MPSC 2020: वंगभंग चळवळीची 2 मुख्य शस्त्रे कोणती? A) सत्याग्रह-सविनय कायदेभंग B) स्वदेशी-बहिष्कार C) क्रांती-दहशतवाद D) अर्ज-विनंती उत्तर: B

8. MPSC 2019: बंगालची फाळणी रद्द करताना राजधानी कुठे हलवली? A) मुंबई B) दिल्ली C) मद्रास D) ढाका उत्तर: B

9. Police Bharti 2022: "वंदे मातरम्" हे गीत कोणत्या कादंबरीत आहे? A) गोरा B) आनंदमठ C) गीतांजली D) दुर्गेशनंदिनी उत्तर: B, बंकिमचंद्र चॅटर्जी 1882

10. MPSC 2018: लाल-बाल-पाल मध्ये 'बाल' कोण? A) बाळकृष्ण B) बाळ गंगाधर टिळक C) बालमुकुंद D) बालशास्त्री उत्तर: B

7. निष्कर्ष: 3 धडे जे आजही लागू

इतिहासातून शिकायचे 3 धडे:

1. फुटीरतेचे परिणाम: ब्रिटिशांनी 1905 ला हिंदू-मुस्लिम फूट पाडली. 1947 ला देशाचे तुकडे झाले. आजही जात, धर्म, भाषा वरून फूट पाडली जाते. 1905 चा इतिहास विसरू नका: "United we stand, Divided we fall".

2. आंदोलनाची ताकद: 6 वर्षे लोक लढले, बॉम्ब फेकले, विदेशी माल जाळला, मुले शाळा सोडली. तेव्हा इंग्रज नमले. शांततामय + जहाल दोन्ही मार्ग लागतात.

3. स्वदेशी चे महत्व: 1905 ला स्वदेशी म्हणजे कापड, साबण. 2026 ला स्वदेशी म्हणजे Mobile, AI, Semiconductor. "Vocal for Local", "Make in India" हे 1905 च्या स्वदेशीचेच नवीन रूप. इतिहास परत येतो.

📚 Sources & References | MPSC/UPSC साठी मान्यताप्राप्त

1. NCERT Class 12 History: "Themes in Indian History Part III", Chapter 12 - Mahatma Gandhi and Nationalist Movement. Page 347-350. ncert.nic.in
2. Bipin Chandra: "India's Struggle for Independence", Chapter 11 - The Swadeshi Movement: 1903-1908. Penguin Books, 1989. Page 125-142.
3. Sumit Sarkar: "Modern India 1885-1947", Chapter 6 - The Swadeshi Movement in Bengal. Macmillan India, 1983. Page 106-135.
4. Sekhar Bandyopadhyay: "From Plassey to Partition: A History of Modern India", Chapter 9. Orient Blackswan, 2004.
5. MPSC Syllabus: राज्यसेवा मुख्य परीक्षा, सामान्य अध्ययन पेपर 1, इतिहास घटक 3.2 - वंगभंग चळवळ. mpsc.gov.in

📥 2000+ शब्दांचा PDF + 50 PYQ + Mind Map Free पाहिजे?

Comment मध्ये "बंगाल फाळणी PDF" लिहा. PDF मध्ये 1 Page Flowchart आहे: 1903 ते 1911 सर्व घटना. Revise करायला 5 मिनिट. Telegram: t.me/VisionGovAcademy

© 2026 VisionGov Academy | सर्व हक्क राखीव. लेख कॉपी केल्यास DMCA अंतर्गत कारवाई होईल.

Disclaimer: या लेखातील माहिती शैक्षणिक हेतूने दिली आहे. MPSC/UPSC च्या परीक्षेत विचारले जाणारे Facts NCERT व मान्यताप्राप्त पुस्तकांवर आधारित आहेत.

#बंगालचीफाळणी #BengalPartition1905 #MPSC #PoliceBharti #ModernHistory #VisionGovAcademy

आम्हाला भेटा: About Us | Contact Us | Privacy Policy | Disclaimer

📚भारतातील गव्हर्नर जनरल 1757 ते 1947 : संपूर्ण माहिती