प्रकाश | Light | MPSC, PSI, STI साठी संपूर्ण नोट्स

प्रकाश: व्याख्या, गुणधर्म, प्रकार आणि दैनंदिन जीवनातील महत्त्व - MPSC, PSI, STI साठी संपूर्ण नोट्स

Meta Description: प्रकाश म्हणजे काय? प्रकाशाचे गुणधर्म, परावर्तन, अपवर्तन, संपूर्ण आंतरिक परावर्तन, प्रकाशाचे प्रकार आणि MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे. 2000+ शब्दांची संपूर्ण माहिती.

प्रस्तावना: प्रकाशाशिवाय जीवन अशक्य

मित्रांनो, तुम्ही कधी विचार केला आहे का की जर जगात प्रकाशच नसता तर काय झालं असतं? आपल्याला काहीच दिसलं नसतं. झाडांची वाढ झाली नसती, कारण प्रकाशसंश्लेषण झालं नसतं. पृथ्वीवर थंडी असती आणि जीवनच संपलं असतं. प्रकाश हा फक्त बघण्यासाठी नसून, जीवनाचा आधार आहे. MPSC, PSI, STI, Police Bharti सारख्या स्पर्धा परीक्षांमध्ये विज्ञान विषयात 'प्रकाश' या घटकावर दरवर्षी 2 ते 3 प्रश्न विचारले जातात. म्हणून आज आपण प्रकाश हा घटक सोप्या भाषेत, संपूर्ण उदाहरणांसह समजून घेणार आहोत.

1. प्रकाश म्हणजे काय? प्रकाशाची व्याख्या

प्रकाश ही एक प्रकारची ऊर्जा आहे. या ऊर्जेमुळे वस्तू आपल्याला दिसतात. प्रकाश विद्युतचुंबकीय तरंगाच्या स्वरूपात एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जातो. प्रकाशाला प्रवास करण्यासाठी हवेसारख्या माध्यमाची गरज नसते. तो निर्वात पोकळीतून सुद्धा प्रवास करू शकतो. सूर्यापासून पृथ्वीपर्यंत प्रकाश निर्वात पोकळीतूनच येतो.

प्रकाशाचा वेग: प्रकाशाचा निर्वात पोकळीतील वेग हा विश्वातील सर्वात जास्त वेग आहे. तो सुमारे 3 लाख किलोमीटर प्रति सेकंद म्हणजेच 3 x 10^8 m/s इतका असतो. सूर्यापासून निघालेला प्रकाश पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठी फक्त 8 मिनिटे 20 सेकंद लागतात.

2. प्रकाशाचे महत्त्वाचे गुणधर्म

स्पर्धा परीक्षेसाठी प्रकाशाचे गुणधर्म खूप महत्त्वाचे आहेत. लक्षात ठेवा.

अ) प्रकाश सरळ रेषेत प्रवास करतो

प्रकाश नेहमी सरळ रेषेत प्रवास करतो. यालाच 'प्रकाशाचे रेखीय प्रसारण' म्हणतात. सावली आणि ग्रहण तयार होणे हे याच गुणधर्मामुळे शक्य होते. जर तुम्ही टॉर्चच्या समोर हात धरला, तर भिंतीवर हाताची सावली दिसते, कारण प्रकाश हाताला अडला आणि सरळ रेषेत पुढे जाऊ शकला नाही.

ब) प्रकाशाचे परावर्तन (Reflection of Light)

जेव्हा प्रकाशाचा किरण एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमाच्या पृष्ठभागावर पडून त्याच माध्यमात परत येतो, तेव्हा त्याला प्रकाशाचे परावर्तन म्हणतात. आरशात आपलं प्रतिबिंब दिसणं हे परावर्तनाचं उत्तम उदाहरण आहे.

परावर्तनाचे दोन नियम:

1. आपाती कोन हा परावर्तित कोनाएवढा असतो. ∠i = ∠r
2. आपाती किरण, परावर्तित किरण आणि स्तंभिका हे तिन्ही एकाच प्रतलात असतात.

परावर्तनाचे प्रकार: 1. नियमित परावर्तन - गुळगुळीत पृष्ठभागावरून, जसे आरसा. 2. अनियमित परावर्तन - खडबडीत पृष्ठभागावरून, जसे भिंत, कागद.

क) प्रकाशाचे अपवर्तन (Refraction of Light)

प्रकाशाचा किरण एका पारदर्शक माध्यमातून दुसऱ्या पारदर्शक माध्यमात जाताना त्याच्या मार्गात बदल होतो. यालाच अपवर्तन म्हणतात. पाण्याने भरलेल्या ग्लासमध्ये पेन तिरपा बुडवला तर तो वाकडा दिसतो. हे अपवर्तनामुळे होते.

अपवर्तनाचे नियम (स्नेलचा नियम): आपाती कोनाच्या sine चे गुणोत्तर परावर्तित कोनाच्या sine शी स्थिर असते. यालाच अपवर्तनांक म्हणतात.

दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे:

• तळ्यातील पाणी उथळ दिसणे.
• ताऱ्यांचे लुकलुकणे.
• सूर्योदयाच्या आधी आणि सूर्यास्तानंतरही काही वेळ सूर्य दिसणे.
• वाळवंटात मृगजळ दिसणे.

ड) प्रकाशाचे पूर्ण आंतरिक परावर्तन (Total Internal Reflection)

जेव्हा प्रकाश घन माध्यमातून विरल माध्यमात जातो आणि आपाती कोन हा क्रांतिक कोनापेक्षा जास्त असतो, तेव्हा प्रकाशाचे अपवर्तन न होता संपूर्ण परावर्तन होते. यालाच पूर्ण आंतरिक परावर्तन म्हणतात.

उदाहरणे: 1. हिऱ्याची चमक. 2. Optical Fibre चे कार्य. 3. वाळवंटातील मृगजळ.

3. प्रकाशाचे प्रकार

उगमस्थानानुसार प्रकाशाचे दोन प्रकार पडतात.

अ) नैसर्गिक प्रकाश स्रोत

जे स्रोत स्वतः प्रकाश निर्माण करतात. उदाहरण: सूर्य, तारे, काजवा, काही मासे.

ब) कृत्रिम प्रकाश स्रोत

मानवाने तयार केलेले स्रोत. उदाहरण: बल्ब, ट्यूबलाईट, मेणबत्ती, LED.

4. प्रकाशाचे वर्णपट (Spectrum of Light)

सर आयझॅक न्यूटन यांनी 1666 मध्ये शोध लावला की सूर्याचा पांढरा प्रकाश हा सात रंगांनी मिळून बनलेला आहे. जेव्हा पांढरा प्रकाश त्रिकोणी लोलकातून जातो, तेव्हा त्याचे सात रंगांमध्ये विभाजन होते. यालाच वर्णपट म्हणतात.

सात रंग लक्षात ठेवण्याची ट्रिक: VIBGYOR

इंग्रजी	मराठी	तरंगलांबी
Violet	जांभळा	सर्वात कमी
Indigo	पारवा
Blue	निळा
Green	हिरवा
Yellow	पिवळा
Orange	नारंगी
Red	तांबडा	सर्वात जास्त

इंद्रधनुष्य तयार होणे हे नैसर्गिक वर्णपटाचे उदाहरण आहे. पावसाचे थेंब लोलकाप्रमाणे काम करतात.

5. मानवी डोळा आणि प्रकाश

आपला डोळा हा कॅमेऱ्याप्रमाणे काम करतो. डोळ्यातील भिंग प्रकाश किरणांना वक्रीभूत करून डोळ्याच्या मागील पडद्यावर, म्हणजेच दृष्टिपटलावर, वस्तूची प्रतिमा तयार करते. दृष्टिपटलावरील पेशी ती माहिती मेंदूपर्यंत पोहोचवतात आणि आपल्याला वस्तू दिसते.

दृष्टिदोष: 1. नजीकदृष्टिता - जवळचे दिसते, लांबचे नाही. अंतर् वक्र भिंग वापरतात. 2. दूरदृष्टिता - लांबचे दिसते, जवळचे नाही. बहिर्वक्र भिंग वापरतात.

6. MPSC साठी महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे - प्रकाश

प्रश्न 1: प्रकाशाचा वेग सर्वात जास्त कशामध्ये असतो?
उत्तर: निर्वात पोकळीमध्ये - 3 x 10^8 m/s.

प्रश्न 2: हिऱ्याची चमक कशामुळे असते?
उत्तर: प्रकाशाच्या पूर्ण आंतरिक परावर्तनामुळे.

प्रश्न 3: इंद्रधनुष्यातील रंगांचा क्रम काय आहे?
उत्तर: तांबडा, नारंगी, पिवळा, हिरवा, निळा, पारवा, जांभळा (VIBGYOR).

प्रश्न 4: पाण्यात बुडवलेली काडी वाकडी का दिसते?
उत्तर: प्रकाशाच्या अपवर्तनामुळे.

प्रश्न 5: Optical Fibre कशाच्या तत्त्वावर काम करते?
उत्तर: पूर्ण आंतरिक परावर्तन.

प्रश्न 6: सूर्यप्रकाशात असणाऱ्या सात रंगांपैकी सर्वात जास्त विचलन कोणत्या रंगाचे होते?
उत्तर: जांभळ्या रंगाचे, कारण त्याची तरंगलांबी सर्वात कमी असते.

7. दैनंदिन जीवनात प्रकाशाचे उपयोग

1. प्रकाशसंश्लेषण: झाडे सूर्यप्रकाशापासून अन्न तयार करतात. यामुळे ऑक्सिजन मिळतो.
2. सौर ऊर्जा: सोलर पॅनेलद्वारे सूर्यप्रकाशाचे रूपांतर विजेत केले जाते.
3. वैद्यकीय क्षेत्र: Laser सर्जरी, X-Ray, CT Scan यामध्ये प्रकाशाचा वापर होतो.
4. दळणवळण: Optical Fibre मुळे इंटरनेट आणि फोन जलद झाले आहेत.
5. फोटोग्राफी: कॅमेरा प्रकाशाच्या तत्त्वावरच काम करतो.

निष्कर्ष

मित्रांनो, प्रकाश हा फक्त भौतिकशास्त्राचा विषय नसून आपल्या अस्तित्वाचा भाग आहे. MPSC परीक्षेत विज्ञान विषय सोपा करण्यासाठी असे Topics संकल्पनेसह समजून घेणे गरजेचे आहे. 'प्रकाश' या घटकावरील वरील सर्व मुद्दे तुम्ही नीट वाचले तर परीक्षेत येणारे कोणतेही प्रश्न तुम्ही सोडवू शकता.

तुम्हाला हा लेख आवडला असेल तर तुमच्या MPSC करणाऱ्या मित्रांना नक्की Share करा. आणि हो, अशाच 5000 प्रश्नोत्तरांसाठी माझे 'MPSC 5000 प्रश्नोत्तरे' हे eBook Amazon वर उपलब्ध आहे. नक्की घ्या.

लेखक: VisionGov Academy
वेबसाईट: visiongovacademy.online

📚ध्वनी: व्याख्या, गुणधर्म, प्रकार आणि दैनंदिन जीवनातील उपयोग - MPSC, PSI, Police Bharti साठी संपूर्ण नोट्स