Top News

गुप्त साम्राज्य 2026: समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त विक्रमादित्य, सुवर्ण युग | MPSC, Police Bharti, Talathi PDF Notes

Visiongov Academy 0
गुप्त साम्राज्य (इ.स. 319 - 550): सुवर्ण युगाचा संपूर्ण इतिहास, कला, विज्ञान - MPSC, UPSC, PSI साठी नोट्स

गुप्त साम्राज्य (इ.स. 319 - 550): सुवर्ण युगाचा संपूर्ण इतिहास, कला, विज्ञान - MPSC, UPSC, PSI साठी नोट्स

Meta Description: गुप्त साम्राज्य - श्रीगुप्त ते स्कंदगुप्त. समुद्रगुप्ताचा दिग्विजय, चंद्रगुप्त विक्रमादित्याची नवरत्ने, फाहियानचा प्रवास, आर्यभट्ट, कालिदास, नालंदा विद्यापीठ, अजिंठा लेणी. सुवर्ण युग का? प्रशासन, नाणी, ऱ्हास. MPSC/UPSC साठी 50 MCQ, 25 FAQ, 15 Tables सह 5000+ शब्दात संपूर्ण माहिती.

समुद्रगुप्त अश्वमेध नाणे - गुप्त साम्राज्य सुवर्ण युग

मित्रांनो, मौर्य साम्राज्यानंतर 500 वर्षांच्या अंधारानंतर गुप्त घराण्याने भारताला पुन्हा 'विश्वगुरू' बनवले. समुद्रगुप्ताचा दिग्विजय, चंद्रगुप्त विक्रमादित्याची नवरत्ने, कालिदासाचे शाकुंतल, आर्यभट्टाचा शून्याचा शोध, नालंदा विद्यापीठ, अजिंठा लेणी - या सर्व गोष्टींमुळे गुप्त काळाला 'प्राचीन भारताचे सुवर्ण युग - Golden Age' म्हणतात. MPSC राज्यसेवा पूर्व+मुख्य, UPSC, तलाठी, PSI, STI, पोलीस भरती मध्ये गुप्त साम्राज्यावर दरवर्षी 4 ते 6 प्रश्न हमखास येतात. या लेखात आपण 5000+ शब्द, 15 Tables, 50 MCQ सह संपूर्ण गुप्त काळ समजून घेऊ. हा लेख वाचल्यावर गुप्त साम्राज्यावरचे 100% प्रश्न बरोबर होतील.

1. गुप्त घराण्याचा उदय: इ.स. 3 ऱ्या शतकातील पार्श्वभूमी

इ.स. 185 मध्ये शेवटचा मौर्य राजा बृहद्रथ याच्या हत्येनंतर भारताचे पुन्हा लहान-लहान तुकडे झाले. शुंग, कण्व, सातवाहन, शक, कुशाण यांनी राज्य केले. पण इ.स. 3 ऱ्या शतकात कुशाण साम्राज्य दुर्बल झाले. उत्तर भारतात सत्तेची पोकळी निर्माण झाली. या पोकळीचा फायदा घेऊन मगध जवळील 'गुप्त' नावाच्या छोट्या घराण्याने आपला विस्तार सुरू केला.

गुप्त राजांची वंशावळ व कालक्रम - MPSC साठी पक्का

क्र. राजा काळ (इ.स.) पदवी महत्वाचे कार्य - 2 ओळीत
1 श्रीगुप्त 240-280 महाराज गुप्त घराण्याचा मूळ पुरुष. बंगालमध्ये छोटे राज्य. चीनी प्रवासी इत्सिंग याने उल्लेख केला.
2 घटोत्कच 280-319 महाराज श्रीगुप्ताचा मुलगा. साम्राज्य वाढवले नाही.
3 चंद्रगुप्त पहिला 319-335 महाराजाधिराज गुप्त साम्राज्याचा खरा संस्थापक. लिच्छवी राजकन्या 'कुमारदेवी'शी विवाह. मगध, साकेत, प्रयाग जिंकले. इ.स. 319 'गुप्त संवत' सुरू केला.
4 समुद्रगुप्त 335-375 पराक्रमांक, कविराज 'भारतीय नेपोलियन'. प्रयाग प्रशस्ती. अश्वमेध यज्ञ. संपूर्ण भारत जिंकला.
5 रामगुप्त 375 महाराजाधिराज दुर्बल राजा. शकांकडून पराभूत. 'देवीचंद्रगुप्तम्' नाटकात उल्लेख. ऐतिहासिकता वादग्रस्त.
6 चंद्रगुप्त दुसरा 375-415 विक्रमादित्य, शकारि सुवर्ण युगाचा कळस. शकांचा नाश. नवरत्ने. फाहियान भेट.
7 कुमारगुप्त पहिला 415-455 महेन्द्रादित्य 40 वर्ष शांततेचे राज्य. नालंदा विद्यापीठाची स्थापना. अश्वमेध यज्ञ.
8 स्कंदगुप्त 455-467 क्रमादित्य शेवटचा पराक्रमी राजा. हूणांना हरवले. 'भीतरी स्तंभलेख'. जूनागढ शिलालेख - सुदर्शन तलाव दुरुस्ती.
9 पुरुगुप्त ते विष्णुगुप्त 467-550 --- दुर्बल उत्तराधिकारी. हूण आक्रमणे. मांडलिक स्वतंत्र. साम्राज्याचा ऱ्हास.

MPSC Trick: गुप्त राजांचा क्रम - श्री-घटो-चंद्र1-समुद्र-राम-चंद्र2-कुमार1-स्कंद. 'श्री घटोत्कच चंद्राने समुद्रात रामाला चंद्र कुमार स्कंद दिला.'

2. समुद्रगुप्त (इ.स. 335 - 375): दिग्विजयाचा बादशाह

चंद्रगुप्त पहिलाने मृत्यूपूर्वी सर्व दरबारींसमोर समुद्रगुप्ताची उत्तराधिकारी म्हणून निवड केली. 'आर्य' म्हणजे गुणी असल्याने निवड केली, असे हरिषेण म्हणतो. समुद्रगुप्ताने सत्ता हाती घेताच भारत जिंकायला सुरुवात केली.

A. प्रयाग प्रशस्ती: गुप्त काळाचा बायोडाटा

हा लेख अशोकाच्या अलाहाबाद स्तंभावर समुद्रगुप्ताचा दरबारी कवी 'हरिषेण' याने संस्कृत भाषेत चंपू शैलीत - गद्य+पद्य कोरला. यात 33 ओळी आहेत.

प्रयाग प्रशस्ती मधील माहिती MPSC साठी महत्व
1. समुद्रगुप्ताचे व्यक्तिमत्व 'कविराज' - कवींचा राजा. वीणावादक. विद्वान. युद्ध व कलेत प्रवीण.
2. आर्यावर्त युद्ध 9 राजांचा 'प्रसभोद्धरण' - पूर्ण नाश. उत्तर भारत गुप्त साम्राज्यात.
3. दक्षिणापथ युद्ध 12 राजांचा 'ग्रहण-मोक्ष-अनुग्रह'. पराभव करून सोडले. मांडलिक बनवले.
4. सीमावर्ती राज्ये समतट, कामरूप, नेपाळ यांनी खंडणी दिली.
5. परकीय संबंध शक, कुशाण 'सेवा' करत. श्रीलंकेचा राजा मेघवर्ण याने बोधगयेला विहार बांधला.
6. अश्वमेध यज्ञ चक्रवर्ती सम्राट झाल्यावर 2 वेळा अश्वमेध यज्ञ केला.

B. समुद्रगुप्ताची नाणी: 8 प्रकार - MPSC VVVI

समुद्रगुप्ताने सोन्याची 'दीनार' नाणी पाडली. त्यावरून त्याचे पराक्रम व छंद कळतात.

  1. Standard Type: एका हातात ध्वज, दुसऱ्या हाताने यज्ञात आहुती.
  2. अश्वमेध प्रकार: यज्ञाचा घोडा उभा. खाली 'अश्वमेध पराक्रमः' लिहिले. चक्रवर्ती सम्राटाचा पुरावा.
  3. वीणावादक प्रकार: समुद्रगुप्त वीणा वाजवताना. यावरून तो संगीत प्रेमी, 'कविराज' होता हे सिद्ध होते.
  4. व्याघ्र-पराक्रम प्रकार: वाघाची शिकार करताना. 'व्याघ्रपराक्रमः' लिहिले.
  5. धनुर्धारी प्रकार: धनुष्य-बाण घेतलेला.
  6. परशु प्रकार: कुऱ्हाड घेतलेला.

MPSC Question: समुद्रगुप्ताला 'कविराज' का म्हणतात? उत्तर: 1. प्रयाग प्रशस्तीतील उल्लेख. 2. वीणावादक नाणी. 3. स्वतः कवी होता.

3. चंद्रगुप्त दुसरा विक्रमादित्य (इ.स. 375-415): सुवर्ण युगाचा कळस

A. रामगुप्त प्रकरण व सत्ता प्राप्ती

समुद्रगुप्तानंतर मोठा मुलगा 'रामगुप्त' गादीवर बसला. तो दुर्बल होता. 'शक' क्षत्रप रुद्रसिंह तिसरा याने त्याचा पराभव केला व अपमानास्पद अट घातली - 'तुझी पत्नी ध्रुवदेवी मला दे'. रामगुप्त तयार झाला. पण धाकटा भाऊ चंद्रगुप्ताला हे मान्य नव्हते. त्याने स्त्री वेशात जाऊन शक राजाचा वध केला. नंतर रामगुप्ताचाही वध करून 'ध्रुवदेवी'शी विवाह केला व गादी बळकावली. ही कथा विशाखदत्तच्या 'देवीचंद्रगुप्तम्' नाटकात आहे. काही इतिहासकार रामगुप्ताला मानत नाहीत.

B. शकांचा नाश व पश्चिम भारत विजय - इ.स. 409

शक 300 वर्षांपासून गुजरात, मालवा वर राज्य करत होते. त्यांच्याकडे भृगुकच्छ - भडोच, सोपारा ही भरभराटीची बंदरे होती. चंद्रगुप्ताने इ.स. 409 मध्ये शेवटचा शक क्षत्रप रुद्रसिंह तिसरा याचा पराभव करून 'शक' सत्तेचा कायमचा नाश केला. परिणाम: 1. पश्चिम समुद्र गुप्तांना मिळाला. 2. रोमन साम्राज्याशी थेट व्यापार सुरू. 3. उज्जैन ही दुसरी राजधानी बनली. 4. 'विक्रमादित्य' व 'शकारि' या पदव्या घेतल्या.

C. वैवाहिक संबंध: वाकाटकांशी युती

दक्षिणेतील बलाढ्य 'वाकाटक' घराण्याशी वैर नको म्हणून चंद्रगुप्ताने आपली मुलगी 'प्रभावतीगुप्ता' हिचा विवाह वाकाटक राजा 'रुद्रसेन दुसरा' याच्याशी लावून दिला. रुद्रसेन लवकर वारला. प्रभावतीगुप्ताने अल्पवयीन मुलाच्या वतीने राज्यकारभार पाहिला. त्यामुळे वाकाटक अप्रत्यक्षपणे गुप्तांच्या ताब्यात आले. चंद्रगुप्ताने बिना युद्ध दक्षिण भारतावर प्रभाव टाकला.

D. फाहियानचा प्रवासवर्णन (इ.स. 399-414): गुप्त काळाचा आरसा

चीनचा बौद्ध भिक्षू 'फाहियान' बौद्ध ग्रंथ मिळवण्यासाठी भारतात आला. 15 वर्षे भारतात होता. त्याने 'फो-क्वो-की' - बुद्ध देशाचा वृत्तांत लिहिला.

विषय फाहियानचे निरीक्षण MPSC साठी अर्थ
शांतता चोरी-दरोडे कमी. प्रवास सुरक्षित. घरांना कुलूप नाही. कुशल व बलाढ्य शासन. कायदा व सुव्यवस्था.
शिक्षा पद्धत फाशीची शिक्षा नाही. गुन्ह्याला दंड. राजा दयाळू. सौम्य शासन. मौर्य काळापेक्षा वेगळे.
आर्थिक स्थिती लोक श्रीमंत व सुखी. दानधर्म करणारे. 'पुण्यशाळा' - मोफत रुग्णालये. आर्थिक भरभराट. कल्याणकारी राज्य.
धार्मिक स्थिती बौद्ध धर्माचे अजून अस्तित्व. पण हिंदू धर्माचा प्रभाव वाढत होता. लोक शाकाहारी. धार्मिक सहिष्णुता. भागवत धर्माचा उदय.
सामाजिक स्थिती 'चांडाळ' लोक गावाबाहेर राहत. जमीनीवर दंडा आपटत चालत जेणेकरून लोक दूर होतील. अस्पृश्यता प्रथा होती. समाजात विषमता. 'दोष'.
राजधानी पाटलिपुत्र खूप सुंदर व श्रीमंत शहर. अशोकाचा राजवाडा अजून होता. पाटलिपुत्र वैभवात होते.

फाहियानचा दोष: त्याने राजकीय माहिती लिहिली नाही. फक्त बौद्ध धर्म व सामाजिक स्थितीवर भर दिला.

E. नवरत्ने: चंद्रगुप्त विक्रमादित्याचा दरबार - 9 रत्ने

चंद्रगुप्ताच्या दरबारात 9 विद्वान होते. त्यांना 'नवरत्ने' म्हणतात. MPSC मध्ये 9 पैकी कोणतेही 2 नावे व त्यांचे ग्रंथ विचारतात.

  1. कालिदास - महाकवी: 'रघुवंश', 'कुमारसंभव' - महाकाव्ये. 'मेघदूत', 'ऋतुसंहार' - खंडकाव्ये. 'अभिज्ञान शाकुंतलम्', 'विक्रमोर्वशीयम्', 'मालविकाग्निमित्रम्' - नाटके. 'उपमा कालिदासस्य' - उपमेसाठी प्रसिद्ध.
  2. आर्यभट्ट - गणितज्ञ व खगोलशास्त्रज्ञ: 'आर्यभटीय' ग्रंथ. शोध: 1. शून्याचा शोध. 2. पृथ्वी गोल व स्वतःभोवती फिरते. 3. Pi = 3.1416. 4. ग्रहणाची शास्त्रीय कारणे. 5. 1 वर्ष = 365.258 दिवस.
  3. वराहमिहिर - खगोलशास्त्रज्ञ: 'बृहत्संहिता' - विश्वकोश. 'पंचसिद्धांतिका' - खगोल. 'बृहज्जातक' - फलज्योतिष.
  4. धन्वंतरी - वैद्य: आयुर्वेदाचार्य. 'धन्वंतरी निघण्टु' ग्रंथ.
  5. अमरसिंह - कोशकार: 'अमरकोश' - संस्कृत भाषेचा प्रसिद्ध शब्दकोश.
  6. शंकु - शिल्पकार: स्थापत्य तज्ञ.
  7. बेतालभट्ट - जादूगार: 'बेताल पंचविशी' कथेशी संबंध.
  8. घटखर्पर - कवी: 'घटखर्पर काव्य'.
  9. क्षपणक - ज्योतिषी: जैन मुनी.

4. गुप्त काळ: सुवर्ण युगाची 7 कारणे - सविस्तर विश्लेषण

1. राजकीय स्थैर्य व शांतता:

समुद्रगुप्ताने भारत एक केला. चंद्रगुप्त विक्रमादित्याने शकांना हरवून परकीय भय संपवले. 200 वर्षे मोठे युद्ध झाले नाही. फाहियानने लिहिले - 'लोकांना घराला कुलूप लावावे लागत नसे'. या शांततेमुळे कला व व्यापार वाढला.

2. आर्थिक भरभराट:

A. सोन्याची नाणी: गुप्त राजांनी 'दीनार' नावाची सोन्याची नाणी मोठ्या प्रमाणात पाडली. समुद्रगुप्ताची 8 प्रकारची नाणी. यावरून तिजोरी भरलेली होती हे कळते.
B. व्यापार: पश्चिम बंदरे - भृगुकच्छ, सोपारा ताब्यात आल्याने रोमन साम्राज्याशी व्यापार वाढला. भारतातून कापड, मसाले, हस्तिदंत जात असे. रोममधून सोने येत असे.
C. श्रेणी: व्यापारी, कारागीर यांच्या 'श्रेणी' - Guilds संघटना मजबूत होत्या. त्या बँकेसारख्या काम करत. पैसे व्याजाने देत.

3. साहित्याचा विकास: संस्कृतचा सुवर्ण काळ

गुप्त राजे हिंदू धर्मीय होते. त्यांनी संस्कृत भाषेला राजाश्रय दिला. म्हणून संस्कृत साहित्य बहरले.

  • काव्य: कालिदास - रघुवंश, कुमारसंभव, मेघदूत.
  • नाटक: शूद्रक - मृच्छकटिक. विशाखदत्त - मुद्राराक्षस, देवीचंद्रगुप्तम्.
  • पुराणे: 18 पुराणे याच काळात लिहिली गेली किंवा संपादित झाली.
  • स्मृती: याज्ञवल्क्य स्मृती, नारद स्मृती.
  • कथा: पंचतंत्र - विष्णू शर्मा.

4. विज्ञानाची भरारी: शून्यापासून खगोलापर्यंत

  • आर्यभट्ट (476 AD): 'आर्यभटीय' ग्रंथ. 1. शून्याचा शोध. 2. दशमान पद्धत. 3. पृथ्वी गोल व पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते. 4. चंद्रग्रहण/सूर्यग्रहणाची शास्त्रीय कारणे - राहू-केतू नाही. 5. Pi = 3.1416. 6. 1 वर्ष = 365.25868 दिवस.
  • वराहमिहिर (505 AD): 'बृहत्संहिता' - भूगोल, खगोल, वनस्पती, प्राणी, हवामान यावर विश्वकोश. 'पंचसिद्धांतिका' - 5 खगोलीय सिद्धांत.
  • ब्रह्मगुप्त (598 AD): 'ब्रह्मस्फुटसिद्धांत'. शून्यावर गणिती क्रिया. गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत न्यूटनच्या 1000 वर्षे आधी मांडला.
  • लोखंड तंत्रज्ञान: मेहरौलीचा लोखंडी स्तंभ - 1600 वर्षे गंजला नाही. 99.72% शुद्ध लोखंड. जगाला आश्चर्य.

5. कला व स्थापत्य: अजिंठा ते देवगढ

A. लेणी व चित्रकला: अजिंठा लेणी क्र. 16, 17, 19 गुप्त काळात रंगवली. बुद्धाचे जीवन, जातक कथा. रंग 1500 वर्षे टिकले. B. मंदिर स्थापत्य: 'गुप्त शैली' मंदिरांचा उगम. वैशिष्ट्ये: उंच चौथरा, सपाट छत, गाभारा, मंडप, शिखराची सुरुवात. उदा. देवगढचे दशावतार मंदिर, भितरगावचे विटांचे मंदिर. C. शिल्पकला: सारनाथचा बुद्ध - 'धर्मचक्र प्रवर्तन मुद्रा'. बुद्ध मूर्तींवर शांतता व तेज दिसते.

6. शिक्षण: नालंदा विद्यापीठाचा उदय

कुमारगुप्त पहिला याने इ.स. 427 मध्ये 'नालंदा विद्यापीठ' स्थापन केले. हे जगातील पहिले निवासी विद्यापीठ. 10,000 विद्यार्थी, 2000 शिक्षक. ह्यु एन त्संग, इत्सिंग यांनी येथे शिक्षण घेतले. बौद्ध धर्म, तर्कशास्त्र, व्याकरण, वैद्यक, खगोलशास्त्र शिकवत. 'धर्मगंज' नावाचे प्रचंड ग्रंथालय होते.

7. धर्म: हिंदू धर्माचा पुनरुज्जीवन व सहिष्णुता

गुप्त राजे 'परम भागवत' - विष्णू भक्त होते. वैष्णव व शैव धर्म वाढला. पण त्यांनी बौद्ध, जैन धर्माला पण दान दिले. फाहियानने पाटलिपुत्रात 2 मोठे बौद्ध विहार पाहिले. ही धार्मिक सहिष्णुता सुवर्ण युगाचे लक्षण.

5. गुप्त प्रशासन: 'राजा' पासून 'ग्रामिका' पर्यंत

गुप्त प्रशासन मौर्यांपेक्षा विकेंद्रित होते. राजा सर्वोच्च पण मांडलिक राजांना अधिकार.

पातळी विभाग अधिकारी काम
1. केंद्र साम्राज्य महाराजाधिराज, कुमारामात्य, संधिविग्रहिक, महादंडनायक युद्ध, तह, न्याय, सैन्य
2. प्रांत भुक्ती / देश उपरिक / भोगपती प्रांताचा कारभार. राजाचा मुलगा नेमणूक.
3. जिल्हा विषय विषयपती जिल्ह्याचा कारभार, महसूल गोळा करणे.
4. तालुका विथी आयुक्तक तालुक्याचा कारभार.
5. गाव ग्राम ग्रामिक / महत्तर गावाचा कारभार. ग्रामसभा महत्वाची. जमीन विक्रीचे दस्तऐवज ग्रामसभेसमोर.

महत्वाचे बदल: 1. कायमस्वरूपी सैन्य कमी, मांडलिकांवर अवलंबून. 2. प्रथमच 'जमीन दान' - 'अग्रहार' ब्राह्मणांना देऊ लागले. यातून सरंजामशाहीची सुरुवात झाली. 3. 'भाग' - शेतसारा 1/6 होता.

6. गुप्त काळातील नाणी: 'दीनार' ते 'रुपक'

गुप्त काळ आर्थिक भरभराटीचा. सोन्याची नाणी 'दीनार' - 120 ग्रेन. चांदीची नाणी 'रुपक'. तांब्याची नाणी कमी.

  • समुद्रगुप्त: 8 प्रकार. अश्वमेध, वीणावादक, व्याघ्र-पराक्रम.
  • चंद्रगुप्त दुसरा: 'छत्र' प्रकार, 'सिंह-पराक्रम' प्रकार. 'रूपाकृती' - चांदीची नाणी सुरू केली.
  • कुमारगुप्त पहिला: 'मयूर' प्रकार - मोरावर बसलेला. 'अश्वारोही' प्रकार.
  • स्कंदगुप्त: सोन्याच्या नाण्यात सोन्याचे प्रमाण कमी झाले. आर्थिक स्थिती खालावली याचा पुरावा.

7. गुप्त साम्राज्याचा ऱ्हास: 5 मुख्य कारणे - MPSC Mains साठी

  1. हूणांचे आक्रमण (इ.स. 5 वे शतक): मध्य आशियातील रानटी टोळ्या 'हूण' यांनी भारतावर आक्रमण केले. स्कंदगुप्ताने 'भीतरी स्तंभलेख' नुसार त्यांना हरवले. पण सततच्या युद्धाने तिजोरी रिकामी झाली. नंतर तोरमाण व मिहिरकुल यांनी पंजाब, काश्मीर जिंकले. याने साम्राज्याला खिंडार पडले.
  2. दुर्बल उत्तराधिकारी: स्कंदगुप्तानंतर पुरुगुप्त, कुमारगुप्त दुसरा, बुधगुप्त, भानुगुप्त हे राजे दुर्बल निघाले. ते हूणांना रोखू शकले नाहीत.
  3. मांडलिकांचा उठाव: गुप्त प्रशासन विकेंद्रित होते. मांडलिक राजे बलाढ्य होते. यशोधर्मन - मालवा, मौखरी - कन्नौज, मैत्रक - वल्लभी यांनी स्वातंत्र्य घोषित केले.
  4. आर्थिक दुर्बलता: हूण युद्ध, मांडलिकांना द्यावी लागणारी खंडणी यामुळे तिजोरी रिकामी. स्कंदगुप्ताच्या नंतरच्या नाण्यांत सोन्याचे प्रमाण 108 ग्रेन वरून 73 ग्रेन पर्यंत कमी झाले. चलन घसरले.
  5. सरंजामशाहीचा उदय: ब्राह्मणांना व अधिकाऱ्यांना 'अग्रहार' जमिनी दान दिल्या. त्यांना कर माफ होता. त्यामुळे सरकारी उत्पन्न घटले व जमीनदार बलाढ्य झाले. त्यांनी केंद्राला जुमानेनासे झाले.

शेवट: इ.स. 550 नंतर विष्णुगुप्त हा शेवटचा गुप्त राजा. त्यानंतर गुप्त साम्राज्य पूर्णपणे लयाला गेले व भारतात पुन्हा लहान-लहान राज्ये निर्माण झाली. 606 मध्ये हर्षवर्धनाने पुन्हा उत्तर भारत एक केला.

8. परीक्षेसाठी 50 महत्वाचे MCQ प्रश्नोत्तरे - MPSC PYQ आधारित

  1. गुप्त साम्राज्याचा संस्थापक कोण? उत्तर: चंद्रगुप्त पहिला.
  2. 'गुप्त संवत' कोणत्या वर्षी सुरू झाला? उत्तर: इ.स. 319.
  3. 'भारतीय नेपोलियन' कोणाला म्हणतात? उत्तर: समुद्रगुप्त.
  4. प्रयाग प्रशस्तीचा लेखक कोण? उत्तर: हरिषेण.
  5. समुद्रगुप्ताने कोणता यज्ञ केला? उत्तर: अश्वमेध यज्ञ.
  6. 'कविराज' ही पदवी कोणाची होती? उत्तर: समुद्रगुप्त.
  7. 'विक्रमादित्य' ही पदवी कोणाची होती? उत्तर: चंद्रगुप्त दुसरा.
  8. 'शकारि' ही पदवी कोणाची होती? उत्तर: चंद्रगुप्त दुसरा.
  9. शकांचा नाश कोणी केला? उत्तर: चंद्रगुप्त दुसरा, इ.स. 409.
  10. चंद्रगुप्त दुसऱ्याच्या काळात कोणता चीनी प्रवासी आला? उत्तर: फाहियान.
  11. 'फो-क्वो-की' ग्रंथ कोणी लिहिला? उत्तर: फाहियान.
  12. नालंदा विद्यापीठाची स्थापना कोणी केली? उत्तर: कुमारगुप्त पहिला.
  13. 'शाकुंतलम्' नाटक कोणी लिहिले? उत्तर: कालिदास.
  14. शून्याचा शोध कोणी लावला? उत्तर: आर्यभट्ट.
  15. 'आर्यभटीय' ग्रंथाचा कर्ता कोण? उत्तर: आर्यभट्ट.
  16. पृथ्वी गोल आहे व फिरते हे कोणी सांगितले? उत्तर: आर्यभट्ट.
  17. 'बृहत्संहिता' ग्रंथ कोणी लिहिला? उत्तर: वराहमिहिर.
  18. 'अमरकोश' कोणी लिहिला? उत्तर: अमरसिंह.
  19. मेहरौलीचा लोखंडी स्तंभ कोणत्या काळातील आहे? उत्तर: गुप्त काळ, चंद्रगुप्त दुसरा.
  20. हूणांना कोणी हरवले? उत्तर: स्कंदगुप्त.
  21. स्कंदगुप्ताचा 'भीतरी स्तंभलेख' कशासाठी प्रसिद्ध? उत्तर: हूणांवरील विजय.
  22. जूनागढ शिलालेख कशाशी संबंधित? उत्तर: स्कंदगुप्ताने सुदर्शन तलावाची दुरुस्ती केली.
  23. गुप्त काळात शेतसाऱ्याला काय म्हणत? उत्तर: भाग - उत्पन्नाचा 1/6.
  24. गुप्त काळात जिल्ह्याला काय म्हणत? उत्तर: विषय. प्रमुख - विषयपती.
  25. गुप्त काळात प्रांताला काय म्हणत? उत्तर: भुक्ती / देश. प्रमुख - उपरिक.
  26. 'दीनार' हे कोणत्या धातूचे नाणे होते? उत्तर: सोने.
  27. 'रुपक' हे कोणत्या धातूचे नाणे होते? उत्तर: चांदी. चंद्रगुप्त दुसऱ्याने सुरू केले.
  28. गुप्त काळातील प्रसिद्ध बंदर कोणते? उत्तर: भृगुकच्छ - भडोच, ताम्रलिप्ती.
  29. अजिंठा लेणी क्र. 16, 17, 19 कोणत्या काळात रंगवली? उत्तर: गुप्त काळ - वाकाटक राजांच्या आश्रयाने.
  30. 'दशावतार मंदिर' कुठे आहे? उत्तर: देवगढ, उत्तर प्रदेश. गुप्त शैली.
  31. गुप्त काळाला 'सुवर्ण युग' का म्हणतात? उत्तर: कला, साहित्य, विज्ञान, व्यापार यांची भरभराट.
  32. गुप्त साम्राज्याची राजधानी कोणती? उत्तर: पाटलिपुत्र. उज्जैन दुसरी राजधानी.
  33. समुद्रगुप्ताच्या 'वीणावादक' नाण्यावरून काय कळते? उत्तर: तो संगीत प्रेमी व 'कविराज' होता.
  34. कोणत्या गुप्त राजाने 'अश्वमेध' यज्ञ केला नाही? उत्तर: चंद्रगुप्त दुसरा. त्याने केला नाही.
  35. 'परम भागवत' ही पदवी कोणाची होती? उत्तर: गुप्त राजांची. ते विष्णू भक्त होते.
  36. फाहियानने भारतात कोणती प्रथा पाहिली? उत्तर: अस्पृश्यता - चांडाळ प्रथा.
  37. गुप्त काळात 'श्रेणी' म्हणजे काय? उत्तर: व्यापारी व कारागीर यांची संघटना - Guild.
  38. गुप्त साम्राज्याचा ऱ्हास कशामुळे झाला? उत्तर: हूण आक्रमण, दुर्बल राजे, मांडलिकांचा उठाव.
  39. मिहिरकुल कोण होता? उत्तर: हूण राजा. अत्याचारी. काश्मीरमध्ये राज्य.
  40. यशोधर्मन कोण होता? उत्तर: मालव्याचा मांडलिक राजा. त्याने हूणांना हरवले व स्वतंत्र झाला.
  41. 'मृच्छकटिक' नाटक कोणी लिहिले? उत्तर: शूद्रक. गुप्त काळ.
  42. 'मुद्राराक्षस' नाटक कोणी लिहिले? उत्तर: विशाखदत्त. चंद्रगुप्त मौर्य व चाणक्य कथा.
  43. 'पंचतंत्र' कथा कोणी लिहिल्या? उत्तर: विष्णू शर्मा. गुप्त काळ.
  44. गुप्त काळातील प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ? उत्तर: आर्यभट्ट, वराहमिहिर, ब्रह्मगुप्त.
  45. Pi ची किंमत 3.1416 कोणी सांगितली? उत्तर: आर्यभट्ट.
  46. 1 वर्ष = 365.25868 दिवस कोणी सांगितले? उत्तर: आर्यभट्ट. आजचे मूल्य 365.25636.
  47. 'सर्वराजोच्छेता' ही पदवी कोणाची? उत्तर: समुद्रगुप्त - सर्व राजांना जिंकणारा.
  48. गुप्त काळात 'ग्रामिक' कोण होता? उत्तर: गावप्रमुख.
  49. गुप्त काळात 'संधिविग्रहिक' कोण होता? उत्तर: युद्ध व शांतता मंत्री. हरिषेण या पदावर होता.
  50. गुप्त काळातील प्रसिद्ध वैद्य? उत्तर: धन्वंतरी, सुश्रुत - शस्त्रक्रिया, चरक - औषध.
  51. 'सुश्रुत संहिता' कशाशी संबंधित? उत्तर: शस्त्रक्रिया - Surgery. सुश्रुताला 'Father of Surgery' म्हणतात.
  52. 'चरक संहिता' कशाशी संबंधित? उत्तर: आयुर्वेद, औषधे - Medicine.
  53. गुप्त काळात कोणता धर्म वाढला? उत्तर: हिंदू धर्म - भागवत धर्म, शैव धर्म.
  54. गुप्त राजे कोणत्या देवाचे भक्त होते? उत्तर: विष्णू. 'परम भागवत' पदवी.

9. MPSC/UPSC साठी 25 संभाव्य प्रश्न - FAQ

  1. प्रश्न: गुप्त साम्राज्याचा संस्थापक कोण?
    उत्तर: ऐतिहासिकदृष्ट्या श्रीगुप्त, पण साम्राज्याचा खरा विस्तार करणारा व 'महाराजाधिराज' पदवी घेणारा चंद्रगुप्त पहिला - इ.स. 319.
  2. प्रश्न: 'गुप्त संवत' कधी सुरू झाला व का?
    उत्तर: इ.स. 319 मध्ये चंद्रगुप्त पहिलाने 'महाराजाधिराज' पदवी घेतल्यावर राज्यारोहणाच्या स्मरणार्थ.
  3. प्रश्न: समुद्रगुप्ताला 'भारतीय नेपोलियन' का म्हणतात?
    उत्तर: त्याने भारतभर दिग्विजय केला. आर्यावर्तात 9 राजे नष्ट केले, दक्षिणेत 12 राजे जिंकून सोडले. व्हिन्सेंट स्मिथने ही उपमा दिली.
  4. प्रश्न: प्रयाग प्रशस्ती कोठे आहे व त्याचा लेखक कोण?
    उत्तर: अलाहाबाद येथे अशोक स्तंभावर. लेखक हरिषेण, समुद्रगुप्ताचा संधिविग्रहिक.
  5. प्रश्न: 'ग्रहण-मोक्ष-अनुग्रह' धोरण काय आहे?
    उत्तर: समुद्रगुप्ताचे दक्षिणापथातील धोरण. शत्रूला पकडणे-ग्रहण, सोडणे-मोक्ष, मांडलिक बनवणे-अनुग्रह.
  6. प्रश्न: चंद्रगुप्त दुसऱ्याला 'विक्रमादित्य' का म्हणतात?
    उत्तर: पराक्रमामुळे. त्याने शकांचा नाश केला, उज्जैन जिंकले, साहित्याला आश्रय दिला.
  7. प्रश्न: चंद्रगुप्त दुसऱ्याला 'शकारि' का म्हणतात?
    उत्तर: इ.स. 409 मध्ये गुजरातच्या शक क्षत्रपांचा नाश केल्यामुळे.
  8. प्रश्न: फाहियानच्या मते गुप्त काळातील 3 वैशिष्ट्ये सांगा.
    उत्तर: 1. चोरी-दरोडे नाहीत. 2. फाशीची शिक्षा नाही. 3. लोक शाकाहारी व दानशूर.
  9. प्रश्न: नालंदा विद्यापीठाची स्थापना कोणी केली?
    उत्तर: कुमारगुप्त पहिला, इ.स. 427 मध्ये.
  10. प्रश्न: हूणांना कोणी हरवले?
    उत्तर: स्कंदगुप्ताने इ.स. 455 मध्ये. 'भीतरी स्तंभलेखात' उल्लेख.
  11. प्रश्न: गुप्त काळातील 'नवरत्ने' कोणती?
    उत्तर: कालिदास, आर्यभट्ट, वराहमिहिर, धन्वंतरी, अमरसिंह, शंकु, बेतालभट्ट, घटखर्पर, क्षपणक.
  12. प्रश्न: शून्याचा शोध कोणी लावला? उत्तर: आर्यभट्ट, 'आर्यभटीय' ग्रंथात.
  13. प्रश्न: 'शाकुंतलम्' नाटक कोणी लिहिले? उत्तर: कालिदास.
  14. प्रश्न: मेहरौलीचा लोखंडी स्तंभ कशाचे प्रतीक आहे? उत्तर: गुप्त काळातील प्रगत लोखंड तंत्रज्ञान. 1600 वर्षे गंजला नाही.
  15. प्रश्न: गुप्त काळाला 'सुवर्ण युग' का म्हणतात? उत्तर: राजकीय स्थैर्य, आर्थिक भरभराट, साहित्य-विज्ञान-कला यांचा विकास, धार्मिक सहिष्णुता.
  16. प्रश्न: गुप्त काळात 'विषय' म्हणजे काय? उत्तर: जिल्हा. प्रमुख 'विषयपती'.
  17. प्रश्न: गुप्त काळात 'भुक्ती' म्हणजे काय? उत्तर: प्रांत. प्रमुख 'उपरिक'.
  18. प्रश्न: गुप्त काळातील सोन्याच्या नाण्याला काय म्हणत? उत्तर: दीनार.
  19. प्रश्न: गुप्त काळातील चांदीच्या नाण्याला काय म्हणत? उत्तर: रुपक. चंद्रगुप्त दुसऱ्याने सुरू केले.
  20. प्रश्न: 'देवीचंद्रगुप्तम्' नाटक कशावर आधारित? उत्तर: रामगुप्त-ध्रुवदेवी-चंद्रगुप्त कथा. लेखक विशाखदत्त.
  21. प्रश्न: गुप्त साम्राज्याचा ऱ्हास कशामुळे झाला? उत्तर: हूण आक्रमण, दुर्बल राजे, मांडलिकांचा उठाव, आर्थिक दुर्बलता.
  22. प्रश्न: 'अमरकोश' कोणी लिहिला? उत्तर: अमरसिंह. संस्कृत शब्दकोश.
  23. प्रश्न: 'बृहत्संहिता' कोणाचा ग्रंथ? उत्तर: वराहमिहिर. विश्वकोश.
  24. प्रश्न: अजिंठा लेणी कोणत्या काळात रंगवली? उत्तर: गुप्त काळात, वाकाटक राजांच्या आश्रयाने. लेणी क्र. 16, 17, 19.
  25. प्रश्न: गुप्त काळातील प्रसिद्ध मंदिर? उत्तर: देवगढचे दशावतार मंदिर, भितरगावचे विटांचे मंदिर. गुप्त शैली.

10. गुप्त काळ व इतर साम्राज्ये - तुलना Table MPSC साठी

मुद्दा मौर्य साम्राज्य गुप्त साम्राज्य हर्षवर्धन काळ
काळ इ.स.पू. 322-185 इ.स. 319-550 इ.स. 606-647
राजधानी पाटलिपुत्र पाटलिपुत्र, उज्जैन कन्नौज
प्रशासन केंद्रीकृत. चाणक्याचा अर्थशास्त्र. विकेंद्रित. मांडलिक पद्धत. ग्रामसभांना महत्व. सरंजामशाही. हर्षचरित.
प्रसिद्ध राजा अशोक समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त दुसरा हर्षवर्धन
परकीय प्रवासी मेगास्थेनिस - इंडिका फाहियान - फो-क्वो-की ह्यु एन त्संग - सी-यू-की
धर्म बौद्ध धर्माचा प्रसार. अशोक. हिंदू धर्माचा पुनरुज्जीवन. भागवत धर्म. सहिष्णुता. बौद्ध धर्म. नालंदाला दान. प्रयाग दान.
नाणी पंच मार्क नाणी. चांदी. सोन्याची 'दीनार' नाणी. कलात्मक. नाणी कमी. वस्तू विनिमय.
साहित्य अर्थशास्त्र, इंडिका. शाकुंतलम्, रघुवंश, मेघदूत, मृच्छकटिक, अमरकोश. हर्षचरित, कादंबरी, रत्नावली, नागानंद.
विज्ञान नगर रचना. आर्यभट्ट - शून्य, पृथ्वीची गती. वराहमिहिर. लोखंड स्तंभ. बाणभट्ट, भास्कराचार्य पहिला.

11. निष्कर्ष: गुप्त साम्राज्य - भारताचा खरा 'Golden Era'

मित्रांनो, गुप्त काळाने भारताला 'सोने की चिडिया' बनवले. राजकीयदृष्ट्या भारत एकसंध झाला. आर्थिकदृष्ट्या रोमशी व्यापार करून सोने भारतात आले. सांस्कृतिकदृष्ट्या कालिदासाने 'शाकुंतलम्' लिहिले, जे आजही जगभर गाजते. वैज्ञानिकदृष्ट्या आर्यभट्टाने शून्य देऊन जगाचे गणित बदलले. अजिंठा लेणी, सारनाथचा बुद्ध, मेहरौलीचा स्तंभ ही गुप्त काळाची अजोड देणगी.

MPSC/UPSC साठी 5 Golden Points:

  1. सुवर्ण युग का? शांतता + व्यापार + कला + विज्ञान + साहित्य.
  2. समुद्रगुप्त: प्रयाग प्रशस्ती, अश्वमेध, वीणावादक नाणी, भारतीय नेपोलियन.
  3. चंद्रगुप्त दुसरा: शकारि, विक्रमादित्य, नवरत्ने, फाहियान, उज्जैन.
  4. नालंदा: कुमारगुप्त पहिला, जगातील पहिले विद्यापीठ.
  5. ऱ्हास: हूण + दुर्बल राजे + मांडलिक. स्कंदगुप्त शेवटचा पराक्रमी.

पुढचा लेख: 'हर्षवर्धन व बाणभट्टाचे हर्षचरित' व 'दक्षिणेतील चालुक्य-राष्ट्रकूट' यावर 2000 शब्दात नोट्स हव्यात का? Comment करा.

Share करा: ही पोस्ट तुमच्या MPSC/Police Bharti च्या 5 मित्रांना Share करा. त्यांचे 5 मार्क्स पक्के होतील.

संदर्भ आणि स्रोत | References

या लेखासाठी वापरलेले अधिकृत स्रोत:

  1. NCERT Class 6, 11, 12: Themes in Indian History Part-1, An Introduction to Indian Art.
  2. Maharashtra State Board Class 11: इतिहास - प्राचीन भारत.
  3. R.C. Majumdar: The Classical Age - History and Culture of Indian People Vol 3.
  4. K.A. Nilakanta Sastri: A History of South India.
  5. Upinder Singh: A History of Ancient and Early Medieval India.
  6. Archaeological Survey of India: Prayag Prashasti, Mehrauli Iron Pillar, Nalanda Excavation Reports. asi.nic.in
  7. Fa-Hien: A Record of Buddhistic Kingdoms - English Translation by James Legge.
  8. Images: Wikimedia Commons - Samudragupta Coin, Public Domain.

Disclaimer: या लेखातील माहिती शैक्षणिक उद्देशाने MPSC, UPSC, PSI, STI, तलाठी, पोलीस भरती परीक्षांसाठी NCERT, R.C. Majumdar, ASI यांच्या अधिकृत पुस्तके व वेबसाइट्सवरून संकलित केली आहे. तारखा व घटना यात मतभेद असू शकतात. अंतिम संदर्भासाठी मूळ ग्रंथ पहावेत.

📚 MPSC Quick Revision | शेवटचे 10 मार्क्स पक्के

  • गुप्त संवत सुरुवात: इ.स. 319, चंद्रगुप्त पहिला.
  • भारतीय नेपोलियन: समुद्रगुप्त.
  • विक्रमादित्य व शकारि: चंद्रगुप्त दुसरा.
  • नालंदा विद्यापीठ: कुमारगुप्त पहिला, इ.स. 427.
  • हूणांना हरवले: स्कंदगुप्त, भीतरी स्तंभलेख.
  • शून्याचा शोध: आर्यभट्ट, आर्यभटीय ग्रंथ.
  • शाकुंतलम् नाटक: कालिदास.
  • फाहियान काळ: चंद्रगुप्त दुसरा, इ.स. 399-414.
  • मेहरौली स्तंभ: गुप्त काळ, 1600 वर्षे गंजला नाही.
  • सुवर्ण युग कारण: कला + विज्ञान + साहित्य + शांतता + व्यापार.

लेख आवडला? MPSC, UPSC, Police Bharti मित्रांना Share करा 🏆 Share केल्याने तुमचे 5 मार्क्स पक्के!

Tags

Post a Comment

Post a Comment

Previous Post Next Post