1) चेर, पांड्य आणि चोळ राजघराणी
दक्षिणेतील प्राचीन राजसत्तांमधील तीन राजसत्तांचा उल्लेख तत्कालीन साहित्यामध्ये येतो. चेर, पांड्य आणि चोळ या त्या राजसत्ता होत. या राजसत्ता इसवी सनापूर्वीच्या चौथ्या शतकात किंवा त्याही पूर्वीपासून अस्तित्वात होत्या. त्यांचा उल्लेख रामायण, महाभारत या महाकाव्यांमध्ये करण्यात आला आहे.
तमिळ भाषेतील संघम साहित्यात या तीन राजसत्तांचा उल्लेख आहे. मौर्य सम्राट अशोकाच्या लेखांमध्येही त्यांचा उल्लेख आहे. 'पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी' या पुस्तकात 'मुझिरीस' हे केरळच्या किनाऱ्यावरचे अत्यंत महत्त्वाचे बंदर असल्याचे म्हटले आहे. हे बंदर चेर राज्यात होते.
2) सातवाहन राजघराणे
मौर्य साम्राज्याच्या ऱ्हासानंतर महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक या प्रदेशांतील स्थानिक राजे स्वतंत्र झाले. त्यापैकी एक सातवाहन घराणे होते. प्रतिष्ठान म्हणजेच पैठण ही त्यांची राजधानी होती. राजा सिमुक हा सातवाहन घराण्याचा संस्थापक होता.
सातवाहन घराण्यातील गौतमीपुत्र सातकर्णी हा राजा विशेष प्रसिद्ध आहे. त्याने शक राजा नहपान याचा पराभव केला. गौतमीपुत्राचा उल्लेख नाशिकच्या लेखात 'त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन' असा केलेला आहे. त्याच्या काळात सातवाहनांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून दक्षिणेकडे तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरलेले होते.
3) वाकाटक राजघराणे
इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकाच्या सुरुवातीस सातवाहनांची सत्ता क्षीण झाली. त्यानंतर वाकाटक हे सामर्थ्यशाली राजघराणे उदयाला आले. विंध्यशक्ती हा संस्थापक होता. विंध्यशक्तीनंतर पहिला प्रवरसेन हा राजा झाला.
वाकाटकांच्या दोन प्रमुख शाखा: 1) नंदिवर्धन (नागपूरजवळ) 2) वत्सगुल्म म्हणजे सध्याचे वाशिम. गुप्त सम्राट दुसरा चंद्रगुप्त याची मुलगी प्रभावती हिचा विवाह दुसरा रुद्रसेन या वाकाटक राजाशी झाला होता.
4) चालुक्य राजघराणे
कर्नाटकातील चालुक्य राजघराण्याची सत्ता बलशाली होती. पहिला पुलकेशी याने इसवी सनाच्या सहाव्या शतकात चालुक्य घराण्याची स्थापना केली. बदामी येथे त्याची राजधानी होती. बदामीचे प्राचीन नाव 'वातापि' असे होते.
दुसरा पुलकेशी याने सम्राट हर्षवर्धनाचे आक्रमण परतवून लावले होते. बदामी, ऐहोळे, पट्टदकल येथील प्रसिद्ध मंदिरे चालुक्य राजांच्या कारकिर्दीत बांधली गेली.
5) पल्लव राजघराणे
पल्लव राजसत्ता दक्षिण भारतातील एक प्रबल राजसत्ता होती. तमिळनाडूतील कांचीपुरम ही त्यांची राजधानी होती. महेंद्रवर्मन हा एक कर्तबगार पल्लव राजा होता. तो स्वतः नाटककार होता.
महेंद्रवर्मनचा मुलगा नरसिंहवर्मनने चालुक्य राजा दुसरा पुलकेशी याचे आक्रमण परतवून लावले. त्याच्या कारकिर्दीत महाबलिपुरम येथील प्रसिद्ध रथमंदिरे खोदविली गेली. पल्लव राजांचे आरमार प्रबळ होते. युआन श्वांग याने कांचीला भेट दिली होती.
6) राष्ट्रकूट राजघराणे
राष्ट्रकूट राजघराण्याच्या भरभराटीच्या काळात त्यांची सत्ता विंध्य पर्वतापासून ते दक्षिणेला कन्याकुमारीपर्यंत पसरलेली होती. दन्तिदुर्ग या राजाने प्रथम त्यांची सत्ता महाराष्ट्रात स्थापन केली.
7) चोळ घराणे
चोळ घराणे हे दक्षिण भारतातील एक प्राचीन आणि शक्तिशाली राजघराणे होते. मध्ययुगीन काळात विजयालय चोळ यांनी इ.स. 850 च्या सुमारास चोळ साम्राज्याची पुनर्स्थापना केली. चोळांची राजधानी सुरुवातीला तंजावर आणि नंतर गंगैकोंड चोलपुरम होती.
घराण्यातील सर्वात प्रसिद्ध शासक राजराज चोळ पहिला आणि राजेंद्र चोळ पहिला होते. राजराज चोळाने तंजावर येथे प्रसिद्ध बृहदेश्वर मंदिराची निर्मिती केली. राजेंद्र चोळाने आपल्या नौदलाच्या मदतीने श्रीलंका, मालदीव आणि आग्नेय आशियातील प्रदेशांवर प्रभाव निर्माण केला.
8) पांड्य घराणे
पांड्य घराणे हे दक्षिण भारतातील तमिळ प्रदेशातील एक प्राचीन राजघराणे होते. पांड्यांची राजधानी मदुराई होती. पांड्य घराण्याचा संस्थापक म्हणून कडुंगोन यांचा उल्लेख केला जातो.
पांड्य साम्राज्याचा विस्तार तमिळनाडू, केरळ आणि श्रीलंकेच्या काही भागांपर्यंत झाला होता. पांड्यांचे मोती व्यापारासाठी विशेष महत्त्व होते. मदुराई येथील मीनाक्षी मंदिराचा विकास पांड्य काळात झाला.
9) होयसळ राजघराणे
होयसळ राजघराण्याने इ.स. 10 व्या ते 14 व्या शतकापर्यंत कर्नाटकावर राज्य केले. साळ हा संस्थापक होता. बेलूर व नंतर हळेबीडू (द्वारसमुद्र) ही त्यांची राजधानी होती.
विष्णुवर्धन हा सर्वात पराक्रमी राजा. त्याने चोळांचा पराभव केला. रामानुजाचार्यांच्या प्रभावाने विष्णुवर्धनने वैष्णव धर्म स्वीकारला. बेलूरचे चेन्नकेशव मंदिर, हळेबीडूचे होयसळेश्वर मंदिर व सोमनाथपूरचे केशव मंदिर ही होयसळ शैलीची उत्तम उदाहरणे. ताऱ्याच्या आकाराचा पाया, बारीक नक्षीकाम ही वैशिष्ट्ये.
तर आज आपण दक्षिणेकडील प्राचीन भारत पाहिला आहे मित्रांनो, तुम्हाला हा लेख कसा वाटला कमेंट करा. Next कोणता टॉपिक पाहिजे सांगा 👇
📚 VisionGov सोबत इतिहासाचा पाया पक्का करा
प्राचीन भारत वाचताय? हे महत्त्वाचे Topics नक्की वाचा:
- 👉 प्राचीन महाराष्ट्रातील राजघराणी - सातवाहन, वाकाटक Complete Notes
- 👉 सिंधू संस्कृती - हडप्पा, मोहेंजोदडो, नगररचना 50 PYQ
- 👉 वैदिक काळ - ऋग्वेद, समाज, वर्ण व्यवस्था
- 👉 जैन-बौद्ध धर्म - महावीर, गौतम बुद्ध, तत्त्वज्ञान
- 👉 मौर्य साम्राज्य - चंद्रगुप्त, चाणक्य, सम्राट अशोक
- 👉 गुप्त साम्राज्य - सुवर्ण युग, समुद्रगुप्त, विक्रमादित्य
VisionGov Tip: प्राचीन इतिहास = 20-25 मार्क्स. वरील 6 + आजचा दक्षिण भारत Topic = MPSC इतिहासाचा 70% Syllabus Complete 🚀
Post a Comment