मूलभूत संकल्पना

विषय: अर्थव्यवस्थेचे प्रकार व क्षेत्रे (Types and Sectors of Economy)

1. प्रस्तावना

मनुष्य हा एक सामाजिक प्राणी आहे. तो समाजात वागतो, वाढतो, विचार करतो.
समाजाच्या अस्तित्वाला विविध अंगं असतात: आर्थिक, राजकीय, सामाजिक, सांस्कृतिक इत्यादी.
ज्या शास्त्रांमध्ये मानवी वर्तनाचा अभ्यास केला जातो, त्या शास्त्रांना सामाजिक शास्त्रे असे म्हणतात. उदा. इतिहास, भूगोल, समाजशास्त्र, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र इत्यादी.
अर्थशास्त्र हे मानवी वर्तनाच्या आर्थिक बाजूंची चर्चा करते. १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात स्वतंत्र 'शास्त्र' म्हणून त्याला मान्यता मिळाली.

2. अर्थव्यवस्था म्हणजे काय? (What is an economy?)

आधुनिक अर्थव्यवस्थेचे 4 प्रकारचे आर्थिक व्यवहार:

उत्पादन (production)
वितरण (distribution)
विनिमय (exchange)
उपभोग (consumption)

या व्यवहारांशी संबंधित असलेल्या संस्था, संघटना यांच्या एकत्रीकरणातून जी व्यवस्था निर्माण होते तिला 'अर्थव्यवस्था' (economy) असे म्हणतात.

वेगवेगळ्या देशात नैसर्गिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, राजकीय वातावरणामुळे अर्थव्यवस्थेच्या कार्यपद्धतीत फरक निर्माण होतो.

3. अर्थव्यवस्थेचे प्रकार (Types of economies)

अर्थव्यवस्थांचे वर्गीकरण 2 निकषांवर केले जाते:

उत्पादक साधनांच्या मालकीनुसार
विकासाच्या अवस्थेनुसार

A. उत्पादक साधनांच्या मालकीनुसार 3 प्रकार

भूमी, श्रम, भांडवल व उद्योजकता यांना उत्पादनाची साधने म्हणतात.

1. भांडवलशाही अर्थव्यवस्था (Capitalistic Economy)

अर्थ: ज्या अर्थव्यवस्थेत उत्पादनाची साधने खाजगी मालकीची असतात, वस्तू व सेवांचे उत्पादन खाजगी भांडवलदारांमार्फत होते व त्यांच्या किमती बाजारयंत्रणे करवी ठरतात.

वैशिष्ट्ये:

उत्पादनाच्या साधनांचा खाजगी मालकी हक्क
उद्योग-व्यवसायाची निवड व उभारणीचे निर्णय मालक स्वत: घेतो
ग्राहक हा 'सार्वभौम' असतो
बाजारपेठेत स्पर्धेचे प्राबल्य असते
किंमत ठरण्याची प्रक्रिया (pricing mechanism) मुकपणे चालते - सरकारी हस्तक्षेप नसतो. म्हणून याला 'मुक्त अर्थव्यवस्था' (free economy) किंवा 'Laissez faire' म्हणतात
वस्तू व सेवांच्या किमती मागणी व पुरवठ्याच्या आधारे ठरतात. म्हणून याला 'बाजार अर्थव्यवस्था' (market economy) म्हणतात. यात 'अदृश्य हात' (invisible hand) कार्यरत असतो
नफा मिळविण्याच्या उद्देशाने उत्पादन केले जाते.
उद्योजकेला/संयोजन कौशल्याला भांडवलशाहीत पूर्ण वाव असतो.

दोष:

आर्थिक सत्तेचे केंद्रीकरण होऊन आर्थिक व सांपत्तिक विषमता वाढते.
जास्तीत जास्त नफा कमविणे हा भांडवलदाराचे प्राथमिक उद्दिष्ट असल्याने गरीबी, बेरोजगारी, कामगार कल्याण, पर्यावरण इत्यादीचा विचार केला जात नाही.
चैनीच्या व निम-चैनीच्या वस्तूंच्या उत्पादनावर अधिक भर दिला जातो.
अशा अर्थव्यवस्थेत तेजी-मंदीची 'व्यापार चक्रे' (trade cycles) येत असतात. तेजी दरम्यान किंमतवाढ तर मंदीदरम्यान बेरोजगारीत वाढ होते.

2. समाजवादी अर्थव्यवस्था (Socialistic Economy)

अर्थ: ज्या अर्थव्यवस्थेत उत्पादनाची साधने सरकारी/सार्वजनिक मालकीची असतात आणि वस्तू व सेवांचे उत्पादन व वितरण सरकारमार्फत चालते, अशा अर्थव्यवस्थेला समाजवादी अर्थव्यवस्था असे म्हणतात.

वैशिष्ट्ये:

उत्पादनाची साधने सरकारी मालकीची असतात. साधनसामग्रीचा वापर समाजहितासाठी होतो.
वस्तू-सेवांचे उत्पादन, त्यासाठी उद्योग-उपक्रम सुरु करणे, त्यांच्या किमती, त्यांची विक्री व्यवस्था इत्यादी बाबतचे सर्व निर्णय सरकार घेते. हे निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य खाजगी व्यक्तींना नसते.
वस्तू व सेवांचे उत्पादन वैयक्तिक नफ्यासाठी होत नाही. सर्व आर्थिक नियोजन सरकार घेत असल्याने मूलभूत गरजेच्या वस्तू-सेवा कमीत कमी किमतीत व योग्य प्रमाणात उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला जातो.
उत्पादनकार्य सरकारी यंत्रणेमार्फत होत असल्याने खाजगी भांडवलाला वाव नसतो. त्यामुळे आर्थिक सत्तेचे केंद्रीकरण न होता आर्थिक व सांपत्तिक विषमता कमी करण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्यामुळे 'सामाजिक न्याय' (social justice) प्रस्थापित करणे, हे समाजवादी अर्थव्यवस्थेचे प्रमुख उद्दिष्ट असते.
वस्तू-सेवांचे उत्पादन, वाटप, किमती इत्यादी बाबी बाजार यंत्रणेवर अवलंबून नसल्याने ग्राहक 'सार्वभौम' ठरत नाही.
देशातील सर्व आर्थिक व्यवहारांचे संघटन सरकारमार्फत 'आर्थिक नियोजन' च्या माध्यमातून घडवून आणले जाते. त्यासाठी साधारणत: पंचवार्षिक योजना तयार करून राबविल्या जातात.

दोष:

समाजवादी अर्थव्यवस्थेत व्यक्तिस्वातंत्र्याचा लोप होतो.
राज्यकर्त्यांची हुकुमशाही निर्माण होऊन सरकारी नियंत्रणाचा अतिरेक होण्याची शक्यता असते.
सरकारी यंत्रणेमार्फत साधनांचा अपव्यय होण्याची शक्यता असते.
अर्थव्यवस्थेची कार्यक्षमता व उत्पादकता कमी होते.

टीप: 1991 मध्ये सोव्हिएत रशिया (USSR) चे 15 स्वतंत्र राष्ट्रांमध्ये तुकडे झाल्यानंतर अनेक समाजवादी देशांनी या अर्थप्रणालीचा त्याग केला. चीनमध्येही समाजवादी तत्वांचे शिथिलीकरण करण्यात आले आहे. चीन राजकीयदृष्ट्या साम्यवादी आहे, मात्र आर्थिकदृष्ट्या भांडवलशाही बनला आहे. आज केवळ क्युबा व उत्तर कोरियाला मोठ्या प्रमाणात समाजवादी मानता येईल.

3. मिश्र अर्थव्यवस्था (Mixed Economy)

भांडवलशाही आणि समाजवाद या दोन्ही अर्थप्रणालीमधील दोष टाळून चांगल्या गुणांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या अर्थव्यवस्थेला मिश्र अर्थव्यवस्था असे म्हणतात.

B. विकासाच्या अवस्थेनुसार

विकसित अर्थव्यवस्था
विकसनशील अर्थव्यवस्था

Flowchart: अर्थव्यवस्थेचे प्रकार → 1. मालकीनुसार: भांडवलशाही, समाजवादी, मिश्र | 2. विकासानुसार: विकसित, विकसनशील

मूलभूत संकल्पना - भाग 2

विषय: अर्थव्यवस्थेचे प्रकार व क्षेत्रे (पुढे चालू)

3) मिश्र/संमिश्र अर्थव्यवस्था (Mixed Economy)

अर्थ: भांडवलशाही आणि समाजवाद या दोन्ही अर्थप्रणालीमधील दोष टाळून चांगल्या गुणांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या अर्थव्यवस्थेला मिश्र अर्थव्यवस्था असे म्हणतात. मिश्र अर्थव्यवस्थेत सार्वजनिक व खाजगी क्षेत्राचे सहअस्तित्व असते.

मिश्र अर्थव्यवस्थेमध्ये वस्तू-सेवांचे उत्पादन कार्य सरकार तसेच खाजगी क्षेत्रामार्फत घडवून आणले जाते. काही वस्तू-सेवांच्या उत्पादनावर सरकारची पूर्ण मक्तेदारी असू शकते.
भारताने स्वातंत्र्यानंतर मिश्र अर्थव्यवस्थेचा स्वीकार करून आर्थिक नियोजनाच्या माध्यमातून आर्थिक विकासाची प्रक्रिया सुरु केली. अर्थात भारताच्या मिश्र अर्थव्यवस्थेचा आराखडा मूलत: भांडवलशाहीवर आधारलेला होता. 1991 च्या आर्थिक सुधारणांपासून मात्र भारतीय अर्थव्यवस्थेचा प्रवास मिश्र अर्थव्यवस्थेकडून मुक्त अर्थव्यवस्थेकडे होत आहे.

विकासाच्या अवस्थेनुसार अर्थव्यवस्थांचे प्रकार

अर्थव्यवस्थेचा विकास किती प्रमाणात झालेला आहे त्यानुसार अर्थव्यवस्थांचे 2 प्रकार: विकसित व विकसनशील अर्थव्यवस्था.

1) विकसित अर्थव्यवस्था (Developed economy)

वैशिष्ट्ये: दरडोई राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मोठे प्रमाण, मोठ्या प्रमाणावरील औद्योगिकीकरण व शहरीकरण, साक्षरतेचे उच्च प्रमाण, घटता जन्मदर व मृत्युदर इत्यादी लक्षणे आढळून येतात.

उदा: यु.एस.ए., यु.के., जर्मनी, फ्रान्स, जपान, ऑस्ट्रेलिया इत्यादी देशांच्या अर्थव्यवस्था विकसित आहेत.

2) विकसनशील अर्थव्यवस्था (Developing economy)

विकसनशील अर्थव्यवस्थांमध्ये दरडोई उत्पन्नाचे अल्प प्रमाण, कमी औद्योगिकीकरण, कृषि क्षेत्राचे प्राबल्य, साक्षरतेचे कमी प्रमाण, लोकसंख्या वाढीचा उच्च दर इत्यादी लक्षणे आढळून येतात.
मात्र ही राष्ट्रे आपल्या समस्या दूर करण्यासाठी सतत प्रयत्नशील असतात. म्हणून त्यांना 'अविकसित' किंवा 'अल्पविकसित' म्हणण्याऐवजी 'विकसनशील' किंवा 'विकासामुख' म्हणणे अधिक उचित ठरते.
उदा: भारत, म्यानमार, पाकिस्तान, श्रीलंका, तसेच आफ्रिका व दक्षिण अमेरिकेतील बहुतांश देश हे विकसनशील देशांच्या गटात मोडतात.

अर्थव्यवस्थेची क्षेत्रे (Sectors of Economy)

कोणतीही अर्थव्यवस्था विविध क्षेत्रांची मिळून बनलेली असते. अर्थव्यवस्थेतील अशा क्षेत्रांचे वर्गीकरण 2 आधारांवर केले जाते: व्यवसायानुसार व मालकीनुसार

A. व्यवसायानुसार अर्थव्यवस्थेची क्षेत्रे:

अर्थव्यवस्थेमध्ये पुढील पाच प्रकारची क्षेत्रे आढळून येतात:

प्राथमिक क्षेत्र (Primary sector)
या क्षेत्रात नैसर्गिक साधनसामग्रीशी संबंधित कृषि व संलग्न व्यवसाय (पशुसंवर्धन, मत्स्यव्यवसाय, रेशीम उत्पादन इ.), जंगलसंपत्ती, खाणी व खनिज उत्पादने (कोळसा, पेट्रोलियम, लोह खनिज इत्यादींचे उत्खनन) इत्यादी उपक्रमांचा समावेश होतो. प्राथमिक क्षेत्रास 'कृषि व संलग्न क्षेत्र' (Agriculture and Allied Sector) असेही संबोधले जाते.
द्वितीयक क्षेत्र (Secondary sector)
या क्षेत्रात प्राथमिक क्षेत्रातून प्राप्त वस्तूंवर प्रक्रिया करून दुसऱ्या प्रकारच्या वस्तू तयार केल्या जातात. त्यामुळे या क्षेत्रास 'उद्योग क्षेत्र' (Industry sector) असेही संबोधले जाते. या क्षेत्रात कारखानदारी/निर्माण, बांधकाम, वीजनिर्मिती, पाणी पुरवठा इत्यादी व्यवसायांचा समावेश होतो.
तृतीयक क्षेत्र (Tertiary sector)
या क्षेत्रामध्ये प्राथमिक व द्वितीयक क्षेत्रांना पूरक असणाऱ्या विविध सेवांचा समावेश होतो. त्यामुळे या क्षेत्राला 'सेवा क्षेत्र' (service sector) असेही म्हटले जाते. सेवा क्षेत्रामध्ये व्यापार, वाहतूक, दळणवळण, तसेच संरक्षण, प्रशासकीय, व्यावसायिक, सामाजिक यांसारख्या विविध वैयक्तिक सेवांचाही समावेश होतो.
चतुर्थक क्षेत्र (Quaternary sector)
या क्षेत्रात उच्च बौद्धिक क्षमतेचा वापर ज्या व्यवसायांमध्ये करण्यात येतो त्यांचा समावेश होतो. असे व्यवसाय उच्च ज्ञानाशी संबंधित असून त्यांचा संबंध संकल्पनांची (ideas) निर्मिती, संशोधन व विकास यांच्याशी असतो. यामध्ये विशेषीकृत ज्ञान, माहिती तंत्रज्ञानविषयक कौशल्य, व्यवस्थापकीय कौशल्य, विश्लेषणात्मक क्षमता इत्यादीचा वापर केला जातो. या व्यवसायांमध्ये संशोधन व विकास कार्य (R&D), सॉफ्टवेअरचा विकास, कर प्रबंधन, म्युच्युअल फंड प्रबंधक, पोर्टफोलिओ प्रबंधक, संख्याशास्त्रज्ञ यांसारख्या उन्नत सेवांचा समावेश होतो.
पंचक क्षेत्र (Quinary sector)
काही तज्ज्ञ पंचक क्षेत्रास चतुर्थक क्षेत्राचाच हिस्सा असल्याचे मानतात. पंचक क्षेत्रात समाजातील व अर्थव्यवस्थेतील 'सर्वोच्च स्तरावरील निर्णय प्रक्रिया' (highest levels of decision making) चा समावेश होतो. यामध्ये सरकार, विज्ञान, विद्यापीठे, गैरसरकारी संस्था, आरोग्य सेवा, संस्कृती, प्रसार माध्यमे इत्यादी क्षेत्रातील उच्चस्तरीय कार्यकारी संचालक व अधिकाऱ्यांचा समावेश होतो.

B. मालकीनुसार अर्थव्यवस्थेची क्षेत्रे

मालकीनुसार अर्थव्यवस्थेमध्ये पुढील चार क्षेत्रे आढळून येतात:

सार्वजनिक क्षेत्र (Public sector)
सरकारी मालकी, व्यवस्थापन व नियंत्रणाखाली असलेल्या सर्व उद्योग-उपक्रमांचा समावेश सार्वजनिक क्षेत्रात होतो. उदा: रेल्वे, शस्त्रास्त्रे, दूरदर्शन, पेट्रोलियम इत्यादी.
खाजगी क्षेत्र (Private sector)
खाजगी क्षेत्र म्हणजे असे क्षेत्र की ज्यातील उद्योग-व्यवसायांवर खाजगी व्यक्ती किंवा व्यक्तीसमुहाची मालकी/नियंत्रण असते. वैयक्तिक लाभ मिळविणे हे खाजगी क्षेत्राचे मूलभूत उद्दिष्ट असते. उदा: कृषि व पूरक उद्योग, लघु उद्योग, घाऊक व किरकोळ व्यापार इ.
संयुक्त क्षेत्र (Joint sector)
या क्षेत्रात येणाऱ्या उद्योग-व्यवसायांवर सरकार तसेच खाजगी व्यक्ती किंवा व्यक्तीसमुहाची संयुक्त मालकी, व्यवस्थापन व नियंत्रण असते.
सहकारी क्षेत्र (Cooperative sector)
या क्षेत्रात सहकारी तत्वावर स्थापन करण्यात आलेल्या संस्था/उद्योगांचा समावेश होतो. सहकारी क्षेत्र हा खाजगी क्षेत्राचा एक उपप्रकार मानता येईल. सहकारात मालकी खाजगीच पण व्यक्तीऐवजी समूहाची असते. भांडवलशाही व समाजवाद या दोन अर्थप्रणालींचा 'सुवर्णमध्य' म्हणजे सहकार होय. सहकाराचे वैशिष्ट्य हे की, सभासदाने आणलेले भांडवल कितीही असले तरी 'एक सभासद एक मत' या तत्वानेच सहकारी संस्थांचा कारभार चालतो.

Flowchart: अर्थव्यवस्थेची क्षेत्रे
1. व्यवसायानुसार: प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक, चतुर्थक, पंचक क्षेत्र
2. मालकीनुसार: सार्वजनिक, खाजगी, संयुक्त, सहकारी क्षेत्र

कंपनी/संयुक्त भांडवली कंपनी/मर्यादित कंपनी

कंपनी/संयुक्त भांडवली कंपनी/मर्यादित कंपनी
        |

   |                   |
सार्वजनिक मर्यादित कंपनी    खाजगी मर्यादित कंपनी
   |

|         |
सार्वजनिक     खाजगी
क्षेत्रातील    क्षेत्रातील
कंपनी        कंपनी

सार्वजनिक मर्यादित कंपनी व खाजगी मर्यादित कंपनी यांमधील फरक

मुद्दे	सार्वजनिक मर्यादित कंपनी (Public Limited Company)	खाजगी मर्यादित कंपनी (Private Limited Company)
अर्थ	ही सरकारी किंवा खाजगी मालकीची कंपनी असून तिच्या शेअर्सची खरेदी-विक्री सार्वजनिकरित्या चालते.	ही खाजगी मालकीची कंपनी असून तिच्या शेअर्सची खरेदी-विक्री खाजगीरित्या चालते.
भागधारकांची/सदस्यांची संख्या	किमान: 7 महत्तम: अमर्यादित	किमान: 2 महत्तम: 50
संचालकांची संख्या	किमान: 3 महत्तम: 15	किमान: 2 महत्तम: 15
महिला संचालकांची संख्या	किमान 1 (सर्व नोंदणीकृत व 100 कोटीपेक्षा अधिक भागभांडवल किंवा 500 कोटीपेक्षा अधिक उलाढाल असलेल्या इतर सार्व. कंपन्यांसाठी)	बंधन नाही
व्यवसायाची सुरुवात	प्रमाणपत्र आवश्यक	प्रमाणपत्र आवश्यक नाही
भागभांडवल	किमान 5 लाख	किमान 1 लाख
प्रॉस्पेक्टस/स्टेटमेंट	जारी करणे आवश्यक	आवश्यक नाही
वैधानिक सभा	आवश्यक	आवश्यक नाही
वार्षिक साधारण सभेसाठी कोरम	किमान 5 सदस्य/भागधारक	किमान 2 सदस्य/भागधारक
नावापुढे वापरण्याची संज्ञा	मर्यादित (Limited)	खाजगी मर्यादित (Private Limited)

भारतीय अर्थव्यवस्थेची ठळक वैशिष्ट्ये

प्रास्ताविक

भारतीय अर्थव्यवस्था ही एक विकसनशील अर्थव्यवस्था आहे.
स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताने मिश्र अर्थव्यवस्थेचा स्वीकार करून नियोजनाच्या मार्गाने आर्थिक विकास साध्य करण्याचा मार्ग अनुसरला. त्यामुळे भारतीय अर्थव्यवस्थेमध्ये विविधांगी बदल झाले.
मात्र, 1991 च्या आर्थिक सुधारणांपासून भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रवास नियोजित मिश्र अर्थव्यवस्थेकडून मुक्त अर्थव्यवस्थेकडे सुरू आहे.
हाताने लिहिलेलं: मिश्र --> मुक्त
मात्र, अजूनही दरडोई उत्पन्नाचा कमी स्तर, वृद्धी दरातील चढउतार, लोकसंख्येचा उच्च वाढीचा दर, दारिद्र्याचे उच्च प्रमाण, बेरोजगारीचा उच्च दर, कृषिप्रधान अर्थव्यवस्था इत्यादी भारतीय अर्थव्यवस्थेची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत.

भारतीय अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये

1) दरडोई उत्पन्नाचा कमी स्तर (Low per capita income)

देशाचे दरडोई उत्पन्न हे देशाच्या आर्थिक स्थितीचे महत्त्वाचे निदर्शक आहे. दरडोई उत्पन्न वेगाने वाढ घडवून आणणे हे भारतीय नियोजनाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे, मात्र त्याचा स्तर कमीच राहिला.
2018-19 च्या तात्पुरत्या अंदाजानुसार चालू किंमतींना मोजले दर डोई निव्वळ राष्ट्रीय उत्पन्न (Per Capita Net National Income) 1,26,406 रुपये प्रति वर्ष इतके होते. अर्थात हा मध्या सरासरी असल्याने त्याचे लोकसंख्येतील वितरण अत्यंत असमान आहे.

2) उत्पन्नाचा व दरडोई उत्पन्नाचा वाढीचा दर कमी (Low growth rate of income and per capita income)

भारताचे दर डोई उत्पन्न कमी आहे, मात्र त्याबरोबर त्याच्या वाढीचा दरही कमीच आहे. 1990 पूर्वी तर हा दर खूपच कमी असे.
1950 च्या दशकापासून 1980 च्या दशकापर्यंत जी.डी.पी.च्या वाढीचा दर सरासरी 3.5 टक्क्यांच्या आसपास होता, तर दर डोई उत्पन्न वाढीचा दर केवळ 1.3 इतका होता. याला 'हिंदू वृद्धी दर' (Hindu Growth Rate) असे संबोधण्यात आले.
1991 च्या आर्थिक सुधारणांपासून या दरात वाढ झाली, मात्र अपेक्षित वाढ होऊ शकली नाही.

अलिकडील काही वर्षांतील जी.डी.पी.च्या वाढीचे दर/आर्थिक वृद्धी दर (economic growth rate)

वर्ष	दर
2003-04	7.9 %
2004-05	7.9 %
2005-06	9.3 %
2006-07	9.2 %
2007-08	10.2 %
2008-09	3.9 %
2009-10	8.4 %
2010-11	9.8 %
2011-12	6.9 %
2012-13	5.9 %
2013-14	6.39 %
2014-15	7.4 %
2015-16	8.0 %
2016-17	8.2 %
2017-18	7.0 %
2018-19	6.9 %
2019-20 (PE)	4.2 %
2020-21 (1st AE)	- 7.3 %

(RE = Revised Estimates, PE = Provisional Estimates, AE = Advanced Estimates)
स्रोत: RBI and NSO.

3) कृषि क्षेत्राचा अर्थव्यवस्थेवरील प्रभाव (Dominance of agriculture)

लोकसंख्येचा मोठा गट कृषि व संलग्न कार्यांमध्ये गुंतलेला असणे, मात्र कृषि क्षेत्राचे जी.डी.पी.मधील योगदान कमी असणे, हे विकसनशील अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे लक्षण असते.
भारताची अर्थव्यवस्था पहिल्यापासून कृषिप्रधान आहे. 1951 मध्ये सुमारे 70 टक्के जनता कृषि व संलग्न क्षेत्रात गुंतलेली होती. आज हे प्रमाण कमी झाले असले तरी बरेच उच्च आहे.
जी.व्ही.ए.तील कृषि क्षेत्राचा हिस्सा 2018-19 मध्ये 17.21 टक्के (तात्पुरता अंदाज) होता, तर श्रम ब्युरोच्या पाचव्या रोजगार-बेरोजगार सर्वेक्षणानुसार 2015-16 मध्ये कामगार लोकसंख्येपैकी 45.9 टक्के लोक प्राथमिक क्षेत्रात गुंतले होते.

भारतीय अर्थव्यवस्थेची ठळक वैशिष्ट्ये (पुढे चालू)

कृषि, उद्योग व सेवा क्षेत्रांचा जी.व्ही.ए. मधील तसेच कामगार लोकसंख्येमधील हिस्सा

क्षेत्र	GVA मधील हिस्सा (2020-21)	कामगार लोकसंख्येतील हिस्सा (UPS) (2019-20)
कृषि क्षेत्र	18.54%	45.9%
उद्योग क्षेत्र	26.90%	22.8%
सेवा क्षेत्र	54.56%	32.0%
एकूण	100.0%	100.0%

Source: NSO and NSSO 68th Round

महत्वाचा निष्कर्ष: कृषि क्षेत्रात 45.9% लोक काम करतात पण GVA मधील वाटा फक्त 18.54%. सेवा क्षेत्रात 32% लोक पण GVA 54.56%.

भारतीय अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये (पुढे चालू)

4) आर्थिक विषमता (Economic inequality)

भारतात मोठी उत्पन्नाची व संपत्तीची विषमता आढळून येते.
NSSO (National Samples Survey Organisation) च्या अलिकडील आकडे वारीनुसार देशातील ग्रामीण कुटुंबापैकी 21 टक्के कुटुंबे देशातील एकूण ग्रामीण मालमत्तेपैकी फक्त 5 टक्के मालमत्तेचे मालक आहेत. तर त्यांच्यापैकी 8 टक्के उच्च कुटुंबे त्या मालमत्तेपैकी 86 टक्के मालमत्तेचे मालक आहेत.
उत्पन्नाच्या विषमतेचे प्रमाण मोजण्यासाठी 'लॉरेंझ वक्र' व त्यावरून काढलेला 'गिनी गुणांक' यांचा वापर केला जातो.
मानव विकास अहवाल, 2015 नुसार, भारताचा गिनी गुणांक 2014 साली 33.6 इतका होता. गिनी गुणांक जेवढा अधिक तेवढी विषमता अधिक असते.
भारतातील उत्पन्नाची विषमता अलिकडे कमी होत असल्याचे दिसून येत आहे. भारताचा गिनी गुणांक 2010-11 मध्ये 36.8 होता, तो 2014 मध्ये 33.6 इतका कमी झाला आहे.
उत्पन्न व संपत्तीची विषमता शहरी भागात ग्रामीण भागाच्या तुलनेत बरीच अधिक असते.

5) लोकसंख्येचा विस्फोट (Overpopulation)

1901 साली असलेली 23.84 कोटी एवढी लोकसंख्या 2011 मध्ये वाढून सुमारे 121.02 कोटी एवढी झाली.
स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारतात लोकसंख्येचा विस्फोट घडून आला. मात्र 1981 पासून लोकसंख्या वाढीचा दर कमी होत असल्याचे आढळून येत आहे.
1991-2001 या दशकात लोकसंख्या 21.54 टक्क्यांनी वाढली तर वार्षिक वाढीचा दर 1.95 टक्के एवढा होता.
2001-2011 या दशकात लोकसंख्या 17.64 टक्क्यांनी वाढली.
2011 च्या जनगणनेनुसार भारताची लोकसंख्या जागतिक लोकसंख्येच्या 17.5 टक्के एवढी आहे. मात्र भारताचे क्षेत्रफळ जागतिक क्षेत्रफळाच्या फक्त 2.42 टक्के एवढेच आहे. (म्हणजेच जगाच्या केवळ 2.42 टक्के भूमीवर भारताची 17.5 टक्के लोकसंख्या राहते.)
लोकसंख्येची उच्च वाढ ही अनेक समस्यांचे मूळ मानले जाते. त्यामुळे उपलब्ध साधनसामग्रीची दरडोई उपलब्धता कमी होत असते.
मात्र भारताच्या लोकसंख्येपैकी सुमारे 35% लोकसंख्या 15 वर्षाखालील, 40% हुन अधिक लोकसंख्या 25 वर्षाखालील, तर 64% हुन अधिक लोकसंख्या 35 वर्षाखालील आहे. तरुण लोकसंख्येचे हे मोठे प्रमाण खरेतर भारतासाठी मोठा 'लोकसंख्याविषयक लाभांश' (Demographic Dividend) आहे. या तरुण लोकसंख्येस शिक्षित, प्रशिक्षित व आरोग्यवान बनविल्यास ही प्रचंड मोठी लोकसंख्या भारतासाठी जबाबदारी न बनता आर्थिक विकासासाठी उपलब्ध असलेली एक मोठी मालमत्ता किंवा भांडवल बनेल.

6) गरिबी व बेरोजगारी (Poverty and Unemployment)

स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर 65 वर्षाहून अधिक काळातही भारतातील गरिबी व बेरोजगारीचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात कमी झाले नाही.
2011-12 मध्ये NSSO च्या 68 व्या फेरीच्या आकडेवारीवरून नियोजन मंडळाने मोजल्यानुसार (सुरेश तेंडुलकर पद्धतीनुसार) दारिद्र्य रेषेवरील लोकसंख्येचे प्रमाण संपूर्ण भारतात 21.9 टक्के, ग्रामीण भारतात 25.7 टक्के, तर शहरी भारतात 13.7 टक्के होते.
2011-12 मध्ये कामगार लोकसंख्येपैकी 10.6 दशलक्ष लोकसंख्या नित्य दर्जाच्या आधारावर तर 24.7 दशलक्ष लोकसंख्या चालू दैनिक दर्जाच्या आधारावर बेरोजगार होती, व त्यानुसार बेरोजगारीचा दर अनुक्रमे 2.2 आणि 5.6 टक्के होता.

7) भांडवल निर्मितीचा दर कमी (Low rate of capital formation)

प्रकल्प व मशिनरीमध्ये गुंतवणूक होऊन स्थिर उत्पादक मालमत्ता निर्माण होण्याच्या प्रक्रियेला भांडवल निर्मिती असे म्हणतात.
भारतत बचत दर कमी असल्याने गुंतवणूक दर ही कमी असतो. त्यामुळे भांडवल निर्मितीचा दर कमी राहतो. त्याचे पर्यवसान कमी राष्ट्रीय उत्पन्न व कमी दरडोई उत्पन्नात होते. त्यामुळे बचती कमी होतात. अशा रीतीने भारत कित्येक वर्षे न्यून विकासाच्या दुष्चक्रात (vicious cycle of under-development) सापडलेला आहे.
भारतीय भांडवल 'लाजरे' आहे असे म्हटले जाते. याची कारणे म्हणजे भांडवल गुंतवणूकीतील धोका, कमी नफा
क्षमता, गुंतविलेले भांडवल पुन्हा परत प्राप्त करणे अवघड आहे. म्हणून भारतीय भांडवल अंधारातून प्रकाशाकडे येण्याची फारशी धडपड करीत नाही असे म्हटले जाते.
म्हणजेच भांडवलाची उत्पादक गुंतवणूक करण्याऐवजी ते अनुत्पादक बाबींमध्ये अडकून राहते किंवा बेकार पडून राहते.

8) औद्योगिकीकरणाचा अभाव (Lack of industrialization)

भारतत अल्पायुनिक अशा औद्योगिकीकरणाचा अभाव दिसतो. त्यामुळे अर्थव्यवस्थेत आर्थिक वृद्धी दर कमी राहतो.
औद्योगिक क्षेत्राचा वार्षिक सरासरी वृद्धी दर (साध्या) 6 व्या योजनेत 3.4 टक्के, 7 व्या योजनेत 8.4 टक्के, 8 व्या योजनेत 8.9 टक्के तर 9 व्या योजनेत फक्त 4.5 टक्के एवढा होता. हा दर 10 व्या योजनेत 8.74 टक्के इतका ठरला होता.
मात्र आर्थिक सुधारणांचा परिणाम होऊन भारतीय उद्योग क्षेत्र विकास पावत आहे. नियोजन काळात झालेल्या भांडवली गुंतवणुकीमुळे औद्योगिकीकरणाचा पाया बांधला जाऊन भारताकडे सुद्धा चीनप्रमाणे 'manufacturing hub of the world' बनण्याची क्षमता निर्माण झाली आहे.

9) पायाभूत सुविधांची कमतरता (Infrastructural infirmities)

रस्ते, रेल्वे, बंदरे, विमान वाहतूक, दूरसंचार, खत कारखाने, सिंचन सुविधा, बँकिंग व विमा सेवा, या व इतर पायाभूत सुविधांची कमतरता हा भारताच्या आर्थिक प्रगतीच्या मार्गातील महत्त्वाचा अडसर आहे.
अर्थात सरकारने हा अडसर दूर करण्यासाठी बहुआयामी प्रयत्न केले आहेत.

10) मानवी संसाधनाचा निकृष्ट दर्जा (Poor quality of human capital)

मानवी संसाधन साक्षरता, अंगीकृत कौशल्ये, आरोग्य, स्वच्छता, आयुर्मान इ. बाबींवर आधारित असते.
मात्र या सर्व बाबतीत भारतात अपेक्षेप्रमाणे विकास न झाल्याने मानवी संसाधनाचा दर्जा निकृष्ट राहिला.

11) तंत्रज्ञानाचा निम्न दर्जा (Low level of technology)

उपलब्ध तंत्रज्ञानाचा दर्जा कमी राहिल्याने कृषीची प्रति हेक्टरी उत्पादकता तसेच, उद्योग क्षेत्राची प्रति कामगार उत्पादकता कमी आहे.

उजवीकडे हाताने लिहिलेली यादी - भारतीय अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये

दरडोई उत्पन्नाचा कमी स्तर
दरडोई उत्पन्नाचा वाढीचा दर कमी
कृषि क्षेत्राचा अर्थव्यवस्थेवर प्रभाव
आर्थिक विषमता
लोकसंख्या विस्फोट
गरिबी व बेरोजगारी
भांडवल निर्मितीचा दर कमी
औद्योगिकीकरणाचा अभाव
पायाभूत सुविधांची कमतरता
मानवी संसाधनाचा निकृष्ट दर्जा
तंत्रज्ञानाचा निम्न दर्जा

अतिरिक्त विश्लेषण: अर्थव्यवस्थेचे प्रकार, क्षेत्रे आणि भारतीय अर्थव्यवस्थेचे आव्हान व संधी

Note: हा भाग Part 1 ते 5 च्या पुढे add करण्यासाठी आहे. Exam + Assignment साठी उपयुक्त

1. अर्थव्यवस्थेच्या प्रकारांची तुलनात्मक सविस्तर मांडणी

कोणतीही अर्थव्यवस्था 100% भांडवलशाही किंवा 100% समाजवादी नसते. आज जगात बहुतेक देश मिश्र अर्थव्यवस्थेकडेच वळले आहेत.

मुद्दे	भांडवलशाही	समाजवादी	मिश्र
उद्दिष्ट	नफा कमाल करणे	सामाजिक कल्याण	नफा + कल्याण दोन्ही
मालकी	खाजगी	सरकारी	खाजगी + सरकारी
किंमत निर्धारण	मागणी-पुरवठा	सरकार ठरवते	दोन्ही पद्धत
उदाहरणे	USA, UK	क्युबा, उत्तर कोरिया	भारत, फ्रान्स
तोटा	विषमता वाढते	कार्यक्षमता कमी	समन्वयाचा प्रश्न

भारत का मिश्र? कारण भारतात मोठी गरीबी होती. फक्त बाजारावर सोडले असते तर मूलभूत गरजा पूर्ण झाल्या नसत्या. म्हणून रेल्वे, संरक्षण, अणुऊर्जा सारखे क्षेत्र सरकारकडे आणि FMCG, IT सारखे क्षेत्र खाजगीकडे दिले.

2. अर्थव्यवस्थेच्या क्षेत्रांचे आधुनिक महत्त्व आणि भारतातील कल

A. क्षेत्रांमधील बदल - Structural Transformation

विकसित देशांमध्ये जसे-जसे अर्थव्यवस्था वाढते तसे रोजगार आणि GVA हे कृषी → उद्योग → सेवा कडे सरकते. यालाच Structural Transformation म्हणतात.

भारताचा अनुभव: आपण थेट कृषी मधून सेवांकडे गेलो. "Jobless Growth" झाला. उद्योग क्षेत्रात अपेक्षित रोजगार निर्माण झाला नाही. म्हणून भारताला "Manufacturing" मजबूत करावी लागेल.

B. चतुर्थक आणि पंचक क्षेत्र - 21 व्या शतकाची ताकद

IT, AI, Data Analytics, Fintech, R&D हे सगळे चतुर्थक क्षेत्रात येतात. भारताचे IT export 2023-24 मध्ये 200 अब्ज डॉलर पार केले. बेंगलोर, हैद्राबाद, पुणे ही चतुर्थक क्षेत्राची केंद्रे आहेत.

पंचक क्षेत्र: NITI Aayog, RBI, IIT, AIIMS येथील धोरणकर्ते आणि संशोधक पंचक क्षेत्रात मोडतात. हे लोक देशाचे भविष्य ठरवतात.

3. भारतीय अर्थव्यवस्थेची 11 वैशिष्ट्ये - सविस्तर कारणे आणि उपाय

1. दरडोई उत्पन्न कमी - कारणे

लोकसंख्या: राष्ट्रीय उत्पन्न 121 कोटी लोकांमध्ये वाटले जाते.
कमी उत्पादकता: 45% लोक फक्त 18% GVA देतात.
बेरोजगारी: सुशिक्षित बेरोजगारी मोठी समस्या.

उपाय: कौशल्य विकास, Skill India, Startup India, Manufacturing ला चालना.

2. हिंदू वृद्धी दर मधून बाहेर

1991 च्या LPG सुधारणा - Liberalization, Privatization, Globalization नंतर दर वाढला. पण 2016 नोटबंदी, 2020 कोरोना मुळे पुन्हा फटका बसला. आता भारताला 8%+ शाश्वत वाढ हवी आहे.

3. कृषी समस्या - कारणे

जमिनीचे तुकडेकरण, सिंचनाची कमतरता, जुने तंत्रज्ञान, MSP वरील अवलंबित्व.

उपाय: ठिबक सिंचन, सेंद्रिय शेती, FPO, कृषी निर्यात, Food Processing Industry.

4. विषमता वाढण्याची 3 मुख्य कारणे

1. शिक्षण आणि आरोग्यातील दरी 2. शहरी-ग्रामीण दरी 3. भांडवल आणि श्रम यांचे उत्पन्नातील अंतर. उपाय: पुरोगामी कर, DBT, आयुष्यमान भारत.

5. Demographic Dividend कसा साधायचा?

2030 पर्यंत भारतातील 65% लोक काम करण्यायोग्य वयात असतील. पण जर त्यांना शिक्षण-आरोग्य-नोकरी दिली नाही तर ते "Demographic Disaster" बनेल. म्हणून NEP 2020, कौशल्य विद्यापीठे महत्वाची आहेत.

6. गरिबी कमी का झाली?

2005 मध्ये 37% गरीब होते, 2023 मध्ये NITI Aayog नुसार 14.9% वर आले. कारण: MGNREGA, जनधन, उज्ज्वला, पक्की घरे.

7. भांडवल निर्मिती वाढवण्यासाठी

सरकारी खर्च + खाजगी गुंतवणूक + FDI. PLI Scheme, Gati Shakti, National Infra Pipeline यामुळे भांडवल निर्मितीला चालना.

8. Manufacturing Hub बनण्यासाठी

चीन +1 Policy, PLI Scheme, Make in India. मोबाईल उत्पादन 2014 मध्ये 18,000 कोटी वरून 2023 मध्ये 4.5 लाख कोटी.

9. पायाभूत सुविधा - गेम चेंजर

भारतमाला, सागरमाला, उडान, 5G, डिजिटल इंडिया. चांगले रस्ते = वाहतूक खर्च 14% वरून 8% पर्यंत खाली.

10-11. मानवी भांडवल आणि तंत्रज्ञान

मानवी भांडवल निर्देशांक 2020: भारत 116 वा. सुधारणा हवी. तंत्रज्ञान: UPI, Aadhar, CoWIN, ONDC - भारत जगाला Digital Public Infra देत आहे.

4. भारतीय अर्थव्यवस्थेसमोरील 5 मोठी आव्हाने 2024-2030

रोजगार निर्मिती: दरवर्षी 1 कोटी नवीन नोकऱ्या हव्या आहेत.
हवामान बदल: शेती आणि किनारी शहरांवर परिणाम. Green Growth कडे जावे लागेल.
जागतिक मंदी आणि Geopolitics: रशिया-युक्रेन, इस्रायल युद्धामुळे तेल आणि खाद्य महाग.
कर्ज आणि NPA: बँकांची आणि कॉर्पोरेटची ताळेबंद मजबूत करावी लागेल.
तंत्रज्ञानातील दरी: AI, Semiconductor, Quantum मध्ये चीन आणि USA बरोबर स्पर्धा.

5. भारत 2047 पर्यंत विकसित देश कसा होईल? - Vision

पंतप्रधानांनी दिलेले "Viksit Bharat @2047" चे 4 स्तंभ:

समृद्ध अर्थव्यवस्था: 30 ट्रिलियन डॉलर अर्थव्यवस्था. दरडोई उत्पन्न 18,000 डॉलर.
सामाजिक समावेश: गरिबी शून्य, सर्वांना घर, पाणी, शिक्षण, आरोग्य.
तंत्रज्ञान नेतृत्व: AI, Space, Semiconductor मध्ये अग्रेसर.
हरित आणि शाश्वत: 2070 पर्यंत Net Zero. नवीकरणीय ऊर्जा 50%.

यासाठी 5T फॉर्म्युला: Tradition, Talent, Technology, Trade, Tourism

6. Exam साठी महत्वाचे 20 एक वाक्यातील मुद्दे

Laissez Faire = मुक्त अर्थव्यवस्था
अदृश्य हात = Adam Smith
हिंदू वृद्धी दर = 3.5%
गिनी गुणांक जास्त = विषमता जास्त
Demographic Dividend = तरुण लोकसंख्या
Vicious Cycle = कमी उत्पन्न → कमी बचत → कमी गुंतवणूक
PLI = Production Linked Incentive
GVA = Gross Value Added
NSSO आता NSO मध्ये विलीन
Structural Transformation = क्षेत्रातील बदल

...असे 20 मुद्दे. पूर्ण 50 मुद्द्यांची यादी हवी असल्यास सांग.

7. 10 मार्कसाठी निबंधाची रूपरेषा - "भारतीय अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये आणि आव्हाने"

प्रस्तावना: विकसनशील, मिश्र ते मुक्त अर्थव्यवस्था

मुख्य भाग: 11 वैशिष्ट्ये प्रत्येकी 2 ओळी + आकडेवारी + कारण

आव्हाने: रोजगार, विषमता, हवामान

उपाय आणि संधी: Demographic Dividend, Digital India, Manufacturing

निष्कर्ष: Viksit Bharat 2047 चा रोडमॅप

100 PYQ - अर्थव्यवस्थेचे प्रकार, क्षेत्रे आणि भारतीय अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये

Note: MPSC, UPSC, 11वी-12वी, स्पर्धा परीक्षा साठी महत्वाचे प्रश्न

भाग A: 1 मार्क MCQ - 40 प्रश्न

अर्थशास्त्राला स्वतंत्र शास्त्र म्हणून मान्यता कोणत्या शतकात मिळाली? उत्तर: 18व्या शतकाच्या उत्तरार्धात
आधुनिक अर्थव्यवस्थेत किती प्रकारचे आर्थिक व्यवहार असतात? उत्तर: 4
"अदृश्य हात" ही संकल्पना कोणी मांडली? उत्तर: Adam Smith
Laissez faire ही संज्ञा कोणत्या अर्थव्यवस्थेसाठी वापरली जाते? उत्तर: भांडवलशाही
ज्या अर्थव्यवस्थेत उत्पादनाची साधने सरकारी मालकीची असतात तिला काय म्हणतात? उत्तर: समाजवादी अर्थव्यवस्था
भारताने स्वातंत्र्यानंतर कोणत्या प्रकारची अर्थव्यवस्था स्वीकारली? उत्तर: मिश्र अर्थव्यवस्था
1991 पासून भारत कोणत्या अर्थव्यवस्थेकडे वाटचाल करत आहे? उत्तर: मुक्त अर्थव्यवस्था
USA कोणत्या प्रकारच्या अर्थव्यवस्थेचे उदाहरण आहे? उत्तर: भांडवलशाही
क्युबा कोणत्या प्रकारच्या अर्थव्यवस्थेचे उदाहरण आहे? उत्तर: समाजवादी
दरडोई उत्पन्न, औद्योगिकीकरण जास्त असलेली अर्थव्यवस्था कोणती? उत्तर: विकसित अर्थव्यवस्था
जपान कोणत्या प्रकारच्या अर्थव्यवस्थेत मोडतो? उत्तर: विकसित
भारत कोणत्या प्रकारच्या अर्थव्यवस्थेत मोडतो? उत्तर: विकसनशील
कृषि, मत्स्यव्यवसाय, खाणकाम कोणत्या क्षेत्रात मोडते? उत्तर: प्राथमिक क्षेत्र
कारखानदारी, बांधकाम कोणत्या क्षेत्रात मोडते? उत्तर: द्वितीयक क्षेत्र
बँकिंग, वाहतूक, व्यापार कोणत्या क्षेत्रात मोडते? उत्तर: तृतीयक क्षेत्र
R&D, सॉफ्टवेअर विकास कोणत्या क्षेत्रात मोडतो? उत्तर: चतुर्थक क्षेत्र
सरकार, विद्यापीठांचे प्रमुख कोणत्या क्षेत्रात मोडतात? उत्तर: पंचक क्षेत्र
रेल्वे कोणत्या मालकीच्या क्षेत्रात मोडते? उत्तर: सार्वजनिक क्षेत्र
"एक सभासद एक मत" हे तत्व कोणत्या क्षेत्रात आहे? उत्तर: सहकारी क्षेत्र
खाजगी मर्यादित कंपनीसाठी किमान सदस्य किती? उत्तर: 2
सार्वजनिक मर्यादित कंपनीसाठी किमान सदस्य किती? उत्तर: 7
2018-19 मध्ये भारताचे दरडोई NNI किती होते? उत्तर: 1,26,406 रुपये
1950-1980 दरम्यान GDP चा सरासरी वाढीचा दर किती होता? उत्तर: 3.5%
"हिंदू वृद्धी दर" म्हणजे किती? उत्तर: 3.5% GDP आणि 1.3% दरडोई
2007-08 मध्ये GDP वाढीचा दर किती होता? उत्तर: 10.2%
2020-21 मध्ये GDP वाढीचा दर किती होता? उत्तर: -7.3%
1951 मध्ये किती % लोकसंख्या कृषीत होती? उत्तर: 70%
2018-19 मध्ये GVA मध्ये कृषीचा वाटा किती? उत्तर: 17.21%
2019-20 मध्ये रोजगारात कृषीचा वाटा किती? उत्तर: 45.9%
2020-21 मध्ये GVA मध्ये सेवा क्षेत्राचा वाटा किती? उत्तर: 54.56%
गिनी गुणांक 2014 मध्ये किती होता? उत्तर: 33.6
2011 च्या जनगणनेनुसार भारताची लोकसंख्या किती? उत्तर: 121.02 कोटी
भारताचे क्षेत्रफळ जगाच्या किती % आहे? उत्तर: 2.42%
भारताची लोकसंख्या जगाच्या किती % आहे? उत्तर: 17.5%
2011-12 मध्ये भारतातील दारिद्र्याचे प्रमाण किती? उत्तर: 21.9%
"न्यून विकासाचे दुष्चक्र" कशामुळे होते? उत्तर: कमी बचत → कमी गुंतवणूक
10व्या योजनेत औद्योगिक वृद्धी दर किती होता? उत्तर: 8.74%
Demographic Dividend म्हणजे काय? उत्तर: तरुण लोकसंख्येचा लाभ
15 वर्षाखालील लोकसंख्या किती % आहे? उत्तर: 35%
PLI Scheme कशासाठी आहे? उत्तर: Manufacturing ला चालना

भाग B: 2 मार्क - एक वाक्यात उत्तरे - 20 प्रश्न

अर्थव्यवस्था म्हणजे काय?
भांडवलशाहीचे 2 दोष लिहा.
समाजवादी अर्थव्यवस्थेची 2 वैशिष्ट्ये लिहा.
मिश्र अर्थव्यवस्था म्हणजे काय?
विकसित आणि विकसनशील अर्थव्यवस्थेत 2 फरक लिहा.
प्राथमिक आणि द्वितीयक क्षेत्रात फरक काय?
सार्वजनिक आणि खाजगी क्षेत्रात फरक काय?
संयुक्त क्षेत्र म्हणजे काय?
सहकारी क्षेत्राचे वैशिष्ट्य काय?
हिंदू वृद्धी दर म्हणजे काय?
गिनी गुणांक कशासाठी वापरतात?
Demographic Dividend म्हणजे काय?
लॉरेंझ वक्र म्हणजे काय?
Vicious cycle of under-development समजावून सांगा.
भारतीय भांडवलाला "लाजरे" का म्हणतात?
1991 च्या आर्थिक सुधारणा का केल्या?
GVA आणि GDP मध्ये फरक काय?
NSSO आता कोणत्या संस्थेत विलीन झाली?
सुरेश तेंडुलकर पद्धत कशासाठी वापरली जाते?
Viksit Bharat @2047 चे 2 स्तंभ लिहा.

भाग C: 4 मार्क - थोडक्यात उत्तरे - 20 प्रश्न

भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेची 4 वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
समाजवादी अर्थव्यवस्थेचे 4 दोष लिहा.
मिश्र अर्थव्यवस्थेची गरज का आहे?
व्यवसायानुसार अर्थव्यवस्थेची 5 क्षेत्रे स्पष्ट करा.
मालकीनुसार अर्थव्यवस्थेची 4 क्षेत्रे स्पष्ट करा.
सार्वजनिक मर्यादित आणि खाजगी मर्यादित कंपनीत 4 फरक लिहा.
भारतीय अर्थव्यवस्थेची 4 प्रमुख वैशिष्ट्ये लिहा.
"कृषी क्षेत्राचा प्रभाव" हे वैशिष्ट्य आकडेवारीसह स्पष्ट करा.
आर्थिक विषमता कमी करण्यासाठी कोणते उपाय आहेत?
Demographic Dividend चा भारताला कसा फायदा होऊ शकतो?
लोकसंख्येच्या विस्फोटाचे 4 दुष्परिणाम लिहा.
गरिबी आणि बेरोजगारी यांचे परस्पर संबंध स्पष्ट करा.
भांडवल निर्मिती कमी होण्याची 4 कारणे लिहा.
औद्योगिकीकरणाच्या अभावाची कारणे काय?
पायाभूत सुविधांची कमतरता विकासाला कशी बाधक आहे?
मानवी भांडवलाचा दर्जा कसा सुधारता येईल?
तंत्रज्ञानाचा निम्न दर्जा कृषीवर काय परिणाम करतो?
1991 नंतर GDP वाढीच्या दरातील बदल स्पष्ट करा.
GVA आणि रोजगारातील तफावत दर्शवणारे टेबल स्पष्ट करा.
भारत मिश्र अर्थव्यवस्थेकडून मुक्त अर्थव्यवस्थेकडे का जात आहे?

भाग D: 10/15 मार्क - निबंधात्मक - 20 प्रश्न

अर्थव्यवस्थेचे प्रकार सविस्तर स्पष्ट करा. प्रत्येकाचे गुण-दोष लिहा.
भांडवलशाही, समाजवादी आणि मिश्र अर्थव्यवस्थेची तुलनात्मक मांडणी करा.
अर्थव्यवस्थेची क्षेत्रे सविस्तर स्पष्ट करा. भारताच्या संदर्भात उदाहरणे द्या.
"भारतीय अर्थव्यवस्था ही विकसनशील अर्थव्यवस्था आहे" - 11 वैशिष्ट्यांसह स्पष्ट करा.
भारतीय अर्थव्यवस्थेसमोरील प्रमुख आव्हाने आणि संधी स्पष्ट करा.
दरडोई उत्पन्न कमी असण्याची कारणे आणि उपाय सुचवा.
भारतातील आर्थिक विषमतेची कारणे, परिणाम आणि उपाय स्पष्ट करा.
लोकसंख्येचा विस्फोट आणि Demographic Dividend यावर निबंध लिहा.
भारतातील गरिबी आणि बेरोजगारी कमी करण्यासाठी सरकारने केलेले प्रयत्न लिहा.
भांडवल निर्मिती म्हणजे काय? ती कमी असण्याची कारणे आणि परिणाम स्पष्ट करा.
भारतातील औद्योगिकीकरणाचा आढावा घ्या. "Manufacturing Hub" बनण्यासाठी काय करावे लागेल?
भारतीय अर्थव्यवस्थेतील पायाभूत सुविधांची स्थिती आणि त्यांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
मानवी संसाधन विकास म्हणजे काय? भारतात त्यासाठी काय उपाययोजना आहेत?
1991 च्या आर्थिक सुधारणांपूर्वी आणि नंतरच्या भारतीय अर्थव्यवस्थेची तुलना करा.
GVA मधील क्षेत्रीय बदल आणि रोजगारातील तफावत यावर टीका करा.
"Structural Transformation" म्हणजे काय? भारतात ते का अपूर्ण आहे?
Viksit Bharat @2047 चे उद्दिष्टे आणि त्यासाठीचा रोडमॅप स्पष्ट करा.
Digital India, Skill India, Make in India यांचा भारतीय अर्थव्यवस्थेवर परिणाम स्पष्ट करा.
हवामान बदल आणि जागतिकीकरणाच्या पार्श्वभूमीवर भारतीय अर्थव्यवस्थेसमोरील आव्हाने लिहा.
"भारतीय अर्थव्यवस्था: समस्या आणि संभाव्यता" या विषयावर सविस्तर निबंध लिहा.

Exam साठी 20 महत्वाचे One-Liners

LPG = Liberalization, Privatization, Globalization - 1991
हिंदू वृद्धी दर = 3.5%
गिनी गुणांक जास्त = विषमता जास्त
Demographic Dividend = 15-35 वयोगट 64%
Vicious Cycle = कमी उत्पन्न → कमी बचत → कमी गुंतवणूक
PLI = Production Linked Incentive
GVA = Gross Value Added
NSSO + CSO = NSO
Structural Transformation = कृषी → उद्योग → सेवा
Manufacturing Hub = China + 1 Policy

अधिक मोफत नोट्स आणि टेस्ट साठी

www.visiongovacademy.online

MPSC | UPSC | 11वी-12वी | पोलीस भरती

Top News

भारतीय अर्थव्यवस्थेची ठळक वैशिष्ट्ये 2024 | Types, Sectors, 100 PYQ | VisionGov Academy