नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

शीर्षक: रोग आणि आरोग्यशास्त्र

मुख्य मुद्दे

• ७ एप्रिल १९४८ : जागतिक आरोग्य संघटनेची (WHO) स्थापना.
• १९५० पासून ७ एप्रिल हा जागतिक आरोग्य दिन पाळला जातो.
• WHO च्या मते आरोग्य म्हणजे शारीरिक, मानसिक व सामाजिकदृष्ट्या पूर्णत: चांगले असण्याची स्थिती होय. केवळ आजारपण नसणे अथवा रोगी नसणे एवढेच नव्हे.
• जैव-आयुर्विज्ञान संकल्पनेनुसार (Bio-Medical Concept) आरोग्य म्हणजे 'रोगाचा अभाव' आणि स्वास्थ्य (निरोगी) म्हणजे व्यक्ती रोगमुक्त असणे.
• परिस्थितीकीय संकल्पनेनुसार (Ecological Concept) आरोग्य म्हणजे 'मानव व पर्यावरण यांच्यातील गतीशील समतोल' तर रोग म्हणजे 'मानवाचे पर्यावरणाशी अयोग्य अनुयोजन'.

1. रोगांचे वर्गीकरण आणि उदाहरणे

रोगाचे कारक, पोषिता आणि पर्यावरण या तीन घटकांना 'साथीच्या रोगाचे त्रिक' असे म्हणतात.

रोगांचे वर्गीकरण

प्रकार	उदाहरणे
संसर्गजन्य	इन्फ्ल्यूएंझा, क्षय, नायटा, अमांश, घटसर्प, पोलिओ.
असंसर्गजन्य	मधुमेह (डायबिटीस), कर्करोग.
विषाणूपासून होणारे	देवी, इन्फ्ल्यूएंझा, पोलिओ, कांजिण्या, काला आजार, जपानीज एन्सेफलायटिस
जिवाणूपासून होणारे	कुष्ठरोग, कॉलरा (पटकी), न्यूमोनिया, क्षय (टी. बी.)
दुषित पाण्यापासून पसरणारे	कॉलरा, विषमज्वर, अतिसार, कावीळ, जंत इत्यादी.
हवेतून पसरणारे	सर्दी, इन्फ्ल्यूएंझा, घटसर्प, क्षय.
कीटकांमार्फत पसरणारे	अतिसार, अमांश, पटकी, मलेरिया, हत्तीरोग, नारू, प्लेग
कवकांपासून होणारे	गजकर्ण, चिखल्या.

2. रोगांच्या उत्पत्तीची कारणे

रोगाचे कारक हे पेशीय, सूक्ष्मजीवीय, रेणवीय, अनुवंशिकीय किंवा पर्यावरणीय असू शकतात.

रोगकारकांचे वर्गीकरण

वैशिष्ट्ये/प्रकार	कारक	होणारे रोग
1) पेशीय कारणे पेशीविभाजनाचा वेग, पेशींचा आकार, परिमिती यामध्ये बदल होतो.	-	ल्युकेमिया : श्वेत रक्तपेशींचा कर्करोग लिम्फोमिया : लसिकापेशींचा कर्करोग सार्कोमा : संयोजी ऊतींचा कर्करोग कार्सिनोमा : अभिस्तर पेशींचा कर्करोग कपासिज सार्कोमा : त्वचेचा कर्करोग
2) रेणवीय कारणे रेणूंच्या संरचनेतील बदलामुळे होणारे रोग. उदा. ग्लुटामिक या 6 व्या अॅमिनो अॅसिडची जागा 'व्हॅलिन' अॅसिडने घेतल्यास	-	कर्करोग, फेनिलकिटोनुरिया, अल्कॅप्टोनुरिया दात्रपेशी पंडुरोग (सिकल-सेल अनेमिया)
3) अनुवंशिकीय कारणे (जनुकीय कारणे) गुणसूत्री विकार: गुणसूत्रे कमी किंवा अधिक असतात एकेकोद्भवी विकार: (एकाच उत्परिवर्तित जीनचा अंतर्भाव असतो.)	-	डाऊन संलक्षण (मंगोलता) : एक अधिक गुणसूत्र (47) टर्नर संलक्षण, क्लाईनफेल्टर्स संलक्षण हचिनसनचा रोग, वर्णकहीनता, हीमोफिलिया, वर्णकहीनतेमध्ये मेलॅनिनची निर्मिती होत नाही.
4) वायुवाहित रोग (हवेतून पसरणारे रोग)	ड्रॉप्लेट न्यूक्लिया धुरके (Smog)	क्षय, फ्ल्यू, कांजिण्या, गोवर ब्रॉन्कायटिस
5) जलवाहित रोग (पाण्यावाटे पसरणारे रोग)	कवकबीजाणू जीवाणू विषाणू आदीजीव लेप्टोस्पायरल गोगलगाय कॉक्सिडिऑयडो मायकोसिस	कॉलरा, टायफॉइड, पॅराटायफॉईड अतिसार हिपॅटिटिस, पोलिओ अमिबायसिस, गिआर्डीआसिस वायलचा (Weil) रोग सिस्टोसोमायसिस

प्रमुख रोगांविषयी माहिती

1. कोरोना विषाणू (COVID-19) / ओमिक्रॉन (OMICRON)

• सुरुवात : नोव्हेंबर २०१९ पासून चीनमधील हुबेई प्रांतातील वुहान येथून कोरोना विषाणूची सुरुवात.
• प्रथम निदान : १७ नोव्हेंबर २०१९.
• विषाणूचे नाव : Novel Coronavirus (2019-nCOV)
• आजाराचे नाव : कोविड-१९ (COVID-19) Coronavirus disease 2019
• कारक विषाणू : SARS COV-2
• 11 मार्च 2020 रोजी WHO ने या आजारास जागतिक महामारी (Pandemic) घोषित केले.
• कोरोनाची 9 प्रमुख लक्षणे : सर्दी, ताप, खोकला, वास जाणण्याची क्षमता कमी होणे, थंडी वाजणे, स्नायू दुखणे, डोके दुखणे, डोळे लाल होणे, घसा खवखवणे.
• औषधे : रेमडेसिविर (C₂₇H₃₅N₆O₈P), टोसिलिझुमाब, डेक्सामेथासोन, फेवीपीरविर, 'आर्सेनिक अल्बम-30'
• कोरोना चाचण्या : 1) Antigen Test, 2) Antibody Test, 3) RTPCR (Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction)
• कोरोनावरील लसी : CovaxIn, Covishield, Sputnik-V, Corbevax
• ओमिक्रॉन (OMICRON : Oo) : २४ नोव्हेंबर २०२१ रोजी दक्षिण आफ्रिकेत कोरोनाचा हा नवा व्हॅरिएंट आढळला.
  २६ नोव्हेंबर २०२१ रोजी WHO ने यास 'ओमिक्रॉन' नाव दिले. ओमिक्रॉन हे ग्रीक वर्णमालेतील १५ वे अक्षर आहे.
• पिरोला JN-1 (BA-2.86/Pirola) : कोरोनाचा नवा व्हॅरिएंट (१७ ऑगस्ट २०२३ पासून ओमायक्रॉनचा नवा उपप्रकार).
• 30 जानेवारी 2020 रोजी WHO ने कोरोना जागतिक आणीबाणी घोषित केली होती.
• 5 मे 2023 रोजी WHO ने कोरोना जागतिक आणीबाणी नसल्याची घोषणा केली.

2. म्युकरमायकोसिस (काळी बुरशी : Black Fungus)

'म्युकरमायसेटीस' या गटातील बुरशीजन्य सूक्ष्मजंतुमुळे हा आजार होतो. म्युकरमायकोसिसचे सहा प्रकार असून नाकामधून मेंदूकडे जाणारा 'रायनोसेरेब्रल' हा प्रकार सर्वाधिक आढळतो. या आजाराचा समावेश साथीच्या रोगांमध्ये करण्यात आलेला आहे.

लक्षणे : डोकेदुखी, ताप, गालांच्या हाडावर सूज.
धोके : डोळे जाणे, रक्ताच्या गुठळ्या होणे (Thrombosis)

म्युकरमायकोसिस वरील औषध : Amphotericin B, Isavuconazole, Posaconazole

3. माकडताप (मंकीपॉक्स - Monkeypox) विषाणू

• जानेवारी २०२ पासून ऑगस्ट २०२ पर्यंत ९३ देशांमध्ये मंकीपॉक्सचा उद्रेक झाला.
• भारत : १४ जुलै २०२ रोजी केरळमध्ये मंकीपॉक्सचा पहिला रुग्ण आढळल्याची दुबईहून आला होता.
• मंकीपॉक्स हा DNA पद्धतीचा विषाणू असून इतर DNA विषाणूंच्या तुलनेत सर्वात मोठा विषाणू आहे.
• मानवामध्ये प्रसार : मानवामध्ये सर्वप्रथम १९७० साली डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ द कांगो येथे ९ वर्षांच्या बालकामध्ये मंकीपॉक्स आढळला.
• 
  अमेरिकेत २००३ साली या आजाराचे रुग्ण आढळले.
• मंकीपॉक्सचा विषाणू : MPV (मंकीपॉक्स व्हायरस). हा विषाणू डोळे, नाक, श्वासाद्वारे इतरांमध्ये संक्रमित होऊ शकतो.
• लक्षणे : ताप, लसिका ग्रंथींना सूज, डोकेदुखी, अंगदुखी, थंडी वाजणे, घाम येणे, घसा खवखवणे, खोकला.
• हा आजार सौम्य स्वरूपाचा असून 2 ते 4 आठवड्यात बरा होतो.
• मृत्यूदर : 3 ते 6% आहे.
• 2024 साली या रोगाचा जगभर उद्रेक झाला. त्यामुळे- 14 ऑगस्ट 2024 रोजी WHO ने मंकीपॉक्स ही जागतिक आरोग्य आणीबाणी घोषित केली.

मंकीपॉक्स बद्दल Extra Points

• यापूर्वी 23 जुलै 2022 रोजी WHO ने मंकीपॉक्स ही जागतिक आरोग्य आणीबाणी घोषित केली होती.
• मंकीपॉक्सवरील लसीस मान्यता : जागतिक आरोग्य संघटने 13 सप्टेंबर 2023 रोजी प्रौढांसाठी मंकीपॉक्सवरील पहिल्या लसीस मान्यता दिली.
• मंकीपॉक्स पहिली लस : MVA-BN
  निर्माती कंपनी : बवेरियन नॉर्डिक कंपनी
• मंकीपॉक्स हा झुनोसिस (Zoonosis) आजार आहे. म्हणजेच हा आजार खार, उंदीर, डॉर्मिस, माकडे इत्यादी प्राण्यांपासून माणसांमध्ये पसरतो.

4. मंकी बी विषाणू (Monkey B Virus) / हर्पीस (Herpes) विषाणू

• जुलै 2021 मध्ये चीनच्या बीजिंग शहरात या विषाणूमुळे पहिला मृत्यू झाला. 1932 साली सर्वप्रथम हा विषाणू आढळला.
• प्रसार : हा विषाणू वयस्कर 'मॅकॉक' (हिस्सस मॅकॉक, सिनोमोलगस) माकडांपासून पसरतो. या माकडांनी चावा घेतला किंवा ओरबाडल्यास तसेच संक्रमित माकडाची लाळ व मलमूत्रापासून याची लागण होऊ शकते.
• लक्षणे : संसर्गाची ठिकाणी छिद्र, खाज येणे, फ्लू, 24 तास डोकेदुखी, ताप.

5. क्षय रोग (Tuberculosis- T. B.)

क्षय हा संक्रामक रोग जगातील बहुतांशी प्रौढ व्यक्तींच्या आजारपण व मृत्यूचे सर्वात मोठे कारण मानले जाते.
क्षय रोग (TB) हा सर्वात प्राचीन रोगांपैकी एक असून वेद तसेच आयुर्वेदिक संहितांमध्ये त्याचे वर्णन आढळते.

• जीवाणूजन्य रोग : क्षयाच्या जीवाणूचे नाव : मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलासिस
• प्रसार : हवेमार्फत
• लक्षणे : वजनात घट, थंडीताप, 3 आठवड्यांहून दीर्घकाळ खोकला व त्यातून रक्त पडणे.
• औषधे व प्रतिबंधात्मक उपचार : अर्भक व लहान मुलांना BCG लस टोचणे. BCG ही 100 वर्षे जुनी लस आहे.
  BCG : Bacille-Calmette-Guerin.
  BCG चे संशोधक : अल्बर्ट कॅलमेट (फ्रान्स) व कॅमिली गुरिन (फ्रान्स)
• DOTS : Directly Observed Treatment Short Course. हा कार्यक्रम WHO ने सुरू केला असून त्याअंतर्गत क्षयरुग्णांना थेट निरीक्षणाखाली ठेवून क्षयप्रतिबंधक औषधे विनामूल्य दिली जातात.
  1997 पासून भारतात DOTS हा कार्यक्रम 'सुधारित राष्ट्रीय क्षय नियंत्रण कार्यक्रम' या नावाने सुरू आहे.
• क्षयरोग निदान चाचणी : Mantoux Test, Mendel Mantoux Test, Pirquet Test, PPD Test.
• भारतात दरवर्षी क्षय रोगाचे नवे 28 लाख रुग्ण आढळतात. यापैकी 5 लाख रुग्णांचा मृत्यू क्षयरोगामुळे होतो.
• 1905 साली राजस्थानातील अजमेरजवळ तिलुनिअना (Tiluania) येथे क्षयरुग्णांसाठी भारतातील पहिले सुयोग्य केंद्र (Sanatorium) सुरू झाले.
• WHO च्या नोव्हेंबर 2023 मधील अहवालानुसार 2022 मध्ये भारतात क्षयरोगाचे सर्वाधिक (28.2 लाख) रुग्ण आढळले. त्यानंतर इंडोनेशिया, चीन, पाकिस्तान, नायजेरिया, बांगलादेश यांचा क्रम लागतो.
• जानेवारी 2023 : भारताची पॅरालिम्पिकपटू दिपा मलिक हिची 'नि-क्षय मित्रा' या क्षय रोग (TB) मुक्त भारत अभियानाची राष्ट्रीय ब्रँड अॅम्बेसडरपदी निवड.
• 24 मार्च : जागतिक क्षयरोग निर्मूलन रोग दिन.
• WHO ने 2030 पर्यंत जगातून क्षयरोग निर्मूलनाचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.
• 1 फेब्रुवारी 2020 रोजी भारताने 2025 पर्यंत क्षयरोग (T. B.) निर्मूलनाचे उद्दिष्ट घोषित केले.
• राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम : याअंतर्गत 2024 पासून 18 ते 60 वयोगटातील पात्र नागरिकांना BCG लस देण्यात येणार.
• केंद्रीय क्षयरोग विभागाकडून महाराष्ट्र 2024 पर्यंत 2.50 लाख क्षयरुग्ण शोधण्याचे उद्दिष्ट देण्यात आले आहे.
• WHO च्या अहवालानुसार भारतात क्षयरोगामुळे दर 3 मिनिटांत 2 व्यक्तींचा मृत्यू होतो.

6. कुष्ठरोग (Leprosy)

• कुष्ठरोगाचा जीवाणू : मायकोबॅक्टेरियम लेप्रो
• 1873 साली डॉ. आर्मर हॅन्सन (नॉर्वे) यांनी या दंडगोलाकार जीवाणूचा शोध लावला. (हॅन्सनचा रोग)
• कुष्ठरोगाचे दोन प्रमुख प्रकार :
  लेप्रोमेटस : सांसर्गिक कुष्ठरोग
  नॉनलेप्रोमेटस : असांसर्गिक कुष्ठरोग
• कुष्ठरोगाचा परिणाम प्रामुख्याने परिधीय चेतांवर होतो.
• डॉ. M. S. स्वामीनाथन समिती शिफारशीनुसार भारतात 1995 पासून 'राष्ट्रीय कुष्ठरोग निर्मूलन' कार्यक्रम प्रायोगिक स्वरूपात सुरू.
• भारतात 1983 पासून 'राष्ट्रीय कुष्ठरोग निर्मूलन कार्यक्रम' 100% केंद्रपुरस्कृत करण्यात आला.
• कुष्ठरोगाचे नियंत्रण SET : सर्वेक्षण (Survery), समाजशिक्षण (Education) व उपचार (Treatment) या त्रिसूत्रीवर आधारित आहे.
• औषधे : डॅप्सोन किंवा DDS (डायअमीनो-डायफेनिल-सल्फोन) गोळ्या, रिफॅम्पिसिन, क्लोफॅझिमिन प्रोमीन, इथिऑनॅमाईड, प्रोटिऑनॅमाईड, चौलमोग्रा तेल ही कुष्ठरोगावरील प्रभावी औषधे आहेत.
• महत्वाचे : कुष्ठरोग हा अनुवंशिक रोग नाही. उपचाराने तो नियंत्रित होऊ शकतो.
• 19 सप्टेंबर 2024 : WHO ने जॉर्डन हा पहिला कुष्ठरोगमुक्त देश बनल्याचे घोषित केले.

7. पोलिओ (Poliomyelitis)

• या विषाणूजन्य रोगाचा विषाणू केवळ मानवामध्येच आढळतो. बालक व लहान मुलांमध्ये सर्वाधिक परिणामकारक.
• हे विषाणू तोंडावाटे शरीरात प्रवेशतात, आतड्यांमध्ये बहुसंख्येने वाढतात व चेतासंस्थेवर परिणाम करतात.
• पोलिओमुळे अवयव (विशेषतः पाय) कायमचे विकलांग होतात.
• पोलिओ विषाणूचे 3 प्रकार : P-1 (ब्रुनहिल्ड), P-2 (लान्सिंग) व P-3 (लिअॉन) असे पोलिओचे 3 विषाणू आहेत. भारतात प्रामुख्याने P-1 व P-3 हे विषाणू आढळतात.
• पोलिओवरील लस प्रथम अमेरिकेने शोधली.
• मानवी शरीरात पोलिओ विषाणू असल्यास ते विष्ठेतून बाहेर पडतात. ते पाण्याद्वारे झपाट्याने पसरतात.
• जानेवारी 2014 नंतर देशात पोलिओचा एकही नवा रुग्ण न आढळल्याने 27 मार्च 2014 रोजी भारत हा 'पोलिओमुक्त देश' घोषित.
• मात्र, 2018-19 या वर्षात पाकिस्तान (197 रुग्ण), अफगाणिस्तान (28), नायजेरिया (6), कॅमेरून (5), सोमालिया (5), इराक (2), इथिओपिया (1), सिरिया (1) व इक्वेटोरियल गिनी या 9 देशांत पोलिओचे 350 नवे रुग्ण आढळल्याने खबरदारी म्हणून भारतात दरवर्षी जानेवारी व फेब्रुवारी महिन्यात पल्स पोलिओ लसीकरण मोहिम ('दो बूंद जिंदगी के') आणखी काही वर्षे राबविण्याची सूचना WHO ने केली आहे.
• व उल्लेख केलेल्या 9 देशांत जाऊ इच्छिणाऱ्या कोणत्याही भारतीयास परदेश जाण्यापूर्वी 4 आठवडे आधी पल्स पोलिओ लसीकरण बंधनकारक आहे. यासाठी वयाची अट नाही. तद्वत वरील देशांतून भारतात येणाऱ्यांसाठीही लसीकरण बंधनकारक आहे.
• प्रतिबंध : पोलिओवर कोणताही उपचार नाही. लसीकरणाद्वारे केवळ त्याचा प्रतिबंध करता येतो.
• साल्क आणि सेबिन या संशोधकांनी पोलिओच्या विषाणूपासून लस निर्माण केली.
• भारतात पल्स पोलिओ लसीकरण मोहिमेअंतर्गत 1995 पासून 5 वर्षांखालील सर्व बालकांना दरवर्षी तोंडावाटे पोलिओचे दोन डोस 6 आठवड्याच्या अंतराने देण्यात येतात.
• 27 मार्च 2014 रोजी भारतास पोलिओमुक्त घोषित करण्यात आले.
• 16 मार्च : राष्ट्रीय लसीकरण दिन.

8. कर्करोग (Cancer)

पेशींच्या अपसामान्य व अनियंत्रित वाढीस कर्करोग म्हणतात.

संभाव्य कारणे :
कर्करोगाचा विषाणू : राऊस सार्कोमा विषाणू (RSV)
DNA मधील ग्वानीन हा घटक कर्करोगास कारणीभूत ठरू शकतो.
जंतुलातीत किरणे (UV Rays), क्ष-किरण व गंगा किरणे DNA ची हानी करत असल्याने ती कर्करोगास कारणीभूत ठरू शकतात.
अणुस्फोट, अल्ट्राव्हायोलेट किरणे व क्ष-किरणे त्यामुळे होणाऱ्या किरणीयनाने कर्करोग होऊ शकतो.
धुरके या विषारी वायुप्रदूषकांमुळे ब्रॉन्कायटिस आणि फुफ्फुसाचा कर्करोग हे रोग उद्भवतात.

उपचार व नियंत्रण : केमोथेरपी, रेडिओथेरपी आणि शस्त्रक्रिया पद्धतींनी कर्करोगावर उपचार करता येतो.

भारतात गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग (Cervical Cancer) हा महिलांमध्ये दुसरा सर्वात घातक आजार आहे.

सिरम इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया (SII) ने गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगावर HPV ही स्वदेशी लस तयार केली.

भारतात 1975-76 पासून कर्करोग नियंत्रण कार्यक्रम सुरू असून तो 100% केंद्र पुरस्कृत आहे.

स्तनाच्या कर्करोगाबद्दल Extra Points

• स्तनाच्या कर्करोगावर महागडे इंजेक्शन मोफत देणारे पहिले राज्य : गोवा (4 फेब्रुवारी 2024)
• Pink October : ऑक्टोबर महिना हा स्तनाच्या कर्करोगासाठीचा जनजागृती महिना मानला जातो.
• कर्करोगावरील नवी यशस्वी चाचणी : CAR-T सेल थेरपी

9. हिवताप (मलेरिया)

संसर्गजन्य रोग.

9. हिवताप (मलेरिया)

• मलेरियाचा आदिजीव : Plasmodium vivax
• अॅनॉफिलिस डासाची मादी चावल्याने प्लाझ्मोडियमचा मानवी शरीरात प्रवेश होऊन हिवतापाचे संक्रमण होते.
• मलेरियाच्या आदिजीवास आपले जीवनचक्र पूर्ण करण्यासाठी माणूस व डास अशा दोन पोषित्यांची गरज असते.
• लक्षणे : प्लाझ्मोडियमचा शरीरात प्रवेश झाल्यानंतर दोन आठवड्यानंतर हिवताप होतो. प्रथम थंडी वाजते व नंतर खूप ताप येतो. थंडीताप सतत चालू राहिल्यास प्लीहा सुजून होऊन 'पंडूरोग' होतो. ठराविक कालावधीत (वारंवार) येणारा ताप, प्लीहेला सूज येणे, पंडूरोगाची कमी-अधिक तीव्रता ही मलेरियाची लक्षणे होत.
• भारत सरकारने 2030 पर्यंत हिवतापाचे समूळ उच्चाटन करण्याचे ध्येय ठेवले आहे.
• 30 जून 2021 रोजी WHO ने चीन देशास मलेरियामुक्त म्हणून प्रमाणित केले.
• प्रतिबंधात्मक उपाय : डासांचा नाश करण्यासाठी पाण्याच्या डबक्यात गप्पी (गंबुशिया) माशांची पैदास करतात. सिट्रोनेला, टर्पेंटाईन, डायमेथिल थॅलेट, इंडोलोन ही डास प्रतिसारित्रे (Repellants) वापरावीत.
• औषधे : प्रोग्वानिल, क्लोरोक्वीन, क्विनाईन, पॅल्यूड्रिन, मेपॅरिन, प्रायमाक्विन, आर्टिमिसिन.
• राष्ट्रीय हिवताप निर्मूलन कार्यक्रम 1985 पासून सुरू. भारतात हिवतापास 'गरीबांचा आजार' मानले जाते.

10. एड्स (Acquired Immuno Deficiency Syndrome)

• विषाणूमुळे होणारा हा रोग आफ्रिकेतील बबून माकडापासून प्रसारित झाला, असे काही संशोधकांचे मत आहे.
• सर्वप्रथम अमेरिकेत 1981 मध्ये एड्सचा रुग्ण आढळला. डॉ. रॉबर्ट चार्ल्स गॅलो (अमेरिका) यांनी लुक मॉन्टेनियर यांच्या सहकार्याने 1986 मध्ये HIV या एड्सच्या विषाणूचा शोध लावला.
• भारत : एड्सचा पहिला रुग्ण 1984-86 मध्ये चेन्नईत आढळला.
• लक्षणे : वजनात लक्षणीय (10%) घट होते, दीर्घकालीन ताप व घाम येतो, दीर्घकालीन अतिसार.
• प्रसार : नियमबाह्य धंदेवाईक रक्तदाते, समलिंगी व्यक्ती व वेश्यागमन या अनैतिक प्रवृत्तीतून एड्सचा प्रसार HIV विषाणूद्वारे होतो. एड्स संक्रमित आईपासून तिच्या गर्भोदरपणात नवजात बाळाला HIV चे पारेषण होऊ शकते.
• HIV : Human Immuno Deficiency Virus
• महत्वाचे : डास चावल्याने एड्स होत नाही.
• निदान चाचण्या : ELISA (Enzyme Linked Immuno Sorbent Assay), Western Blot Test, ACT, CO-DELISA ही एड्सच्या निदानासाठी रुग्णाच्या रक्ताची केली जाणारी एकमेव खात्रीशीर चाचणी आहे.
• कपासिज सार्कोमा (त्वचेचा कर्करोग) व मेनिंजायटीस यांचे अस्तित्व हा एड्सचे निदान करण्याचा महत्वाचा पुरावा मानला जातो.
• एड्सवरील नवी चाचणी : 'होल ब्लड फिंगर प्रिक' (WBFPT). ऑक्टोबर 2009 मध्ये संशोधन.
• डॉ. मार्क वेनबर्ग यांनी 1989 साली '3TC' हे एड्सवरील पहिले औषध शोधले.
• 1 डिसेंबर हा दिवस 'जागतिक एड्स विरोधी दिन' म्हणून पाळला जातो.
• एड्स निर्मूलन कार्याशी संबंधित देशातील स्वयंसेवी संस्था : Avert Society
• एड्स निर्मूलन कार्याशी संबंधित महाराष्ट्रातील स्वयंसेवी संस्था : नारी (NARI)
  नारीचे मुख्यालय : भोसरी (पुणे)
• एड्सवरील औषध : Ritonavir (Norvir)
• एड्स निर्मूलन विषयक राष्ट्रीय संस्था : NACO (National AIDS Control Organisation)
  नॅकोचे घोषवाक्य : India's Voice Against 'AIDS'
• एड्स नियंत्रण कार्यक्रम 100% केंद्रपुरस्कृत आहे.
• एड्स नियंत्रण कार्यक्रमाचे टप्पे (NACP) :
  पहिला टप्पा : 1992-99;
  दुसरा टप्पा : 1999-2006;
  तिसरा टप्पा : 2009-2012;
  चौथा टप्पा : 2012-2017;
  पाचवा टप्पा, 2021-2026 : 2025-26 पर्यंत एड्समुळे होणारे मृत्यू प्रमाण 80% पर्यंत कमी करणे.
• रेड रिबन एक्सप्रेस : एड्सविषयक जनजागृती करणारी रेल्वे. 22 राज्यांतील 152 स्थानकातून प्रवास.

11. हत्तीरोग (Elephantiasis)

• अन्य नाव : Lymphatic Filariasis
• कारक : हत्तीरोग हा संसर्गजन्य फिलेरिया कृमीमुळे होतो. उदा. Wuchereria bancrofti
• लागण : क्युलेक्स डासाच्या चाव्यातून हत्तीरोगाचे जंतू मानवी रक्तात प्रवेशतात.
• हत्तीरोगाची लक्षणे : थंडी, ताप, पाय दुखणे, वृषण आणि माठ होणे, पाय हत्तीप्रायचे जाड होतात.
• परिणाम : हत्तीरोगामुळे माणसाचे पाय, वृषण, छाती इत्यादी अवयव जाड होतात. लसिका हत्तीपाय रोगात लसिका पेशी यंत्रणा पोखरली जाते.
• औषधे : IDA : इव्हरमेक्टिन (I), डायइथिलकार्बामाझिन (D), अल्बेन्डेझोल (A). DEC गोळ्या.
• 1955 पासून भारतात राष्ट्रीय हत्तीरोग नियंत्रण कार्यक्रम कार्यरत.
• महाराष्ट्रात वर्धा येथे हत्तीरोग संशोधन केंद्र आहे.
• 5 ऑगस्ट : हत्तीरोग दिन

12. इबोला

• 2014 मध्ये गिनी, लायबेरिया व सिएरा लेयोन इत्यादी पश्चिम आफ्रिकी देशात 'इबोला' या घातक विषाणूची साथ पसरली.
• इबोलाचा पहिला रुग्ण 1976 मध्ये कांगो तसेच दक्षिण सुदानमधील Nzara येथे आढळला.
• कांगो देशातील 'इबोला' नदीवरून या रोगास 'इबोला' नाव पडले.
• इबोलाची लक्षणे : अचानक ताप येणे, तीव्र अशक्तपणा, स्नायूदुखी, उलट्या, हागवण, शरीरांतर्गत व बाहेर रक्तस्राव.
• संसर्ग (प्रसार) : चिंपाजी, वटवाघूळ, काळवीट इत्यादी आजारी प्राण्याच्या संपर्कात येणाऱ्या व्यक्तींना या आजाराची लागण होते. संसर्गित व्यक्ती किंवा प्राण्याचे रक्त, शरीरातून होणारा स्राव यामुळे इबोलाचा संसर्ग होतो, तर दुषित पर्यावरणामुळे त्याचा प्रसार होतो.

13. नोलेसी मलेरिया

• भारतातील पूर्वोत्तर राज्यात 'नोलेसी मलेरिया' या घातक आजाराचा संचार झाल्याचे ऑगस्ट 2014 मध्ये स्पष्ट. हा आजार 24 तासात रुग्णाचा बळी घेतो.
• भारतामध्ये प्लाझ्मोडियम फाल्सिफेरम, प्लाझ्मोडियम व्हायव्हॅक्स, प्लाझ्मोडियम मलेरिया व प्लाझ्मोडियम ओव्हेल हे मलेरियाचे चार प्रकार अस्तित्वात आहेत.
• नोलेसी मलेरिया हा पाचवा प्रकार प्लाझ्मोडियम फाल्सिफेरमपेक्षा घातक मानला जातो.
• रॉबर्ट नोलेसी या संशोधकाने 1931 साली कोलकाता येथे हा मलेरिया शोधून काढल्याने त्याचे नाव त्यास दिले गेले. नोलेसी यांना मोहनदास गुप्ता या भारतीय संशोधकाचे सहकार्य लाभले.
• हा मलेरिया सुरुवातीस माकडांमध्ये आढळतो व नंतर डासांच्या माध्यमातून मानवांना जडतो.
• 2009 पासून हा मलेरिया मलेशिया या देशात आढळून येत असून त्यानंतर त्याचा प्रसार भारत व अन्य देशात झाला.

14. स्वाईन फ्लू

• 2009-10 मध्ये जगातील सुमारे 200 हुन अधिक देशात धुमाकूळ घातलेला रोग.
• सुरुवात : एप्रिल 2009 मध्ये मेक्सिकोमध्ये या रोगामुळे 150 हुन अधिक व्यक्तींचा मृत्यू.
• कारक विषाणू : 'इन्फ्लुएंझा-ए' (H-1 N-1)
• स्वाईन फ्लूचा प्रसार डुकरांमार्फत होतो.
• महत्वाचे : स्वाईन फ्लूचा विषाणू डुकराच्या शरीरात सर्वाधिक आढळतो. मात्र डुकराचे मांस खाल्ल्याने स्वाईन फ्लू होत नाही.
• स्वाईन फ्लूवरील औषध : टॅमीफ्लू (ओसेल्टामीवीर)
• भारत : स्वाईन फ्लूचा पहिला बळी : रिदा शेख (पुणे)

15. सार्स (Severe Acute Respiratory Syndrome : SARS)

• सार्सचा विषाणू : कोरोना.
• लक्षणे : कोरोना व्हायरसमुळे 38°C पेक्षा अधिक ताप येतो. तीव्र डोकेदुखी व अंगदुखी. कोरडा खोकला व श्वसनास बाधा येते.
• उपचार : खास सार्सवर आज कोणतेही औषध उपलब्ध नाही. मात्र स्ट्रेप्टोमायसीन, जेंटामायसीन, अँटिप्रोमायसीन,

Extra Point

• ओबोमॅटिन यासारखी प्रतिजैविके सध्या या रोगावरील उपचारार्थ वापरली जातात.
• महत्वाचे : सार्स हा संसर्गजन्य रोग आहे. (कोरोनाव्हिरिडी या विषाणूमध्ये RNA हे आम्ल असते.)

16. डेंग्यू

• डेंग्यूचा विषाणू : डेन-1, डेन-2, डेन-3, डेन-4 या विषाणूमुळे हा रोग पसरतो.
• 16 मे : राष्ट्रीय डेंग्यू दिन
• बंशिश शहरीकरण हे डेंग्यूचे मुख्य कारण होय.
• 'सॅनोफी पास्चर' या फ्रेंच कंपनीने डेंग्यूविरोधी लस विकसित केली आहे.
• डेंग्यूचा प्रसार करणारे डास : एडिस इजिप्ती (Aedes aegypti), एडिस अल्बोपिक्टस (A. albopictus), एडिस पोलिनेसिन्सिस (A. polynesiensis), एडिस स्कुटेलारिस (A. scutellaris).
• यापैकी एडिस इजिप्ती व एडिस अल्बोपिक्टस हे सर्वाधिक कारणीभूत आहेत.
• एडिस इजिप्ती गटातील 'टायगर' नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या डासांमुळे डेंग्यूचा झपाट्याने प्रसार होतो.

17. झिका विषाणू

• झिका विषाणू सर्वप्रथम 1947 साली आफ्रिकेत युगांडाच्या बंदरात आढळला.
• युगांडामधील 'झिका' जंगलावरून झिका हे नाव. Family : flaviviridae
• 1948 साली नायजेरिया देशात झिका सर्वप्रथम मानवी शरीरात आढळून आला.
• प्रसार : झिकाचा प्रसार एडिस इजिप्सी, एडिस अल्बोपिक्टस या डासांपासून होतो.
• या विषाणूची लागण झालेल्या रुग्णांमध्ये ताप, डोकेदुखी ही लक्षणे आढळतात.
• गर्भवती महिलांमध्ये सर्वाधिक प्रसार. झिकामुळे बाळाला गर्भात असतानाच 'मायक्रो सेफाली' हा रोग जडतो. जन्मलेल्या बाळाच्या डोक्याचा आकार 31.5 ते 32 सेमीपेक्षा कमी राहिल्यास त्यास मायक्रोसेफाली झाल्याचे मानले जाते.
• मे 2015 मध्ये ब्राझीलमध्ये झिकाचे रुग्ण मोठ्या प्रमाणात आढळले. एकूण 24 देशांत प्रसार.

18. हिपॅटिटिस (Hepatitis - कावीळ)

: तीव्र संक्रामक रोग. यकृत या अवयवास होतो.

• हिपॅटिटिस चार प्रकारच्या विषाणूमुळे होतो : HAV- हिपॅ-ए-विषाणू, HBV-हिपॅ-बी विषाणू, NAV-नॉन-ए विषाणू NBV-नॉन - बी विषाणू.
• औषधे : HBV वर हिपॅटिटिस-B ही लस उपयुक्त
• भारताने 2030 पर्यंत हिपॅटिटिस उच्चाटनाचे ध्येय ठेवले आहे.
• 2030 सालापर्यंत हिपॅटिटिसचा समूळ नाश (Find The Missing Millions) हे WHO उद्दिष्ट आहे.
• कावीळ या रोगात सर्व इच्छांचा लय होतो, म्हणून यास 'कामला' असेही म्हणतात.
• डॉ. बारुच सॅम्युअल ब्लुमबर्ग (अमेरिका) यांनी 1965 साली HBV (हिपॅटिटिस-B) विषाणूचा शोध लावला. त्यांनी HBV वरील लस तयार करून स्वत:वर चाचणी केली.
• या संशोधनासाठी त्यांना 1976 चा वैद्यकीय शास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला.
• 28 जुलै हा डॉ. बारुच यांचा जन्मदिन जागतिक हिपॅटिटिस दिन म्हणून साजरा केला जातो.

19. पटकी (कॉलरा)

• 'व्हिब्रिओ कॉलरी' या स्वल्पविरामी आकाराच्या जीवाणूपासून पटकी हा संसर्गजन्य रोग होतो.
• लक्षणे : उलट्या आणि तीव्र जुलाब होऊन शरीराचे निर्जलीकरण होते.
• प्रतिबंधक उपाय : घरमाशांचे नियंत्रण
• आंतरराष्ट्रीय प्रवासास निघतेवेळी पटकी प्रतिबंधक लस टोचून घेणे अनिवार्य.
• पटकी रोगास Blue Death म्हणतात.

20. थॅलेसेमिया (Thalassemia)

• या आजारात रक्तातील हिमोग्लोबिनचे प्रमाण कमी असते. त्यामुळे रक्तक्षय (अॅनिमिया) होतो. त्यामुळे थकवा येतो.
• रक्तातील हिमोग्लोबिनचे प्रमाण योग्य राखण्यासाठी लोह घटकयुक्त आहार घेणे गरजेचे असते. लोहामुळे रक्तातील हिमोग्लोबिनचे प्रमाण वाढते.
• थॅलेसेमियाबद्दल जनजागृती करण्यासाठी दरवर्षी 8 मे हा दिवस 'जागतिक थॅलेसेमिया दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

21. COPD (Chronic Obstructive Pulmonary Disease)

• हा दीर्घ कालावधीसाठी श्वसनास अडथळा आणणारा फुफ्फुसाचा आजार आहे.
• या आजाराबत जागृती निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी नोव्हेंबर महिन्याचा तिसरा बुधवार जागतिक COPD दिन म्हणून साजरा केला जातो.

आनुवंशिक विकृती (Genetic Disorder)

अनुवंशिकीय असामान्यता किंवा अनुवंशिक उत्परिवर्तन, गुणसूत्रांचे अधिक किंवा कमी असणे, गुणसूत्राचा एकादा भागाचा लोप किंवा त्याचे स्थानांतर या कारणांमुळे निर्माण होणाऱ्या रोगास 'आनुवंशिक विकृती' म्हणतात.

अनुवंशिक विकृतींची उदाहरणे : दुर्धरगंठी, ओठ, बर्करीहिलता, हिमोफिलिया, सिकलसेल अॅनिमिया

अ) गुणसूत्रांच्या असामान्यतेमुळे निर्माण होणाऱ्या आनुवंशिक विकृती

1) डाऊन संलक्षण विकृती (Down's Syndrome)

• बाळाच्या 21वी जोडीतील ही सर्वात पहिली गुणसूत्रीय विकृती आहे. याला एकाधिक ट्रायसोमिता म्हणतात.
• गुणसूत्रीय ट्रायसोमिता 21 (Trisomy 21) : या विकृतीत अर्भकाच्या पेशींमधील 21 व्या गुणसूत्राचा जोडीबरोबर 1 गुणसूत्र अधिक असते. म्हणजेच त्या बाळाच्या शरीरात 46 ऐवजी 47 गुणसूत्रे असतात.
• संशोधन : जॉन लॅंग्डन डाऊन(डाऊन) यांनी 1866 साली सर्वप्रथम या विकृतीबद्दल अदाज केला. नंतर 1959 साली फ्रेंच वैद्यक डॉ. जेरोम ले ज्यू (फ्रान्स) यांनी त्याबद्दल भास्य केले. 1966 साली जॉन लॅंग्डन डाऊन या ब्रिटिश वैद्याने याबद्दल संशोधन केल्याने या विकृतीस डाऊन संलक्षण म्हणतात. 1959 साली 21 व्या गुणसूत्राचे अधिक्य ध्यानात आले.
• डाऊन संलक्षणाची लक्षणे व परिणाम : चेहऱ्याची ठेवण मंगोलियन व्यक्तीसारखी असते. छोटी उंची, पसरट मान, आखुड बोटे, चपटे नाक, बिरळ केस, तळहातावर आडवी एकच रेषा. बौद्धिक आजारात मानसिक बाधा सुटते. बालक मंदबुद्धी व अल्पायुषी असतात. औसत आयुमान 16 ते 20 वर्षे.

2) टर्नर संलक्षण (Turner Syndrome)

• महिलांमधील लिंग गुणसूत्रांमधील अपसामान्यतेमुळे ही विकृती उद्भवते.
• हेन्री ह्यूबर्ट टर्नर (अमेरिका) यांनी 1938 साली याबत संशोधन केल्याने ती 'टर्नर संलक्षण' म्हणून ओळखली जाते.
• टर्नर संलक्षणात एक गुणसूत्र कमी असते. म्हणजेच या विकृतीने बाधित व्यक्तीच्या पेशींमध्ये 45 गुणसूत्रे असतात. लैंगिकतेशी संबंधित दोन XX गुणसूत्रांऐवजी एकच X गुणसूत्र कार्यरत असते. अशा महिलांमध्ये प्रजननेंद्रियांची पूर्ण वाढ होत नसल्याने त्या प्रजननक्षम नसतात. या विकृतीस 45X किंवा 45XO असेही म्हणतात.
• ही विकृती पुरुषांमध्ये दर 2000 पैकी एक, तर महिलांमध्ये दर 5000 पैकी एक महिला अशी आढळते.
• लक्षणे : बालकांमध्ये हात व पाय सुजणे (Lymphedema). कमी उंची, रुंद छाती, जाड मान
  स्त्रियांमध्ये मासिक पाळीचा अभाव (Amenorrhoea). नालाकृती किडनी अल्प आयुष्य

3) क्लाईनफेल्टर्स संलक्षण (Klinefelter Syndrome)

• पुरुषांमधील लिंग गुणसूत्रांतील अपसामान्यतेमुळे ही विकृती उद्भवते.
• पुरुषांमध्ये लिंग गुणसूत्राच्या XY या जोडीत X हे आणखी एक गुणसूत्र वाढल्यास ही विकृती उद्भवते.
• अन्य नावे : 47 XXY किंवा 44 + XXY
• 1940 साली अमेरिकन संशोधक हॅरी फिच क्लाईनफेल्टर यांनी सर्वप्रथम हा विकार शोधला. 1956 साली यातील जादा X गुणसूत्राचा शोध लागला. उंदरांमध्ये देखील ही विकृती आढळते.
• लक्षणे : नपुंसकत्व, अधिक उंची.
• परिणाम : या विकृतीने ग्रस्त पुरुष अल्पविकसित असतात, व प्रजननक्षम नसतात.

एकजुनुकीय विकृती

मानवी शरीरातील एखाद्या निर्दोष (सामान्य) जनुकामध्ये उत्परिवर्तन होऊन त्याचे सदोष जनुकात रूपात झाल्यास एकजुनुकीय विकृती उद्भवते. जगात 4000 हून अधिक एकजुनुकीय विकृती जात आहेत.

एकजुनुकीय विकृतींची उदाहरणे : सिकल सेल अॅनिमिया, वर्णकहिनता, हचिनसन्स डिसिज, टेसक्स डिसिज, गॅलेक्टोसेमिया, फेनिल किटोनुरिया, सिस्टिक फायब्रॉसिस, हिमोफिलिया, रातांधळेपणा.

दात्रपेशी पंडुरोग (Sickle-Cell Anaemia : SCD/SCA)

• गर्भधारणे वेळी जनुकीय बदलांमुळे हा विकार उद्भवतो.
• अमेरिकन संशोधक जेम्स बी. हेरिक यांनी 1910 साली सर्वप्रथम या रोगाविषयी संशोधन केले.
• लाल रक्तपेशींचा विकार. सिकल सेल आजाराबत जगात नायजेरिया प्रथम, भारत दुसरा.
• ग्लुटॅमिक आम्ल या 6 व्या अमिनो आम्लाची जागा 'व्हॅलीन' या अमिनो आम्लाने घेतल्यास हिमोग्लोबिनच्या कार्यात अडथळा निर्माण होऊन हा रोग उद्भवतो. यामुळे RBC चा विकृताकृती असलेला सामान्य आकार विळ्यासारखा (अर्धचंद्राकार) बनतो.
• लक्षणे : हातापायांची सूज, सांधेदुखी, तीव्र वेदना, नियमित सर्दी-खोकला, ताप, थकवा, निस्तेज चेहरा, कमी हिमोग्लोबिन.
• परिणाम : या रोगामुळे हिमोग्लोबिनची ऑक्सिजन वाहून नेण्याची कार्यक्षमता मंदावते. लोहित रक्तकणिकांची (RBC) गुठळी होऊन त्या नाश पावतात. त्यामुळे रक्तवाहिन्यांमध्ये दोष उत्पन्न होऊन अभिसरण संस्था, मेंदू, फुफ्फुसे, वृक्क इत्यादींना हानी पोहोचते.
• आई-वडिल दोघेही सिकलग्रस्त असल्यास अपत्यांना हा आजार जडू शकतो, कारण हा आनुवंशिक विकार आहे. म्हणून सिकलसेल ग्रस्त व्यक्तींनी आपसात विवाह टाळावेत.
• सिकल सेल अॅनिमियाची निदान चाचणी : सोल्युबिलिटी टेस्ट (Solubility Test); इलेक्ट्रोफोरेसिस
• औषध : सिकलसेल ग्रस्त रुग्णाने रोज एक फॉलिक अॅसिडची गोळी खाणे अत्यावश्यक. 'हायड्रॉक्सीयुरिया' हे औषध.

Extra

स्थूलपणा जनजागृती व उपचार अभियान, 2023 : महाराष्ट्र सरकारचा उपक्रम
सुरुवात : 4 मार्च 2023
घोषवाक्य : स्थूलपणा कमी करा शरीराची । कास धरा सुदृढ शरीराची ॥
उद्देश : महाराष्ट्रातील शालेय विद्यार्थ्यांमधील स्थूलपणा रोखणे व त्यांना सुदृढ आरोग्याचे महत्व पटवून देणे.

सिकलसेल आजाराचा प्रसार

अ.क्र.	वडील	आई	अपत्यांना सिकलसेलची संभाव्यता
1.	AA	AA	आई व वडील दोघेही सामान्य असतील तर सर्व अपत्ये निरोगी जन्मास येतात.
2.	AA किंवा AS	AS किंवा AA	आई वडील यापैकी एक सामान्य व एक वाहक असल्यास 50% अपत्ये सामान्य तर 50% अपत्ये ही वाहक जन्मास येतात.
3.	AA किंवा SS	SS किंवा AA	आई व वडील यापैकी एक सामान्य व एक पिडित असल्यास सर्व अपत्ये वाहक बनतात.
4.	AS	AS	आई वडील दोघेही वाहक असल्यास 25% सामान्य, 25% पिडित व 50% वाहक अपत्ये जन्मास येतात.
5.	AS किंवा SS	SS किंवा AS	आई वडील यापैकी एक वाहक व एक पिडित असल्यास 50% वाहक व 50% पिडित अपत्ये जन्मास येतात.
6.	SS	SS	आई वडील दोघेही पिडित असल्यास सर्व अपत्ये पिडित जन्मास येतात.

AA : सामान्य (Normal) AS : वाहक (Carrier) SS : पिडित (Sufferer)

इतर आनुवंशिक विकृती

इतर आनुवंशिक विकृती

• वर्णकहीनता (Albinism) : या जनुकीय रोगात मानवी शरीर मेलॅनिन हे वर्णक तयार करू शकत नाही, त्यामुळे अशा व्यक्तीचे केस पांढरे व डोळे गुलाबी होतात. मेलॅनिन या तपकिरी रंगवर्णकामुळे डोळे, त्वचा व केस यांना रंग प्राप्त होतो.
• हंटिंगसनचा आजार (Huntington Disease) : या विकारात मेंदूच्या पेशी मृत होत जातात. 1872 साली जॉर्ज हंटिंग्टन या अमेरिकन संशोधकाने याविषयी विस्तृत विवेचन केले.
• गॅलेक्टोसेमिया (Galactosaemia) : या एकजुनुकीय विकृतीमुळे 'गॅलेक्टोज' या शर्करेचे चयापचय केले जात नाही. फ्रेडरिक गॉपर्ट (जर्मनी) यांनी 1917 साली, तर हर्मन कॅल्कर यांनी 1956 साली यावर संशोधन केले.
• सिस्टिक फायब्रोसिस (Cystic Fibrosis) : एक जनुकीय विकृती. यामुळे फुफ्फुस, आतडी, यकृत, वृक्क यांना धोका उद्भवतो.

बहुजनुकीय उत्परिवर्तनांमुळे उद्भवणाऱ्या विकृती (बहुजनुकीय विकृती)

एकापेक्षा अधिक जनुकांमध्ये बदल झाल्यास या विकृती उद्भवतात.
उदा : दुमगेले ओठ, दुमगलेली टाळू, जठराचे संकोचन, मधुमेह, रक्तदाब, अतिस्थूलता, दमा, हृदयविकार.

लेबरची आनुवंशिक चेताविकृती (Leber Hereditary Optic Neuropathy : LHON)

या विकृतीमुळे अपत्यांमध्ये दृष्टीदोष उद्भवतात.

आहारातील पोषद्रव्यांच्या अतिसेवनामुळे (अधिक्यामुळे) होणारे रोग

अतिपोषणामुळे, अतिलठ्ठपणा, मधुमेह, परिहृद रोग, अतिताण यासारखे रोग होतात.

1) अतिलठ्ठपणा (Obesity)

• स्निग्ध व कर्बोदके यांचे अतिसेवन केल्याने हा रोग होतो.
• हा विकार शरीरातील मेदपेशींची संख्या वाढल्याने तसेच मेदपेशींचा आकार वाढल्यामुळे उद्भवतो.
• अतिलठ्ठपणा देह-वस्तुमान निर्देशांकाच्या (Body Mass Index : BMI) सहाय्याने दर्शविला जातो.
• देह वस्तुमान निर्देशांक (BMI) = वजन (kg) / उंची² (मीटर)
• पुरुषांमध्ये देह वस्तुमान निर्देशांक (BMI) 30 किंवा त्याहून अधिक व महिलांमध्ये तो 28.6 किंवा त्याहून अधिक असेल तर तो अतिलठ्ठपणा समजला जातो.

2) मधुमेह (Diabetes mellitus)

• मधुमेह हा रोग स्निग्ध व कर्बोदकांच्या (शर्करा) अतिसेवनामुळे होतो.
• इन्फेक्शन, सिस्टिक फायब्रॉसिस (स्वादुपिंडाची विकृती), बीटा पेशींचा न्हास यामुळे इन्सुलिनची कमतरता

मधुमेह (Diabetes mellitus) - उर्वरित

• रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रित न झाल्यास मधुमेह (साखरिन) हा रोग होतो.
• मधुमेहाची लक्षणे : बहुमूत्रता (पॉलियुरिया), अतितहान (पॉलिडिप्सिया), वाढली भूक पण वजनात घट (पॉलिफेजिया), अतिथकवा, अंधुक दृष्टी ही मधुमेहाची सामान्य लक्षणे होत.
• मधुमेह हा अनुवांशिक रोग आहे.
• मधुमेहावरील औषध : इन्सुलिन.
• 14 नोव्हेंबर : जागतिक मधुमेह दिन

संतृप्त स्निग्ध पदार्थांच्या अतिसेवनामुळे होणारे रोग

1) धमनीकाठिण्यता (Arteriosclerosis)

• संतृप्त स्निग्ध पदार्थांचे अतिसेवन केल्याने धमनी भित्तिकांच्या संयोगी ऊतींमध्ये कोलेस्टेरॉल व कोलेस्टेरिल एस्टरचा थर साचून धमन्या कठीण होऊन त्या अरुंद बनतात.
• धमनीकाठिण्यामुळे रक्तदाब वाढणे, मधुमेह, अधोअवदुता, लिपिड वृकत्ता अशी रोगकारक स्थिती आढळते.

2) अतिताण (Hypertension)

• आनुवंशिकरित्या होणारी किंवा अतिलठ्ठपणा, प्रतिबल (तणाव), मधुमेह, वृक्करोग आदींमुळे निर्माण होणारी रोगकारक स्थिती म्हणजे अतिताण.
• अतिताणामुळे रक्तदाब वाढतो. प्रौढांमध्ये 160mmHg किंवा त्याहून प्रकुंचनी रक्तदाब अथवा 95mmHg किंवा त्याहून अधिक हृदसरणी रक्तदाब म्हणजे अतिताण.

3) परिहृद रोग (Coronary Heart Disease)

• परिहृद अभिसरणातील अडथळ्यामुळे हृदयास अपुरा रक्तपुरवठा झाल्यानं हा रोग होतो.
• कारणे : धूम्रपान, उच्च रक्तदाब, रक्तातील कोलेस्टेरॉलच्या पातळीत वाढ, अतिलठ्ठपणा, मधुमेह.

4) दंत फ्ल्यूरोसिस (दंतवल्क कल्ब्युरिन – Dental Fluorosis)

लहान मुलांना फ्लुओरिनच्या अतिसेवनामुळे हा रोग होतो. या रोगात दातांवर खडूसारखे पांढरे कर्बुर तयार होतात.

5) कंकाली फ्ल्यूरोसिस (Skeletal Fluorosis)

प्रौढांमध्ये फ्लुओरिनच्या अतिसेवनामुळे हा रोग आढळतो. यामुळे हाडे, काश्टिरज्जू, कंडरा यांवर परिणाम होऊन पाठदुखी, मानदुखी वाढते.

जीवनसत्वांच्या अतिसेवनामुळे (अधिक्यामुळे) जडणारे रोग

'अ' जीवनसत्वाच्या अतिसेवनामुळे होणारे रोग

डोकेदुखी, वांती, शिसारी येणे, भूक मंदावणे, सांधेदुखी, यकृताच्या आकारात वाढ, केस गळती, ओठ फाटणे. गाजराच्या अतिसेवनामुळे त्वचेत पिवळसर वर्णक तयार होते.

'ड' जीवनसत्वाच्या अतिसेवनामुळे होणारे रोग

अतिकॅल्शियमता (रक्तातील कॅल्शियम वाढणे), अतिफॉस्फेटमता, डायरिया (तीव्र अतिसार), वांती, शिसारी ही लक्षणे आढळतात.

अरिथमिया या स्थितीत हृदयाचे व नाडीचे ठोके अनियमित पडतात.

चेतासंस्थेचे आजार

चेतासंस्थेचे आजार

• अपस्मार (Epilepsy) : झटके येण्याचा आजार.
• फोकल फिट (Focal Epilepsy) : मेंदूतील विशिष्ट भागातून सुरू होऊन शरीरातील मर्यादित भागात उमटणारा झटका.
• जिलेरस्टिक फिट (Gelastic Epilepsy) : हायपोथॅलेमसमध्ये गाठ झाल्यास जिलेरस्टिक फिट येऊन रुग्णास हसण्याचे झटके येतात.

मानवी शरीरातील प्रमुख रासायनिक घटकांच्या प्रमाणात बदल झाल्यास त्यामुळे होणारे रोग

रासायनिक कारक	प्रमाणातील बदलामुळे होणारे रोग
युरिया	युरेमिया
सीरम बिलिरुबीन	कावीळ
युरिक अॅसिड	संधिरोग (गाऊट)
किटोन्स	किटोसीस
कॅल्शियम कार्बोनेट	मुतखडा (वृक्कअश्म)
इन्सुलिन	मधुमेह

इतर महत्त्वाचे मुद्दे

• सुजवटी (क्वाशरकोर) व सुकटी (मॅरेस्मस) हे गंभीर विकार प्रथिन ऊर्जा कुपोषणामुळे उद्भवतात.
• सुजवटी या कुपोषणाच्या विकारात यकृतामध्ये चरबीच्या संचयामुळे त्याचा आकार वाढतो. त्यास 'हिपॅटोमेगली' म्हणतात.
• आहारातील मीठाच्या अभावामुळे रक्तद्रव्यातील सोडियमची पातळी कमी होते. या स्थितीस 'हायपोनेट्रिमिया' म्हणतात.
• पिसाळलेला कुत्रा, माकड, मांजर किंवा ससा हे पिसाळले प्राणी मानवास चावल्यास 'रेबीज' हा विषाणूजन्य रोग होतो.
• यात्रेला किंवा परदेशात दो-चारवर जाण्यापूर्वी आरोग्य खात्यामार्फत कॉलरा प्रतिबंधक लस घेणे आवश्यक असते.

Extra Points - रोग व आरोग्य

• 'व्हिब्रिओ कॉलरी' या कॉलऱ्याच्या जीवाणूचा वाहक मनुष्यप्राणीच असतो.
• लथिरस सटायव्हस या निसर्गत:च विषारी डाळीमुळे 'लथिरिझम' हा व्यक्तीस विकलांग करणारा आजार उद्भवतो.
• मोहरीच्या तेलात 10% अर्जिमोन तेलाची भेसळ केल्यास 'इपिडेमिक ड्रॉप्सी' हा रोग उद्भवतो. (अनियमित ताप येणे, पचनविकार, हातापायांना सूज येणे ही या रोगाची लक्षणे आहेत.)
• टायफॉइड या संक्रामक आजारात रुग्णाला 104°F इतका ताप येतो. (विशेषत: दुपारी हा ताप अधिक असतो.)
• सल्फर डायऑक्साईड या हवाप्रदूषकामुळे डोकेदुखी, न्युमोनिया, नेत्रश्लेष्मलता, कोमा यांसारखे आजार होतात.
• सामान्यत: 45 वर्षावरील व्यक्तींमध्ये धमन्यांचे काठिण्य (Arteriosclerosis) हा रक्ताभिसरण संस्थेतील विकार आढळतो.
• दंतक्षय टाळण्यासाठी पाण्यामध्ये फ्लोरिन (Fluorine) योग्य प्रमाणात असणे आवश्यक आहे.
• 'अडिनोजीन डिसमायनेज' या विकराअभावी शरीराची प्रतिकारक्षमता क्षीण होते.
• अमिबियॉसिस हा रोग एंटामीबा हिस्टोल्युटिका या आदिजीवामुळे होतो.
• ओझोन व पॅन (PAN) यांच्या वातावरणातील अधिक्यामुळे डोळे चुरचुरणे, खोकला इत्यादी विकार उद्भवतात.

रोग व कोणत्या भागात होतो

रोग	कोणत्या भागात होतो?	रोग	कोणत्या भागात होतो?
एन्सेफॅलिटिस	मेंदू	ग्लॅकोमिया	डोळा
क्षयरोग	फुफ्फुस	मधुमेह	पाणथरी
न्युमोनिया	फुफ्फुस	डायस्थेरिया	गळा
मेनिंजिटिस	मेंदू	गल्गंड (टॉन्सिल्स)	थायरॉईड ग्रंथी
प्लुरिसी	छाती	ऑस्टिओपोरोसिस	हाडे
कावीळ	यकृत	विषमज्वर (टायफॉइड)	मोठे आतडे
रुमेटिझम	हाडांचे सांधे	एक्जिमा	त्वचा
कंजक्टिव्हायटिस	डोळा	ल्युकेमिया (ब्लड कॅन्सर)	रक्त
फायब्रोसिस	फुफ्फुस	गँगरीन (कोथ)	पाय
अल्झायमर	मेंदू	मल्टिपल स्क्लेरोसिस	मज्जासंस्था

* प्रमुख रोग व रोगप्रतिबंधक औषधे *

रोग	रोगप्रतिबंधक औषध/उपाय	रोग	रोगप्रतिबंधक औषध/उपाय
कुष्ठरोग	डॅप्सोन, रिफॅम्पिसिन, क्लोफॅझिमिन	कर्करोग	केमोथेरपी, रेडिओथेरपी
हिवताप	प्रोग्वानिल, क्लोरोक्वीन	क्षय	स्ट्रेप्टोमायसिन
मधुमेह	इन्सुलीन	विषमज्वर	क्लोरोमायसिटीन
पोलिओ	पल्स पोलिओ लसीकरण (दो बूंद जिंदगी के)	कावीळ	व्हिटॅमीन-'बी'-लसीकरण
गँगरीन	सल्फाग्वार्धि औषधे	त्रिगुणी लस (ट्रिपल व्हॅक्सिन)	धनुर्वात, डांग्या खोकला, घटसर्प

* महत्वाचे शास्त्रीय शोध व संशोधक *

शोध	संशोधक	शोध	संशोधक	शोध	संशोधक
क्षयाचे जंतू	रॉबर्ट कॉक	मलेरियाचे जंतू	रोनाल्ड रॉस	देवी लस	एडवर्ड जेनर
जीवनसत्वे	फंक	पोलिओ लस	साल्क	घटसर्प	फ्रेडरिक लोफलर
अनुवंशिकता	जॉन मेंडल	उत्क्रांतिवाद	डार्विन	अँटी रेबीज	लुई पाश्चर

शोध व संशोधक

शोध	संशोधक
पेनिसिलीन	फ्लेमिंग
इन्सुलीन	फ्रेडरिक बँटिंग
होमिओपथी	सॅम्युएल हेनेमन
सिंथेटिक जीन	हरगोविंद खुराना

रोग व निदान चाचणी

रोग	निदान चाचणी	रोग	निदान चाचणी
एड्स	एलिसा (Elisa) चाचणी	प्लेग	वायसन स्टेन चाचणी (Weysoon stain)
विषमज्वर (टायफॉइड)	विडाल (Widal) चाचणी	क्षय (TB)	मॅन्टॉक्स (Mantoux) चाचणी

* प्रमुख रोग व त्यांचे कारक *

रोग	कशामुळे होतो (कारक)	कारकाचे नाव
स्वाईन फ्लू	विषाणू	H-1-N-1 (इन्फ्लुएंझा-ए)
एड्स (AIDS)	विषाणू	HIV (ह्युमन इम्युनोडेफिसिएन्सी व्हायरस)
सार्स	विषाणू	कोरोना विषाणू
डेंग्यू	विषाणू	डेन-1, डेन-2, डेन-3, डेन-4 (DEN V)
रेबीज	विषाणू	Lyssa Virus
पोलिओ	विषाणू	Polio Virus
चिकून-गुनिया	विषाणू	CHIK V
गर्भाशयाचा कर्करोग	विषाणू	HPV (Human Papilloma Virus)
क्षय	जीवाणू	मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलॉसिस (MTB)
कुष्ठरोग (लेप्रसी)	जीवाणू	मायकोबॅक्टेरियम लेप्रि
टायफॉइड (विषमज्वर)	जीवाणू	साल्मोनेला टायफी
मलेरिया (हिवताप)	प्रोटोजुआ (आदिजीव)	प्लाझ्मोडियम व्हायव्हॅक्स
आमांश	प्रोटोजुआ (आदिजीव)	एन्टामिबा हिस्टोल्युटिका
टायफस ज्वर	रिक्टेसिया	-
हत्तीरोग	मेटाझोआ	-

आधुनिक मानवी प्रजनन पद्धती

• काचनलिका फलन (IVF : In Vitro Fertilization) : या तंत्रानुसार दान युग्मकांचे काचनलिकेत फलन घडवून आणले जाते व तयार झालेल्या भ्रूणाचे स्त्रीगर्भाशयात रोपण केले जाते.
• भाडोत्री मातृत्व (Surrogacy) : गर्भाशय रोपणक्षम नसलेल्या स्त्रीच्या अंडपेशी व तिच्या पतीच्या शुक्राणू यांचा वापर करून काचनलिकेत फलन केले जाते. तयार झालेला भ्रूण दुसऱ्या स्त्रीच्या गर्भाशयात रोपण करतात. अशा स्त्रीस भाडोत्री माता (सरोगेट मदर) म्हणतात.
• एकयुग्मजी जुळी : भ्रूणवाढीच्या सुरुवातीच्या काळात युग्मनज तयार झाल्यापासून 8 दिवसांच्या आत पेशीविभाजन होऊन भ्रूण वेगळे वाढतात. त्यापासून जन्मलेली जुळी तंतोतंत दिसतात व दोन्ही मुले अथवा दोन्ही मुली असतात.
• सयामी जुळे (Siamese Twins) : युग्मनज तयार झाल्यापासून 8 दिवसांनंतर भ्रूणपेशींची विभागणी झाल्यास सयामी जुळे जन्माला येऊ शकतात. त्यांच्यात काही अवयव जोडले असतात.
• द्वियुग्मजी जुळे : स्त्रीच्या अंडाशयातून दोन अंडपेशी एकाचवेळी दोन वेगवेगळ्या शुक्राणूंनी फलित होऊन दोन युग्मनज तयार होतात. अशा भ्रूणापासून जन्मलेली जुळी द्वियुग्मजी म्हणजे जनुकियदृष्ट्या वेगळी व लैंगिकदृष्ट्या समान किंवा भिन्न असतात.

Extra Point

कवकामधील 'प्रोटीएज' या विकरापासून शाकाहारी चीज बनते.

रोग आणि आरोग्यशास्त्र - 200 MCQ | Part 1: 1 ते 100

1. जागतिक आरोग्य संघटनेची स्थापना कधी झाली?

• a) 7 एप्रिल 1947
• b) 7 एप्रिल 1948
• c) 10 डिसेंबर 1948
• d) 1 मे 1950

उत्तर: b) 7 एप्रिल 1948

2. जागतिक आरोग्य दिन कोणत्या दिवशी पाळला जातो?

• a) 5 जून
• b) 7 एप्रिल
• c) 1 डिसेंबर
• d) 14 नोव्हेंबर

उत्तर: b) 7 एप्रिल

3. WHO च्या मते आरोग्य म्हणजे काय?

• a) रोग नसणे
• b) शारीरिक तंदुरुस्ती
• c) शारीरिक, मानसिक व सामाजिकदृष्ट्या पूर्णतः चांगले असणे
• d) वरीलपैकी नाही

उत्तर: c) शारीरिक, मानसिक व सामाजिकदृष्ट्या पूर्णतः चांगले असणे

4. 'साथीच्या रोगाचे त्रिक' मध्ये कोणते 3 घटक येतात?

• a) कारक, पोषिता, पर्यावरण
• b) वय, लिंग, जाती
• c) अन्न, पाणी, हवा
• d) डॉक्टर, औषध, रुग्ण

उत्तर: a) कारक, पोषिता, पर्यावरण

5. खालीलपैकी कोणता रोग असंसर्गजन्य आहे?

• a) क्षय
• b) मधुमेह
• c) पोलिओ
• d) इन्फ्ल्यूएंझा

उत्तर: b) मधुमेह

6. विषाणूपासून होणारा रोग कोणता?

• a) कॉलरा
• b) क्षय
• c) पोलिओ
• d) कुष्ठरोग

उत्तर: c) पोलिओ

7. दुषित पाण्यापासून कोणता रोग पसरतो?

• a) सर्दी
• b) मलेरिया
• c) कावीळ
• d) घटसर्प

उत्तर: c) कावीळ

8. हवेतून पसरणारा रोग कोणता?

• a) पटकी
• b) क्षय
• c) हत्तीरोग
• d) गजकर्ण

उत्तर: b) क्षय

9. कीटकांमार्फत पसरणारा रोग कोणता?

• a) देवी
• b) मलेरिया
• c) न्यूमोनिया
• d) कर्करोग

उत्तर: b) मलेरिया

10. कवकांपासून होणारा रोग कोणता?

• a) कॉलरा
• b) गजकर्ण
• c) पोलिओ
• d) टायफॉइड

उत्तर: b) गजकर्ण

11. ल्युकेमिया हा कोणत्या पेशींचा कर्करोग आहे?

• a) लाल रक्तपेशी
• b) श्वेत रक्तपेशी
• c) लसिकापेशी
• d) यकृत पेशी

उत्तर: b) श्वेत रक्तपेशी

12. सिकल-सेल अनेमिया हा कोणत्या प्रकारचा रोग आहे?

• a) पेशीय
• b) रेणवीय
• c) अनुवंशिकीय
• d) जलवाहित

उत्तर: b) रेणवीय

13. डाऊन संलक्षणात किती गुणसूत्रे असतात?

• a) 45
• b) 46
• c) 47
• d) 48

उत्तर: c) 47

14. टर्नर संलक्षणात किती गुणसूत्रे असतात?

• a) 44
• b) 45
• c) 46
• d) 47

उत्तर: b) 45

15. क्लाईनफेल्टर्स संलक्षण कोणत्या लिंगात आढळते?

• a) स्त्री
• b) पुरुष
• c) दोन्ही
• d) कोणत्यातही नाही

उत्तर: b) पुरुष

16. कोरोना विषाणूची सुरुवात कोठून झाली?

• a) बीजिंग
• b) वुहान
• c) टोकियो
• d) न्यूयॉर्क

उत्तर: b) वुहान

17. COVID-19 ला WHO ने महामारी कधी घोषित केले?

• a) 11 जानेवारी 2020
• b) 11 मार्च 2020
• c) 5 मे 2023
• d) 30 जानेवारी 2020

उत्तर: b) 11 मार्च 2020

18. RTPCR चा पूर्ण अर्थ काय?

• a) Rapid Test PCR
• b) Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction
• c) Real Time PCR
• d) वरीलपैकी नाही

उत्तर: b) Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction

19. ओमिक्रॉन हा कोरोनाचा व्हॅरिएंट कोणत्या देशात आढळला?

• a) चीन
• b) भारत
• c) दक्षिण आफ्रिका
• d) ब्राझील

उत्तर: c) दक्षिण आफ्रिका

20. म्युकरमायकोसिसला दुसरे नाव काय?

• a) पांढरी बुरशी
• b) पिवळी बुरशी
• c) काळी बुरशी
• d) हिरवी बुरशी

उत्तर: c) काळी बुरशी

21. म्युकरमायकोसिस वरील औषध कोणते?

• a) पॅरासिटामोल
• b) Amphotericin B
• c) रेमडेसिविर
• d) टॅमीफ्लू

उत्तर: b) Amphotericin B

22. मंकीपॉक्स हा कोणत्या प्रकारचा विषाणू आहे?

• a) RNA
• b) DNA
• c) दोन्ही
• d) कोणताही नाही

उत्तर: b) DNA

23. मंकीपॉक्सची पहिली लस कोणती?

• a) Covaxin
• b) MVA-BN
• c) Covishield
• d) Sputnik

उत्तर: b) MVA-BN

24. Monkey B Virus मुळे पहिला मृत्यू कोठे झाला?

• a) शांघाय
• b) बीजिंग
• c) वुहान
• d) ग्वांगझोऊ

उत्तर: b) बीजिंग

25. क्षय रोगाचा जीवाणू कोणता?

• a) मायकोबॅक्टेरियम लेप्रो
• b) मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलासिस
• c) व्हिब्रिओ कॉलरी
• d) साल्मोनेला

उत्तर: b) मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलासिस

26. BCG लस कशासाठी दिली जाते?

• a) पोलिओ
• b) क्षय
• c) देवी
• d) डेंग्यू

उत्तर: b) क्षय

27. BCG चे संशोधक कोण?

• a) साल्क आणि सेबिन
• b) कॅलमेट आणि गुरिन
• c) जेनर
• d) फ्लेमिंग

उत्तर: b) कॅलमेट आणि गुरिन

28. DOTS कार्यक्रम कोणत्या रोगासाठी आहे?

• a) एड्स
• b) क्षय
• c) मलेरिया
• d) कर्करोग

उत्तर: b) क्षय

29. जागतिक क्षयरोग दिन कोणता?

• a) 24 मार्च
• b) 1 डिसेंबर
• c) 14 नोव्हेंबर
• d) 16 मार्च

उत्तर: a) 24 मार्च

30. कुष्ठरोगाचा जीवाणू कोणता?

• a) मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलासिस
• b) मायकोबॅक्टेरियम लेप्रो
• c) स्टॅफिलोकोकस
• d) स्ट्रेप्टोकोकस

उत्तर: b) मायकोबॅक्टेरियम लेप्रो

31. कुष्ठरोगाचा शोध कोणी लावला?

• a) रॉबर्ट कॉक
• b) आर्मर हॅन्सन
• c) लुई पाश्चर
• d) जेनर

उत्तर: b) आर्मर हॅन्सन

32. कुष्ठरोगाचा परिणाम प्रामुख्याने कशावर होतो?

• a) हृदय
• b) यकृत
• c) परिधीय चेता
• d) मूत्रपिंड

उत्तर: c) परिधीय चेता

33. पोलिओचा विषाणू किती प्रकारचा आहे?

• a) 1
• b) 2
• c) 3
• d) 4

उत्तर: c) 3

34. भारत पोलिओमुक्त कधी घोषित झाला?

• a) 27 मार्च 2012
• b) 27 मार्च 2014
• c) 16 मार्च 2015
• d) 1 जानेवारी 2014

उत्तर: b) 27 मार्च 2014

35. पल्स पोलिओ मोहिमेचे नाव काय?

• a) स्वच्छ भारत
• b) दो बूंद जिंदगी के
• c) बेटी बचाओ
• d) आयुष्मान भारत

उत्तर: b) दो बूंद जिंदगी के

36. कर्करोग म्हणजे काय?

• a) पेशींची सामान्य वाढ
• b) पेशींची अपसामान्य व अनियंत्रित वाढ
• c) पेशींचा मृत्यू
• d) वरीलपैकी नाही

उत्तर: b) पेशींची अपसामान्य व अनियंत्रित वाढ

37. स्तनाच्या कर्करोगासाठी जनजागृती महिना कोणता?

• a) Pink October
• b) Blue November
• c) Red February
• d) Green March

उत्तर: a) Pink October

38. मलेरियाचा आदिजीव कोणता?

• a) प्लाझ्मोडियम व्हायव्हॅक्स
• b) एन्टामिबा
• c) लीशमानिया
• d) ट्रायपॅनोसोमा

उत्तर: a) प्लाझ्मोडियम व्हायव्हॅक्स

39. मलेरिया कोणत्या डासामुळे पसरतो?

• a) क्युलेक्स
• b) एडिस
• c) अॅनॉफिलिस मादी
• d) घरमाशी

उत्तर: c) अॅनॉफिलिस मादी

40. चीन मलेरियामुक्त कधी घोषित झाला?

• a) 30 जून 2020
• b) 30 जून 2021
• c) 1 जानेवारी 2022
• d) 15 ऑगस्ट 2021

उत्तर: b) 30 जून 2021

41. एड्सचा पहिला रुग्ण भारतात कोठे आढळला?

• a) मुंबई
• b) दिल्ली
• c) चेन्नई
• d) कोलकाता

उत्तर: c) चेन्नई

42. HIV चा पूर्ण अर्थ काय?

• a) Human Immuno Virus
• b) Human Immuno Deficiency Virus
• c) Human Infection Virus
• d) वरीलपैकी नाही

उत्तर: b) Human Immuno Deficiency Virus

43. एड्सच्या निदानासाठी कोणती चाचणी?

• a) Mantoux
• b) Widal
• c) ELISA
• d) RTPCR

उत्तर: c) ELISA

44. जागतिक एड्स दिन कोणता?

• a) 1 डिसेंबर
• b) 7 एप्रिल
• c) 24 मार्च
• d) 14 नोव्हेंबर

उत्तर: a) 1 डिसेंबर

45. NACO चे पूर्ण नाव काय?

• a) National AIDS Control Organisation
• b) National AIDS Cure Organisation
• c) National AIDS Committee
• d) वरीलपैकी नाही

उत्तर: a) National AIDS Control Organisation

46. हत्तीरोगाचा कारक कृमी कोणता?

• a) Wuchereria bancrofti
• b) Plasmodium
• c) Ascaris
• d) Tapeworm

उत्तर: a) Wuchereria bancrofti

47. हत्तीरोग कोणत्या डासामुळे पसरतो?

• a) अॅनॉफिलिस
• b) एडिस
• c) क्युलेक्स
• d) घरमाशी

उत्तर: c) क्युलेक्स

48. इबोला नाव कोणत्या नदीवरून पडले?

• a) नाईल
• b) कांगो
• c) इबोला
• d) झांबेझी

उत्तर: c) इबोला

49. स्वाईन फ्लूचा कारक विषाणू कोणता?

• a) H1N1
• b) H5N1
• c) कोरोना
• d) डेंग्यू

उत्तर: a) H1N1

50. सार्सचा विषाणू कोणता?

• a) इन्फ्लुएंझा
• b) कोरोना
• c) डेंग्यू
• d) रेबीज

उत्तर: b) कोरोना

51. डेंग्यूचा विषाणू किती प्रकारचा आहे?

• a) 2
• b) 3
• c) 4
• d) 5

उत्तर: c) 4

52. राष्ट्रीय डेंग्यू दिन कोणता?

• a) 16 एप्रिल
• b) 16 मे
• c) 16 जून
• d) 16 जुलै

उत्तर: b) 16 मे

53. डेंग्यू पसरवणारा डास कोणता?

• a) अॅनॉफिलिस
• b) क्युलेक्स
• c) एडिस इजिप्ती
• d) घरमाशी

उत्तर: c) एडिस इजिप्ती

54. झिका विषाणू पहिल्यांदा कोठे आढळला?

• a) नायजेरिया
• b) ब्राझील
• c) युगांडा
• d) भारत

उत्तर: c) युगांडा

55. झिकामुळे गर्भवती महिलांमध्ये कोणता रोग होतो?

• a) मधुमेह
• b) मायक्रोसेफाली
• c) कर्करोग
• d) क्षय

उत्तर: b) मायक्रोसेफाली

56. हिपॅटिटिस-B ची लस कोणती?

• a) BCG
• b) हिपॅटिटिस-B
• c) MMR
• d) DPT

उत्तर: b) हिपॅटिटिस-B

57. जागतिक हिपॅटिटिस दिन कोणता?

• a) 28 जून
• b) 28 जुलै
• c) 28 ऑगस्ट
• d) 28 सप्टेंबर

उत्तर: b) 28 जुलै

58. पटकीचा जीवाणू कोणता?

• a) साल्मोनेला
• b) व्हिब्रिओ कॉलरी
• c) मायकोबॅक्टेरियम
• d) स्टॅफिलोकोकस

उत्तर: b) व्हिब्रिओ कॉलरी

59. पटकीला दुसरे नाव काय?

• a) Red Death
• b) Blue Death
• c) Black Death
• d) White Death

उत्तर: b) Blue Death

60. थॅलेसेमिया दिन कोणता?

• a) 8 एप्रिल
• b) 8 मे
• c) 8 जून
• d) 8 जुलै

उत्तर: b) 8 मे

61. COPD दिन कधी असतो?

• a) नोव्हेंबरचा पहिला बुधवार
• b) नोव्हेंबरचा दुसरा बुधवार
• c) नोव्हेंबरचा तिसरा बुधवार
• d) डिसेंबरचा पहिला बुधवार

उत्तर: c) नोव्हेंबरचा तिसरा बुधवार

62. डाऊन संलक्षणाला दुसरे नाव काय?

• a) Trisomy 18
• b) Trisomy 21
• c) Trisomy 13
• d) Trisomy 23

उत्तर: b) Trisomy 21

63. टर्नर संलक्षणात कोणते गुणसूत्र कमी असते?

• a) X
• b) Y
• c) 21
• d) 13

उत्तर: a) X

64. क्लाईनफेल्टर्स मध्ये गुणसूत्रे किती?

• a) 45
• b) 46
• c) 47
• d) 48

उत्तर: c) 47

65. सिकल सेल अनेमियाचा शोध कोणी लावला?

• a) जेम्स बी. हेरिक
• b) रॉबर्ट कॉक
• c) लुई पाश्चर
• d) जेनर

उत्तर: a) जेम्स बी. हेरिक

66. वर्णकहीनता मध्ये काय कमी असते?

• a) हिमोग्लोबिन
• b) मेलॅनिन
• c) इन्सुलिन
• d) कॅल्शियम

उत्तर: b) मेलॅनिन

67. हंटिंग्टन आजारात काय होते?

• a) हृदय बंद
• b) मेंदूच्या पेशी मृत
• c) यकृत निकामी
• d) मूत्रपिंड निकामी

उत्तर: b) मेंदूच्या पेशी मृत

68. गॅलेक्टोसेमिया मध्ये कोणती साखर चयापचय होत नाही?

• a) ग्लुकोज
• b) फ्रुक्टोज
• c) गॅलेक्टोज
• d) सुक्रोज

उत्तर: c) गॅलेक्टोज

69. सिस्टिक फायब्रोसिस मध्ये कोणता अवयव बाधित होतो?

• a) फक्त हृदय
• b) फुफ्फुस, आतडी, यकृत
• c) फक्त मेंदू
• d) फक्त मूत्रपिंड

उत्तर: b) फुफ्फुस, आतडी, यकृत

70. BMI चे पूर्ण नाव काय?

• a) Body Mass Index
• b) Body Measurement Index
• c) Blood Mass Index
• d) Bone Mass Index

उत्तर: a) Body Mass Index

71. पुरुषात BMI 30+ म्हणजे काय?

• a) सामान्य
• b) कमी वजन
• c) अतिलठ्ठपणा
• d) कुपोषण

उत्तर: c) अतिलठ्ठपणा

72. मधुमेह दिन कोणता?

• a) 14 ऑक्टोबर
• b) 14 नोव्हेंबर
• c) 14 डिसेंबर
• d) 14 जानेवारी

उत्तर: b) 14 नोव्हेंबर

73. मधुमेहाची लक्षणे कोणती?

• a) पॉलियुरिया
• b) पॉलिडिप्सिया
• c) पॉलिफेजिया
• d) वरील सर्व

उत्तर: d) वरील सर्व

74. धमनीकाठिण्यता कशामुळे होते?

• a) प्रथिने
• b) संतृप्त स्निग्ध पदार्थ
• c) जीवनसत्वे
• d) पाणी

उत्तर: b) संतृप्त स्निग्ध पदार्थ

75. अतिताण म्हणजे काय?

• a) कमी रक्तदाब
• b) उच्च रक्तदाब
• c) कमी साखर
• d) जास्त साखर

उत्तर: b) उच्च रक्तदाब

76. दंत फ्ल्यूरोसिस कशामुळे होतो?

• a) लोह
• b) फ्लोरिन
• c) कॅल्शियम
• d) आयोडीन

उत्तर: b) फ्लोरिन

77. 'अ' जीवनसत्वाच्या अतिसेवनाने काय होते?

• a) डोकेदुखी, केस गळती
• b) हाडे मजबूत
• c) वजन वाढ
• d) काहीही नाही

उत्तर: a) डोकेदुखी, केस गळती

78. अपस्मार म्हणजे काय?

• a) ताप
• b) झटके येणे
• c) खोकला
• d) जुलाब

उत्तर: b) झटके येणे

79. युरेमिया कोणामुळे होतो?

• a) युरिया वाढ
• b) साखर वाढ
• c) रक्तदाब वाढ
• d) कोलेस्टेरॉल वाढ

उत्तर: a) युरिया वाढ

80. कावीळ कशामुळे होते?

• a) युरिक अॅसिड
• b) सीरम बिलिरुबीन
• c) कॅल्शियम
• d) सोडियम

उत्तर: b) सीरम बिलिरुबीन

81. गाऊट कोणामुळे होतो?

• a) युरिक अॅसिड
• b) कॅल्शियम
• c) लोह
• d) पोटॅशियम

उत्तर: a) युरिक अॅसिड

82. किटोसीस कोणामुळे होतो?

• a) किटोन्स
• b) ग्लुकोज
• c) प्रथिने
• d) चरबी

उत्तर: a) किटोन्स

83. मुतखडा कशामुळे होतो?

• a) कॅल्शियम कार्बोनेट
• b) सोडियम
• c) लोह
• d) मॅग्नेशियम

उत्तर: a) कॅल्शियम कार्बोनेट

84. सुजवटी (क्वाशरकोर) कोणामुळे होतो?

• a) प्रथिनांची कमतरता
• b) जीवनसत्वांची कमतरता
• c) लोहाची कमतरता
• d) पाण्याची कमतरता

उत्तर: a) प्रथिनांची कमतरता

85. सुकटी (मॅरेस्मस) कोणामुळे होतो?

• a) प्रथिन व ऊर्जा कमतरता
• b) फक्त प्रथिन कमतरता
• c) फक्त जीवनसत्व कमतरता
• d) लोह कमतरता

उत्तर: a) प्रथिन व ऊर्जा कमतरता

86. हिपॅटोमेगली म्हणजे काय?

• a) हृदय वाढणे
• b) यकृत वाढणे
• c) मूत्रपिंड वाढणे
• d) फुफ्फुस वाढणे

उत्तर: b) यकृत वाढणे

87. हायपोनेट्रिमिया म्हणजे काय?

• a) सोडियम कमी
• b) पोटॅशियम जास्त
• c) कॅल्शियम कमी
• d) साखर जास्त

उत्तर: a) सोडियम कमी

88. रेबीज कोणत्या प्राण्यामुळे होतो?

• a) गाय
• b) पिसाळलेला कुत्रा
• c) म्हैस
• d) बैल

उत्तर: b) पिसाळलेला कुत्रा

89. लथिरिझम कोणत्या डाळीमुळे होतो?

• a) तूर डाळ
• b) मूग डाळ
• c) लथिरस सटायव्हस
• d) चणा डाळ

उत्तर: c) लथिरस सटायव्हस

90. इपिडेमिक ड्रॉप्सी कोणत्या तेलामुळे होतो?

• a) नारळ तेल
• b) मोहरी + अर्जिमोन तेल
• c) सूर्यफूल तेल
• d) शेंगदाणा तेल

उत्तर: b) मोहरी + अर्जिमोन तेल

91. टायफॉइड मध्ये ताप किती असतो?

• a) 100°F
• b) 102°F
• c) 104°F
• d) 106°F

उत्तर: c) 104°F

92. अमिबियॉसिस कोणामुळे होतो?

• a) एन्टामिबा हिस्टोल्युटिका
• b) प्लाझ्मोडियम
• c) व्हिब्रिओ
• d) साल्मोनेला

उत्तर: a) एन्टामिबा हिस्टोल्युटिका

93. ग्लॅकोमिया कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) मेंदू
• b) डोळा
• c) हृदय
• d) यकृत

उत्तर: b) डोळा

94. एड्सची निदान चाचणी कोणती?

• a) Widal
• b) Mantoux
• c) ELISA
• d) RTPCR

उत्तर: c) ELISA

95. क्षयाची निदान चाचणी कोणती?

• a) Widal
• b) Mantoux
• c) ELISA
• d) विडाल

उत्तर: b) Mantoux

96. पेनिसिलीनचा शोध कोणी लावला?

• a) फ्लेमिंग
• b) जेनर
• c) पाश्चर
• d) मेंडल

उत्तर: a) फ्लेमिंग

97. इन्सुलीनचा शोध कोणी लावला?

• a) फ्रेडरिक बँटिंग
• b) साल्क
• c) जेनर
• d) कॉक

उत्तर: a) फ्रेडरिक बँटिंग

98. IVF चे पूर्ण नाव काय?

• a) In Vivo Fertilization
• b) In Vitro Fertilization
• c) Internal Vitro Fertilization
• d) वरीलपैकी नाही

उत्तर: b) In Vitro Fertilization

99. सयामी जुळे कधी तयार होतात?

• a) 8 दिवसांच्या आत
• b) 8 दिवसांनंतर
• c) 1 महिन्यानंतर
• d) 3 महिन्यानंतर

उत्तर: b) 8 दिवसांनंतर

100. शाकाहारी चीज कोणत्या विकरापासून बनते?

• a) लायपेज
• b) प्रोटीएज
• c) अॅमायलेज
• d) पेप्सीन

उत्तर: b) प्रोटीएज

रोग आणि आरोग्यशास्त्र - 200 MCQ | Part 2: 101 ते 200

101. भारताने 2030 पर्यंत कोणत्या रोगाचे उच्चाटनाचे ध्येय ठेवले आहे?

• a) क्षय
• b) हिपॅटिटिस
• c) मलेरिया
• d) कुष्ठरोग

उत्तर: b) हिपॅटिटिस

102. WHO चे 'Find The Missing Millions' हे उद्दिष्ट कोणत्या रोगासाठी आहे?

• a) एड्स
• b) क्षय
• c) हिपॅटिटिस
• d) कर्करोग

उत्तर: c) हिपॅटिटिस

103. कावीळला दुसरे नाव काय?

• a) कामला
• b) कालाजार
• c) काला आजार
• d) पिवळा आजार

उत्तर: a) कामला

104. HBV चा शोध कोणी लावला?

• a) लुई पाश्चर
• b) बारुच सॅम्युअल ब्लुमबर्ग
• c) रॉबर्ट कॉक
• d) जेनर

उत्तर: b) बारुच सॅम्युअल ब्लुमबर्ग

105. स्थूलपणा जनजागृती अभियान महाराष्ट्रात कधी सुरू झाले?

• a) 4 मार्च 2022
• b) 4 मार्च 2023
• c) 4 एप्रिल 2023
• d) 4 जानेवारी 2023

उत्तर: b) 4 मार्च 2023

106. 'स्थूलपणा कमी करा शरीराची' हे घोषवाक्य कोणत्या अभियानाचे आहे?

• a) स्वच्छ भारत
• b) स्थूलपणा जनजागृती अभियान
• c) आयुष्मान भारत
• d) फिट इंडिया

उत्तर: b) स्थूलपणा जनजागृती अभियान

107. सिकल सेल अनेमिया मध्ये RBC चा आकार कसा होतो?

• a) गोल
• b) अर्धचंद्राकार
• c) चौकोनी
• d) तिरंगा

उत्तर: b) अर्धचंद्राकार

108. सिकल सेल च्या निदानासाठी कोणती चाचणी?

• a) ELISA
• b) Solubility Test
• c) Widal
• d) Mantoux

उत्तर: b) Solubility Test

109. सिकल सेल ग्रस्त रुग्णाला कोणते औषध द्यावे?

• a) पॅरासिटामोल
• b) फॉलिक अॅसिड
• c) इन्सुलीन
• d) अँटिबायोटिक

उत्तर: b) फॉलिक अॅसिड

110. आई-वडील दोघेही AS असतील तर अपत्य किती % पिडित असतात?

• a) 25%
• b) 50%
• c) 75%
• d) 100%

उत्तर: a) 25%

111. LHON मुळे काय होते?

• a) ऐकण्याची समस्या
• b) दृष्टीदोष
• c) बोलण्याची समस्या
• d) चालण्याची समस्या

उत्तर: b) दृष्टीदोष

112. मधुमेह, रक्तदाब, अतिस्थूलता हे कोणत्या प्रकारचे रोग आहेत?

• a) एकजुनुकीय
• b) बहुजनुकीय
• c) संसर्गजन्य
• d) असंसर्गजन्य

उत्तर: b) बहुजनुकीय

113. परिहृद रोगाचे मुख्य कारण काय?

• a) जास्त पाणी
• b) धूम्रपान व उच्च कोलेस्टेरॉल
• c) जास्त झोप
• d) कमी खाणे

उत्तर: b) धूम्रपान व उच्च कोलेस्टेरॉल

114. 'ड' जीवनसत्वाच्या अतिसेवनाने काय होते?

• a) हाडे कमकुवत
• b) अतिकॅल्शियमता
• c) रक्त कमी
• d) केस गळती

उत्तर: b) अतिकॅल्शियमता

115. अरिथमिया मध्ये काय होते?

• a) रक्तदाब कमी
• b) हृदयाचे ठोके अनियमित
• c) साखर वाढ
• d) ताप येणे

उत्तर: b) हृदयाचे ठोके अनियमित

116. फोकल एपिलेप्सी मध्ये झटका कोठून सुरू होतो?

• a) पूर्ण मेंदू
• b) मेंदूचा विशिष्ट भाग
• c) हृदय
• d) पोट

उत्तर: b) मेंदूचा विशिष्ट भाग

117. जिलेरस्टिक एपिलेप्सी मध्ये रुग्ण काय करतो?

• a) रडतो
• b) हसतो
• c) ओरडतो
• d) झोपतो

उत्तर: b) हसतो

118. संधिरोग कोणामुळे होतो?

• a) युरिक अॅसिड
• b) युरिया
• c) कॅल्शियम
• d) साखर

उत्तर: a) युरिक अॅसिड

119. कुष्ठरोगावर कोणते औषध वापरतात?

• a) इन्सुलीन
• b) डॅप्सोन
• c) क्लोरोक्वीन
• d) पॅरासिटामोल

उत्तर: b) डॅप्सोन

120. कर्करोगावर कोणते उपचार केले जातात?

• a) केमोथेरपी
• b) रेडिओथेरपी
• c) दोन्ही
• d) कोणतेही नाही

उत्तर: c) दोन्ही

121. मलेरियावर कोणते औषध?

• a) क्लोरोक्वीन
• b) इन्सुलीन
• c) डॅप्सोन
• d) स्ट्रेप्टोमायसिन

उत्तर: a) क्लोरोक्वीन

122. विषमज्वरावर कोणते औषध?

• a) क्लोरोमायसिटीन
• b) पॅरासिटामोल
• c) अँटासिड
• d) अँटिबायोटिक

उत्तर: a) क्लोरोमायसिटीन

123. त्रिगुणी लस कोणत्या 3 रोगांसाठी आहे?

• a) पोलिओ, क्षय, देवी
• b) धनुर्वात, डांग्या खोकला, घटसर्प
• c) मलेरिया, डेंग्यू, चिकूनगुनिया
• d) एड्स, क्षय, कर्करोग

उत्तर: b) धनुर्वात, डांग्या खोकला, घटसर्प

124. देवीची लस कोणी शोधली?

• a) लुई पाश्चर
• b) एडवर्ड जेनर
• c) रॉबर्ट कॉक
• d) साल्क

उत्तर: b) एडवर्ड जेनर

125. अँटी रेबीज लस कोणी शोधली?

• a) जेनर
• b) लुई पाश्चर
• c) फ्लेमिंग
• d) मेंडल

उत्तर: b) लुई पाश्चर

126. प्लेगची निदान चाचणी कोणती?

• a) Widal
• b) Weysoon stain
• c) ELISA
• d) Mantoux

उत्तर: b) Weysoon stain

127. टायफॉइडची निदान चाचणी कोणती?

• a) Widal
• b) ELISA
• c) Mantoux
• d) RTPCR

उत्तर: a) Widal

128. स्वाईन फ्लूचा कारक कोणता?

• a) H1N1 विषाणू
• b) H5N1 विषाणू
• c) कोरोना विषाणू
• d) डेंग्यू विषाणू

उत्तर: a) H1N1 विषाणू

129. गर्भाशयाच्या कर्करोगाचा कारक कोणता?

• a) HIV
• b) HPV
• c) HCV
• d) H1N1

उत्तर: b) HPV

130. चिकूनगुनिया कोणत्या विषाणूमुळे होतो?

• a) DEN V
• b) CHIK V
• c) HIV
• d) HBV

उत्तर: b) CHIK V

131. एन्सेफॅलिटिस कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) फुफ्फुस
• b) मेंदू
• c) यकृत
• d) मूत्रपिंड

उत्तर: b) मेंदू

132. मधुमेह कोणत्या अवयवाशी संबंधित आहे?

• a) हृदय
• b) पाणथरी
• c) फुफ्फुस
• d) मेंदू

उत्तर: b) पाणथरी

133. प्लुरिसी कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) छाती
• b) पोट
• c) डोके
• d) पाय

उत्तर: a) छाती

134. ऑस्टिओपोरोसिस मध्ये कोणता अवयव बाधित होतो?

• a) स्नायू
• b) हाडे
• c) रक्त
• d) त्वचा

उत्तर: b) हाडे

135. ल्युकेमिया कोणत्या अवयवाचा कर्करोग आहे?

• a) यकृत
• b) रक्त
• c) मेंदू
• d) फुफ्फुस

उत्तर: b) रक्त

136. अल्झायमर कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) हृदय
• b) मेंदू
• c) मूत्रपिंड
• d) फुफ्फुस

उत्तर: b) मेंदू

137. मल्टिपल स्क्लेरोसिस कोणत्या संस्थेचा रोग आहे?

• a) पचनसंस्था
• b) मज्जासंस्था
• c) श्वसनसंस्था
• d) उत्सर्जनसंस्था

उत्तर: b) मज्जासंस्था

138. एकयुग्मजी जुळे कसे दिसतात?

• a) वेगवेगळे
• b) तंतोतंत सारखे
• c) उंची वेगळी
• d) रंग वेगळा

उत्तर: b) तंतोतंत सारखे

139. द्वियुग्मजी जुळे जनुकियदृष्ट्या कसे असतात?

• a) सारखे
• b) वेगळे
• c) अर्धे सारखे
• d) काहीही नाही

उत्तर: b) वेगळे

140. सरोगसी मध्ये भ्रूण कोठे रोपण करतात?

• a) आईच्या गर्भाशयात
• b) दुसऱ्या स्त्रीच्या गर्भाशयात
• c) काचनलिकेत
• d) पोटात

उत्तर: b) दुसऱ्या स्त्रीच्या गर्भाशयात

141. सल्फर डायऑक्साईड मुळे कोणता रोग होतो?

• a) न्युमोनिया
• b) कावीळ
• c) मधुमेह
• d) कर्करोग

उत्तर: a) न्युमोनिया

142. 45 वर्षांनंतर कोणता रोग सामान्य आहे?

• a) Arteriosclerosis
• b) मधुमेह
• c) कर्करोग
• d) क्षय

उत्तर: a) Arteriosclerosis

143. दंतक्षय टाळण्यासाठी पाण्यात काय हवे?

• a) लोह
• b) फ्लोरिन
• c) कॅल्शियम
• d) आयोडीन

उत्तर: b) फ्लोरिन

144. प्रतिकारशक्ती कमी होण्याचे कारण?

• a) अडिनोजीन डिसमायनेज अभाव
• b) जास्त खाणे
• c) जास्त झोपणे
• d) व्यायाम

उत्तर: a) अडिनोजीन डिसमायनेज अभाव

145. ओझोन व PAN मुळे काय होते?

• a) डोळे चुरचुरणे
• b) ताप
• c) जुलाब
• d) खोकला

उत्तर: a) डोळे चुरचुरणे

146. हत्तीरोगाचा कारक कोणता?

• a) विषाणू
• b) जीवाणू
• c) मेटाझोआ
• d) प्रोटोजुआ

उत्तर: c) मेटाझोआ

147. आमांश कोणामुळे होतो?

• a) प्लाझ्मोडियम
• b) एन्टामिबा हिस्टोल्युटिका
• c) व्हिब्रिओ
• d) साल्मोनेला

उत्तर: b) एन्टामिबा हिस्टोल्युटिका

148. टायफस ज्वराचा कारक कोणता?

• a) विषाणू
• b) जीवाणू
• c) रिक्टेसिया
• d) कवक

उत्तर: c) रिक्टेसिया

149. गँगरीन वर कोणते औषध?

• a) इन्सुलीन
• b) सल्फाग्वार्धि औषधे
• c) क्लोरोक्वीन
• d) पॅरासिटामोल

उत्तर: b) सल्फाग्वार्धि औषधे

150. जीवनसत्वे कोणी शोधली?

• a) फंक
• b) जेनर
• c) पाश्चर
• d) मेंडल

उत्तर: a) फंक

151. पोलिओ लस कोणी शोधली?

• a) साल्क
• b) जेनर
• c) पाश्चर
• d) कॉक

उत्तर: a) साल्क

152. घटसर्पचा शोध कोणी लावला?

• a) फ्रेडरिक लोफलर
• b) रॉबर्ट कॉक
• c) लुई पाश्चर
• d) जेनर

उत्तर: a) फ्रेडरिक लोफलर

153. अनुवंशिकतेचे जनक कोण?

• a) डार्विन
• b) जॉन मेंडल
• c) लॅमार्क
• d) वॉटसन

उत्तर: b) जॉन मेंडल

154. उत्क्रांतिवाद कोणी मांडला?

• a) मेंडल
• b) डार्विन
• c) लॅमार्क
• d) वॉटसन

उत्तर: b) डार्विन

155. सिंथेटिक जीन कोणी बनवले?

• a) हरगोविंद खुराना
• b) सी.व्ही.रमण
• c) होमी भाभा
• d) कलाम

उत्तर: a) हरगोविंद खुराना

156. होमिओपथीचे जनक कोण?

• a) सॅम्युएल हेनेमन
• b) हॅनिमन
• c) दोघेही
• d) कोणीही नाही

उत्तर: c) दोघेही

157. क्षयाचे जंतू कोणी शोधले?

• a) रॉबर्ट कॉक
• b) लुई पाश्चर
• c) जेनर
• d) फ्लेमिंग

उत्तर: a) रॉबर्ट कॉक

158. मलेरियाचे जंतू कोणी शोधले?

• a) रोनाल्ड रॉस
• b) रॉबर्ट कॉक
• c) लुई पाश्चर
• d) जेनर

उत्तर: a) रोनाल्ड रॉस

159. कंजक्टिव्हायटिस कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) कान
• b) डोळा
• c) नाक
• d) तोंड

उत्तर: b) डोळा

160. एक्जिमा कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) हाडे
• b) त्वचा
• c) रक्त
• d) स्नायू

उत्तर: b) त्वचा

161. रुमेटिझम मध्ये काय दुखते?

• a) हाडांचे सांधे
• b) डोके
• c) पोट
• d) पाठ

उत्तर: a) हाडांचे सांधे

162. विषमज्वर कोणत्या अवयवात होतो?

• a) लहान आतडे
• b) मोठे आतडे
• c) पोट
• d) यकृत

उत्तर: b) मोठे आतडे

163. कावीळ कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) मूत्रपिंड
• b) यकृत
• c) हृदय
• d) फुफ्फुस

उत्तर: b) यकृत

164. गँगरीन सामान्यतः कोठे होते?

• a) हात
• b) पाय
• c) डोके
• d) पोट

उत्तर: b) पाय

165. फायब्रोसिस कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) हृदय
• b) फुफ्फुस
• c) यकृत
• d) मूत्रपिंड

उत्तर: b) फुफ्फुस

166. डायस्थेरिया कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) पोट
• b) गळा
• c) छाती
• d) डोके

उत्तर: b) गळा

167. मेनिंजिटिस कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) हृदय
• b) मेंदू
• c) फुफ्फुस
• d) यकृत

उत्तर: b) मेंदू

168. गल्गंड कोणत्या ग्रंथीचा रोग आहे?

• a) पिट्यूटरी
• b) थायरॉईड
• c) स्वादुपिंड
• d) अधिवृक्क

उत्तर: b) थायरॉईड

169. न्युमोनिया कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) हृदय
• b) फुफ्फुस
• c) यकृत
• d) मूत्रपिंड

उत्तर: b) फुफ्फुस

170. क्षयरोग कोणत्या अवयवाचा रोग आहे?

• a) हृदय
• b) फुफ्फुस
• c) यकृत
• d) मेंदू

उत्तर: b) फुफ्फुस

171. BCG लस कोणत्या वयात देतात?

• a) जन्मानंतर
• b) 6 महिन्यांनी
• c) 1 वर्षाने
• d) 5 वर्षांनी

उत्तर: a) जन्मानंतर

172. DPT लस कोणत्या रोगासाठी आहे?

• a) पोलिओ
• b) धनुर्वात, डांग्या खोकला, घटसर्प
• c) क्षय
• d) देवी

उत्तर: b) धनुर्वात, डांग्या खोकला, घटसर्प

173. MMR लस कोणासाठी आहे?

• a) गोवर, गालगुंड, रुबेला
• b) पोलिओ, क्षय
• c) मलेरिया, डेंग्यू
• d) एड्स, कर्करोग

उत्तर: a) गोवर, गालगुंड, रुबेला

174. रेबीज चा विषाणू कोणता?

• a) कोरोना
• b) Lyssa Virus
• c) HIV
• d) HBV

उत्तर: b) Lyssa Virus

175. पोलिओ चा विषाणू कोणता?

• a) Polio Virus
• b) Rhino Virus
• c) Adeno Virus
• d) Corona Virus

उत्तर: a) Polio Virus

176. डेंग्यू चा विषाणू कोणता?

• a) DEN V
• b) CHIK V
• c) HIV
• d) HBV

उत्तर: a) DEN V

177. सार्स चा विषाणू कोणता?

• a) इन्फ्लुएंझा
• b) कोरोना विषाणू
• c) डेंग्यू
• d) रेबीज

उत्तर: b) कोरोना विषाणू

178. एड्स चा विषाणू कोणता?

• a) HIV
• b) HBV
• c) HCV
• d) HPV

उत्तर: a) HIV

179. क्षय चा जीवाणू कोणता?

• a) मायकोबॅक्टेरियम लेप्रि
• b) मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलॉसिस
• c) साल्मोनेला
• d) व्हिब्रिओ

उत्तर: b) मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलॉसिस

180. कुष्ठरोगाचा जीवाणू कोणता?

• a) मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलॉसिस
• b) मायकोबॅक्टेरियम लेप्रि
• c) साल्मोनेला
• d) स्ट्रेप्टोकोकस

उत्तर: b) मायकोबॅक्टेरियम लेप्रि

181. टायफॉइड चा जीवाणू कोणता?

• a) साल्मोनेला टायफी
• b) व्हिब्रिओ कॉलरी
• c) मायकोबॅक्टेरियम
• d) स्टॅफिलोकोकस

उत्तर: a) साल्मोनेला टायफी

182. मलेरिया चा आदिजीव कोणता?

• a) एन्टामिबा
• b) प्लाझ्मोडियम व्हायव्हॅक्स
• c) लीशमानिया
• d) ट्रायपॅनोसोमा

उत्तर: b) प्लाझ्मोडियम व्हायव्हॅक्स

183. आमांश चा आदिजीव कोणता?

• a) प्लाझ्मोडियम
• b) एन्टामिबा हिस्टोल्युटिका
• c) व्हिब्रिओ
• d) साल्मोनेला

उत्तर: b) एन्टामिबा हिस्टोल्युटिका

184. BMI = ?

• a) वजन / उंची
• b) वजन / उंची²
• c) उंची / वजन
• d) उंची² / वजन

उत्तर: b) वजन / उंची²

185. महिलांमध्ये BMI 28.6+ म्हणजे काय?

• a) सामान्य
• b) कमी वजन
• c) अतिलठ्ठपणा
• d) कुपोषण

उत्तर: c) अतिलठ्ठपणा

186. मधुमेहाचे औषध कोणते?

• a) पॅरासिटामोल
• b) इन्सुलीन
• c) अँटासिड
• d) अँटिबायोटिक

उत्तर: b) इन्सुलीन

187. अतिताण मध्ये रक्तदाब किती असतो?

• a) 120/80
• b) 140/90
• c) 160/95+
• d) 100/70

उत्तर: c) 160/95+

188. NACO कोणत्या मंत्रालयाअंतर्गत आहे?

• a) शिक्षण मंत्रालय
• b) आरोग्य मंत्रालय
• c) गृह मंत्रालय
• d) वित्त मंत्रालय

उत्तर: b) आरोग्य मंत्रालय

189. जागतिक आरोग्य संघटनेचे मुख्यालय कोठे आहे?

• a) न्यूयॉर्क
• b) जिनिव्हा
• c) पॅरिस
• d) लंडन

उत्तर: b) जिनिव्हा

190. RNTCP चा विस्तार काय?

• a) Revised National TB Control Programme
• b) Rural National TB Control Programme
• c) Regional National TB Control Programme
• d) वरीलपैकी नाही

उत्तर: a) Revised National TB Control Programme

191. कर्करोगाचा महिना कोणता?

• a) Pink October
• b) Blue November
• c) Red February
• d) Green April

उत्तर: a) Pink October

192. एड्स दिन कोणता?

• a) 1 नोव्हेंबर
• b) 1 डिसेंबर
• c) 1 जानेवारी
• d) 1 फेब्रुवारी

उत्तर: b) 1 डिसेंबर

193. क्षय दिन कोणता?

• a) 24 फेब्रुवारी
• b) 24 मार्च
• c) 24 एप्रिल
• d) 24 मे

उत्तर: b) 24 मार्च

194. मधुमेह दिन कोणता?

• a) 14 ऑक्टोबर
• b) 14 नोव्हेंबर
• c) 14 डिसेंबर
• d) 14 सप्टेंबर

उत्तर: b) 14 नोव्हेंबर

195. थॅलेसेमिया दिन कोणता?

• a) 8 एप्रिल
• b) 8 मे
• c) 8 जून
• d) 8 जुलै

उत्तर: b) 8 मे

196. हिपॅटिटिस दिन कोणता?

• a) 28 जून
• b) 28 जुलै
• c) 28 ऑगस्ट
• d) 28 सप्टेंबर

उत्तर: b) 28 जुलै

197. डेंग्यू दिन कोणता?

• a) 16 एप्रिल
• b) 16 मे
• c) 16 जून
• d) 16 जुलै

उत्तर: b) 16 मे

198. COPD दिन कधी?

• a) नोव्हेंबरचा पहिला बुधवार
• b) नोव्हेंबरचा दुसरा बुधवार
• c) नोव्हेंबरचा तिसरा बुधवार
• d) डिसेंबरचा पहिला बुधवार

उत्तर: c) नोव्हेंबरचा तिसरा बुधवार

199. आरोग्य म्हणजे फक्त रोग नसणे हे विधान कोणी दिले?

• a) WHO
• b) UNICEF
• c) UNESCO
• d) वरीलपैकी नाही

उत्तर: a) WHO

200. 'दो बूंद जिंदगी के' ही मोहीम कोणत्या रोगासाठी आहे?

• a) क्षय
• b) पोलिओ
• c) मलेरिया
• d) कर्करोग

उत्तर: b) पोलिओ

🍎 **पोषण, आहार, जीवनसत्त्वे (Vitamins) आणि खनिजे (Minerals) यांचा सखोल अभ्यास करा!** रोग आणि आरोग्यशास्त्र समजून घेण्यासाठी **पोषण व आहाराचे ज्ञान अत्यंत महत्त्वाचे** आहे. जर तुम्हाला जीवनसत्त्वांची कमतरता, खनिजांचे कार्य, संतुलित आहार, पोषणविषयक प्रश्न आणि स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाच्या नोट्स शिकायच्या असतील, तर हा लेख नक्की वाचा. 👉 https://www.visiongovacademy.online/2026/06/poshan-aani-aahar-vitamin-minerals-notes-police-bharti.html ✅ MPSC | UPSC | PSI | STI | Talathi | Police Bharti | SSC | ZP आणि इतर सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त.