नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

गांधीयुग

प्रस्तावना

महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील कालखंडाला 'गांधीयुग' असे म्हणतात. 1915 मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतल्यानंतर गांधीजींनी चंपारण्य, खेडा आणि अहमदाबाद या सत्याग्रहांद्वारे भारतीय राजकारणात प्रवेश केला. त्यानंतर रौलेट कायदा, जालियनवाला बाग हत्याकांड, खिलाफत आणि असहकार चळवळ यांसारख्या आंदोलनांमधून त्यांनी देशाला अहिंसक मार्गाने स्वातंत्र्याच्या लढ्यात एकत्र केले. या नोट्समध्ये गांधी युगातील महत्त्वाच्या चळवळी, घटना आणि त्यांचा परिणाम यांचा अभ्यास केला आहे.

गांधीयुग

महात्मा गांधी

• 2 ऑक्टोबर 1869 – 30 जानेवारी 1948
• मोहनदास करमचंद गांधी यांचा जन्म गुजरातमधील पोरबंदर
• गांधीचे वडील करमचंद हे प्रथम पोरबंदर संस्थानाचे व नंतर राजकोट संस्थानाचे दिवाण होते.
• गोखले यांस गांधींनी आपले राजकीय गुरु मानले
• 18 डिसेंबर 1913 रोजी गांधींना स्मट्सने बंदुकीत केले
• डरबन शहराजवळ सुमारे 40 हेक्टर जमीन खरेदी करून फिनिक्स आश्रम स्थापन केला.
• इंडियन ओपिनियन हे साप्ताहिक छापून प्रसिद्ध करू लागले.
• गांधींनी हरदाचे गुरुकुल व शांतिनिकेतन यांस भेटी दिल्या.
• हरदाचे येथे कांगडी गुरुकुलाचे आचार्य श्रद्धानंद यांची गाठ. त्यांनीच प्रथम गांधींचा महात्मा म्हणून निर्देश करून गौरव केला.
• अहमदाबाद साबरमती तीरावर 25 मे 1915 सत्याग्रहाश्रम स्थापन

सत्याग्रहाची साधने

• ✓ सत्याग्रह
• ✓ उपोषण
• ✓ असहकार
• ✓ सविनय कायदेभंग
• ✓ बहिष्कार
• ✓ संप
• ✓ धरणे
• ✓ हिजरत

चंपारण्य सत्याग्रह

• 1916 लखनऊ अधिवेशनात राजकुमार शुक्ला व संत राऊत यांनी पिकवणाऱ्या स्थानिक शेतकऱ्यांनी गांधींना आपल्यावरील अन्याय याबाबत सांगितले.
• 10 एप्रिल 1917 रोजी गांधींनी बिहामधील चंपारण्य नजीक मोतिहारी येथे सत्याग्रह यशस्वी केला व ब्रिटिश वाल्यांच्या जाचातून नील पिकविणाऱ्या शेतकऱ्यांची सुटका केली.

सहकारी

म. गांधींबरोबर राजेंद्रप्रसाद, अनुग्रह नारायण सिन्हा, जे. पी. कृपलानी, रामनवमी प्रसाद, श्रीकृष्ण सिंह, नरहरी पारख, वल्लभभाई पटेल, महादेव देसाई, इंदुलाल याज्ञिक, त्रिजिकिशोर प्रसाद, जनकधारी, मजहरुल हक इत्यादी मंडळी होती.

• जुलै 1917 : चंपारण अग्रोशियन कमिटी स्थापना
• 1919 : चंपारण अग्रोशियन कायदा पास
• आंदोलनादरम्यान संत राऊत ने बापू म्हटले.

अहमदाबाद कामगार लढा 1918

• 1917 मध्ये प्लेग ची साथ. कामगार व मालक यांत प्लेग बोनस वरून मतभेद.
• मजुरांचा 70% बोनस मिलमालकांनी रद्द करण्याचे जाहीर केले. कामगारांना 50% वाढ पाहिजे होती. मालक 20% वाढ देयास तयार होते.
• सुमारे 80,000 मजुरांनी सत्याग्रह करण्याचा बेत केला. 22 दिवस संप चालला.
• हिंसात्मक आर्थिक संघर्ष नको
• गांधींनी मजुरांचा संप टिकविण्यासाठी उपोषण केले. तीन दिवसात यश आले.
• असे तदे पुन्हा होऊ नयेत म्हणून मजुर-महाजन नावाची संस्था स्थापन झाली.
• अंबालाल साराभाई ची बहीण अनुसुया बेन नी साथ दिली
• 1917 साली व्हाईसरॉय लॉर्ड चेम्सफर्ड याने भारतीयांची परिषद बोलाविली. त्या परिषदेत गांधींनी हिंदीमध्ये भाषण करून सैन्यभरतीला पाठिंबा दिला
• 1918 मध्ये गांधींनी अहमदाबाद येथील मजुरांचा सत्याग्रह यशस्वी करून परिणामी कामगारांचे पगार 35 टक्क्यांनी वाढवले.
• 1920 : अहमदाबाद टेक्सटाईल लेबर एसोसिएशन स्थापना. दरम्यान मजदूर मध्ये बी. पी. वाडीया द्वारा ट्रेड युनियन स्थापन.
• बारडोली येथे 11 व 12 फेब्रुवारी 1922 रोजी बैठक बोलावून बारडोलीचा सत्याग्रह तहकूब ठेवला
• न्यायाधीश बुमफिल्ड यांनी निकाल देताना सांगितले, "तुमचे ध्येय उच्च व तुमचे वर्तन थोर साधूला शोभण्यासारखे आहे."

खेडा सत्याग्रह - 22 मार्च 1918

• खेडा जिल्ह्यात मोहनलाल पंड्या या स्थानिक शेतकऱ्यांच्या पुढाकाराने गांधींनी साराबंदी चळवळ सुरू केली व सरकारकडून शेतसारा माफ करून घेतला
• खेडा जिल्हात 1918 मधील अतिवृष्टीमुळे शेतकऱ्यांचे प्रचंड नुकसान झाले होते. शेतकऱ्यांच्या झोपड्या, गुरेढोरे, पिके आदींचा या अतिवृष्टीची झळ बसली.
• जिल्ह्यातील बहुतेक खेड्यांत ही परिस्थिती होती. उत्पन्नाचा चोथाही मागसुदा शेतीतून मिळवू शकले नव्हते.
• खेडात अन्नधान्य, कापूस, तंबाखू पिकवत.
• विठ्ठलभाई पटेल यांनी गांधींना खेडा बद्दल सांगितले.
• गांधीजींना नाडियादमध्ये दशा श्रीमालींच्या वाडीत सभा घेतली – सत्याग्रहाचा ऐलान.
• सरकारने 23% कर वाढवला. पहिले असहकार आंदोलन.

सहभाग

महात्मा गांधी, सरदार वल्लभाई पटेल, रविशंकर व्यास, पटेल, इंदुलाल याज्ञिक, महादेव देसाई, नरहरि परेख, मोहनलाल पांड्या.

• 103 गावांमध्ये 48 टक्के उत्पन्न झाल्याचे घोषित केले. पण उरलेल्या 500 खेड्यात काहीच पिकले नव्हते.
• सरदार पटेल यांनी इंदुलाल याज्ञिक, मोहनलाल पंड्या आदींच्या साहाय्याने खेडा जिल्ह्यातील गावोगावी जाऊन शेतकऱ्यांना संघटित केले आणि सांगितले की, 'येथील त्या हालअपेष्टांना तोंड द्या, पण सारा भरू नका.'
• वल्लभाई पटेल नेतृत्वाखालील पहिला लढा यशस्वी

4 मागण्या

• कर माफ
• महागाई व प्लेग मुळे आमची आकडेवारी माना.
• सरकारी मदत द्या
• महसूल कायदा रद्द करा.

रौलेट कायद्याविरुद्ध लढा - 6 एप्रिल 1919

• सरकारी दडपशाहीचा काळा कायदा
• 10 डिसेंबर 1917: स्थापना
• 15 एप्रिल 1919: अहवाल सादर
• 'अॅनार्किकल अँड रिव्होल्यूशनरी क्राइम्स अॅक्ट ऑफ 1919' - डिफेन्स अॅक्ट ऑफ 1915 चेच सुधारित स्वरूप होते
• ब्रिटिश न्यायाधीश सर सिडने ओथर टेलर रौलेट
• 1919: केंद्रीय मंडळात 22 भारतीयांनी विरोध मात्र 35 सरकारी सदस्यांनी समर्थन- कायदा पास
• पहिल्या महायुद्धात भारताचे केलेल्या मदतीची परतफेड म्हणजे रौलेट कायदा किंवा जालियनवाला बाग हत्याकांड.
• 2 फेब्रुवारी 1919: मुंबई, शांतरामाच्या चाळीत सभा, अध्यक्ष- प. मालवीय, आयोजक: मुंबईची होमरुल मंडळी
• 25 फेब्रुवारी 1919: गांधींचे 10 दिनाचे वाच्छा पत्र: "उपावती पिढी केवळ अर्ज, निवेदने याने समाधानी होणार नाही, हे दहशतवाद संपवण्याचा एकच मार्ग म्हणजे सत्याग्रह होय"
• 1 मार्च 1919: मुंबई, गांधी: सत्याग्रह सभा सुरु
• बॉम्बे क्रॉनिकलचे उपाध्यक्ष बेंजामिन हर्निमन यांनी रौलेट कायद्याचे "Black Bill" असे नाव दिले
• होमरुल लीग, पन इस्लामिक संघटनेचे सदस्य होते
• युक्तात इंग्लंडला मदत करावी टिळक, गांधी समर्थक
• अमृतसरमध्ये 10 एप्रिल 1918 रोजी डॉ. सैफुद्दीन किचलू आणि डॉ. सत्यपाल यांना अटक.
• जाब विचारण्यासाठी जनतेचा कमिशनरच्या बंगल्यावर मोर्चा
• गोविंदगड किल्ल्याजवळ गुरुंचा व घोड्यांचा बाजार
• 13 एप्रिल 1919 बैसाखी पौर्णिमा व निषेध सभा
• सिमेंट पब्लिक समितीच्या शिफारसीनुसार 1919 सरकारने रौलेट कायदा संमत केला त्यानुसार विनाचौकशी तुरुंगात डांबणे, वॉरंट शिवाय अटक, गुप्त खटला चालवला जात असे, चोरीची हेरांची सत्ती, निर्यायिकाविरुद्ध अपील नाही, शंकेवरून अटक करणे, सरकार विरोधी साहित्य छापणे व जबाब बाळगणे हा राजद्रोह
• 6 एप्रिल 1919 रोजी गांधींनी रोलेट कायद्याविरोधात देशभर हरताळ पाळण्याचे आवाहन केले त्यास प्रचंड प्रतिसाद मिळाला

गांधीजी यांनी चळवळीचे संघटन करण्यासाठी 3 राजकीय प्रवाहांचा वापर केला

• होमरुल लीग: बेसंट, जमनादास द्वारकादास, बंकर, उमर सोमाणी, केळकर, खापर्डे
• इस्लामिक गट: लखनौ-उलेमा गटाचे फिरंगीमहल उलेमा, अब्दुल बारी, महमद-शौकत अली
• सत्याग्रह सभा: सत्याग्रहींची नाव नोंदणी, गांधीजींचे भारतभर दौरे

सत्याग्रह

• दिल्ली: 30 मार्च ला सुरु. स्वामी श्रद्धानंद, हकीम अजमल खान, जामा मस्जिदीत हिंदु-मुस्लीम ऐक्य - स्वामी श्रद्धानंद यांचे भाषण
• मुंबई: गांधीजी, सरोजिनी नायडू
• 6 एप्रिल: गांधीजींना पंजाबात बंदी

भारतीयांच्या प्रतिक्रिया

• गांधीजींनी काळा कायदा म्हणून निषेध केला
• सर्व भारतीय राजकीय संस्थांनी कायद्याचा निषेध केला
• स्वामी श्रद्धानंद यांकडून निषेध, कर भरणे नये असा सुझना
• क्रांतीकारकात संताप, बंडाची, उठेकाची सुरुवात
• मुस्लिमांनीही निषेध केला

जालियनवाला बाग हत्याकांड - 13 एप्रिल 1919

• 9 एप्रिल: रामनवमी - हिंदू-मुस्लीम ऐक्य दर्शन
• 9 एप्रिल: डॉ. सैफुद्दीन किचलू, सत्यपाल यांना अटक
• 10 एप्रिल: लैन्याच्या सुटकेसाठी अमृतसरचे डेप्युटी कमिशनरच्या घरावर मोर्चा. गोळीबार – 12 ठार
• जमाव संतप्त: शेरउद्द नावाच्या मिशनरी डॉक्टर वर हल्ला
• जनरल मायकल डायर या लष्करी अधिकाऱ्याने अमृतसर मध्ये सभा बंदीचा हुकूम जाहीर केला. भाषण: लाला हंसराज
• जनरल मायकल डायर पूर्वी जालंधर विभागाचा प्रमुख होता. अमृतसरला मार्शल लॉ पुकरला, सभा घेण्यास बंदी. फर्मान इंग्रजीत जे कोणाला समजले नाही
• 13 एप्रिल: बैसाखी पौर्णिमा. कर्नल रजिनल्ड डायर सोबत 50 जणांचा ताफा होता त्यात गुरखा, सिख, बलुची.
• 13 एप्रिल 1919 रोजी अमृतसर मधील जालियनवाला बागेत निषेध सभा भरली होती. या सभेतील जमावावर जनरल डायरने दारूगोळा संपेपर्यंत गोळीबार करण्याचे आदेश दिले.
• सुमारे 1600 फायरिंग पैकी हजारो लोक मृत्युमुखी पडले तर दोन हजाराहून अधिक जखमी झाले. भारतभर संतापाची लाट उसळली.

पदव्यांचा त्याग

• रवींद्रनाथ टागोर - सर
• महात्मा गांधी - कैसर-ए-हिंद
• सुभाषचंद्र बोस - आयसीएस ICS
• शंकर राम नार - व्हाईसरायच्या कौन्सिलचा राजीनामा

प्रतिक्रिया

• संतापाची लाट - तीव्र शब्दात निषेध
• पं. मालवीय यांनी विधीमंडळात निषेध व चौकशीची मागणी
• यमन दिन यांनी "बांडा फौज" स्थापून हिंदु-मुस्लिमाना एकत्र केले
• मद्रास - अहिंसात्मक निषेध, कामगारांची सभा - मुललियार, सुब्रह्मण्यम शिव यांचे नेतृत्व

हंटर कमिशन

• स्थापना : 1 ऑक्टोबर 1919. 8 सदस्य = 5 इंग्रज , 3 भारतीय
• इंग्रज सदस्य : लॉर्ड हंटर, जॉर्ज रॅकीन, W.F. राइस, जॉर्ज बेरो, टॉमस स्मिथ
• भारतीय सदस्य : सर चिमनलाल सेटलवाड, साहेबजादा सुलतान अहमद, जगत नारायण
• हाऊस ऑफ लॉर्ड्सने समर्थन केले. डायरसाठी 30 पीडांचा निधीसाठी "मॉर्निंग पोस्ट" वर जबाबदारी

कॉंग्रेसद्वारा चौकशी समिती

अध्यक्ष: पं. मदन मोहन मालवीय | सदस्य: पं. मोतीलाल नेहरु, म. गांधीजी, अब्बास तैय्यबजी, फजलुल हक, सी. आर. दास, जयकर

• हंटर कमिशन अहवाल मार्च 1920 प्रकाशित
• दोषींना वाचवण्यासाठी "इंडेम्निटी बिल" आणले. डायरला निषेध सोडले.
• व्हाईसरायने डायरला "ब्रिटिश साम्राज्याचा संरक्षक" म्हटले. लॉर्ड सभेने - "ब्रिटिश साम्राज्याचा शेर" म्हटले. सरकारने - मानाची तलवार दिली.
• 1940 आली सरदार उधमसिंग यांनी लंडनमध्ये ओडवायर चा खून करून जालियनवाला बाग हत्याकांड चा बदला घेतला.

खिलाफत चळवळ - 1919 ते 1924

• तुर्कस्थानचा सुलतान हा जगभरातील मुस्लिमांचा खलिफा होता - आध्यात्मिक प्रमुख
• पहिल्या महायुद्धात तुर्कस्थान ब्रिटिशांच्या विरोधात जर्मनीच्या बाजूने लढल्याने ब्रिटीशांनी तुर्कस्थान वर निषेध लादले
• खलिफाला पाठिंबा देण्यासाठी भारतातील मुस्लिमांनी खिलाफत चळवळ सुरु केली.
• अन्सारीच्या अध्यक्षतेखाली शिष्टमंडळ व्हाईसरायला भेटले. तेज शिष्टमंडळ घेऊन लॉर्ड चेम्सफर्ड 17 मार्च 1920 रोजी भेटले.

खिलाफत कमिटी: सप्टेंबर 1919

नेतृत्व: शौकत-महमद अली अली बंधू, मौलाना आझाद, अजमल खान, हसरत मोहनी

• नाराज मुस्लिमांनी हिजरत करण्याचे ठरवले - अफगाणिस्तानला निघाले.
• 24 नोव्हेंबर 1919: दिल्ली येथे "अखिल भारतीय खिलाफत कॉन्फरन्स" - अध्यक्ष महात्मा गांधी
• 21 जुलै 1921: कराची येथे अखिल भारतीय खिलाफत परिषद - अध्यक्ष हसरत मोहानी
• हिंदु मुस्लिम ऐक्य घडवून खिलाफतिच्या तडाके वाढविण्यासाठी गांधीजींनी पाठिंबा दिला. बदल्यात सरकारी असहकार करण्याचा प्रस्ताव मुस्लिमांनी मान्य केला

असहकार चळवळ 1920

पार्श्वभूमी

• पहिले जागतिक युद्ध, होमरुल लीगमुळे जागृती, भारतीयांना आत्मविश्वास
• आर्थिक परिस्थिती: कर्जाचा बोजा, महागाई
• नैसर्गिक आपत्ती: दुष्काळ, प्लेग, मलेरिया, कॉलरा
• मुस्लीम असंतोष, काळा कायदा, 1919 च्या कायद्याने असंतोष

• 10 मार्च 1920: असहकाराचा पहिला जाहीरनामा प्रसिद्ध
• 1 ऑगस्ट 1920: देशव्यापी आंदोलनास प्रारंभ. घोषणा: एक वर्षात स्वराज्य
• असहकार चळवळ हिंसक होऊ नये, म्हणून मी कितीही अपमान सहन करायला तयार आहे. मी चळवळ अहिंसक ठेवणार

महत्वाची अधिवेशने

• कलकत्ता अधिवेशन, 4 सप्टेंबर 1920: अध्यक्ष लाला लजपतराय. असहकाराचा ठराव मंजूर. बिपिनचंद्र पाल, खापर्डे बाहेर
• नागपूर अधिवेशन, डिसेंबर 1920: अध्यक्ष चक्रवर्ती विजयराघवाचारी. कॉंग्रेसची घटना बदलली. 15 जणांची वर्किंग कमिटी. भाषावार प्रांतिक समित्या. सदस्य शुल्क 4 आणे

असहकार चळवळीचे सात मार्ग

• पदव्या, मानाच्या जागा, सरकारनियुक्त जागांचा त्याग
• सरकारी सभा, समारंभ, दरबार यांस हजर न राहणे
• सरकारी शाळा, कॉलेजमधून मुलांना काढणे व राष्ट्रीय शाळा कॉलेज सुरु करणे
• न्यायालयावर बहिष्कार व खाजगी न्याय पंचायती नेमणे
• मेसोपोटेमियात शिपाई, कारकून, नोकर म्हणून कामास नकार
• सुधारणा कायद्यांतर्गत प्रातिक निवडणुकांवर बहिष्कार
• परदेशी मालावर बहिष्कार, सूतकताई-विकासास प्रोत्साहन

विधायक स्वरूप

सकारात्मक: स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन, टिळक स्वदेशी फंड 1 कोटी, अस्पृश्यता नष्ट करणे, हिंदु-मुस्लीम ऐक्य, दारूबंदी

नकारात्मक: बहिष्कार, परदेशी मालाची होळी, कोर्ट, सरकारी शाळा, राष्ट्रीय शाळा, 17 Nov 1921 प्रिन्स ऑफ वेल्स वर बहिष्कार, Sept 1921 पासून गांधींनी पंचा वापरण्यास सुरुवात

व्यवसायाचा/पदव्यांचा त्याग

सी आर दास, मोतीलाल नेहरू, बॅरिस्टर जयकर, सैफुद्दीन किचलू, विठ्ठलभाई पटेल, वल्लभभाई पटेल, राजगोपालाचारी इत्यादी वकीलांनी त्याग केला

असहकार चळवळीची प्रगती व प्रातिक पाठिंबा

• गांधींनी अली बंधूसोबत भारतभर हजारो सभा घेतल्या. घोषणा: एका वर्षात स्वराज्य
• कामगार: 1921 मध्ये 396 वेळा संप. बंगाल ज्यूट गिरणी, राणीगंज-झारिया कोलसा खाण
• पंजाब: लाला लजपतराय, अकाली चळवळ
• राजस्थान: बिजोलिया चळवळ - मोतीलाल वर्मा, भिल्ल चळवळ - मोतीलाल तेजावत
• दक्षिण मद्रास: 36 तमिळ, 103 तेलुगु वकिलांनी वकिली सोडली. नेतृत्व धिरक्का व सिंगारवेलू
• मुंबई: जयचंद्रदास दौलतराम व स्वामी गोविंदानंद
• महाराष्ट्र: एस ए डांगे, निबाळकर, साठे, जोगळेकर
• बंगाल: चित्तरंजन दास, सेनगुप्ता, सुभाष बाबू, वासंतीदेवी
• आसाम: चहा कामगार संप. नेतृत्व जे एम सेनगुप्ता
• उत्तर प्रदेश: पं. नेहरू, पुरुषोत्तमदास टंडन, गोविंद वल्लभ पंत, लाल ब. शास्त्री
• अवध: बाबा रामचंद्र 500 शेतकरी मोर्चा

चौरीचौरा घटना - 4 फेब्रुवारी 1922

• उत्तर प्रदेश – गोरखपूर – चौरीचौरा
• कारण: भगवान अहिर, रामरूप बराई, महादेव यांना गुरेघर सिंगने मारहाण
• पोलिसांची मारहाण. जमावाने पोलीस स्टेशनला आग लावली. 23 पोलीस मृत्युमुखी
• सूडबुद्धीने 19 जणांना फाशी. वकिली: प. मालवीय
• या नंतर गांधींनी चळवळ तहकूब केली

चळवळीचे यश

• देशातील पहिली राष्ट्रीय चळवळ. सरकारची भीती नष्ट झाली. स्वराज्य हे नजीकचे ध्येय बनले. अहिंसक मार्गाची प्रथम ओळख

चळवळीचे अपयश

• एनवेळी चळवळ तहकूब. गांधीजींची घोषणा फेल. हिंदु-मुस्लीम दंगे. सरकारची दडपशाही

झेंडा सत्याग्रह - नागपूर, 1923

• सुरुवात - जबलपूर : 18 मार्च 1923
• नेतृत्व - सरदार पटेल, सुभद्रा चव्हाण, लक्ष्मण सिंह, माखनलाल चतुर्वेदी, राजेंद्र प्रसाद.
• राष्ट्रीय सभेचा तिरंगा ध्वज जाहीरपणे फडकावणे या सत्याग्रहाचे स्वरूप होते.
• नागपूर या ठिकाणी महिलांनी मोठ्या प्रमाणावर भाग घेतला. सर्व सत्याग्रहींना अटक झाली.
• 17 नोव्हेंबर 1921 रोजी प्रिन्स ऑफ वेल्स भारतीय भेटीवर आले तो दिवस निषेध दिन म्हणून पाळण्यात आला. या दिवशी 396 भारतात संप झाले
• 'टिळक स्वराज्य फंड' यासाठी लोकांनी एक कोटीहून अधिक रक्कम जमा केली
• स्वदेश, स्वराज्य यांचे प्रतीक असलेला चरखा घराघरात पोहोचला.

सविनय कायदेभंग चळवळ - 1930

पार्श्वभूमी

• साइमन कमिशन 1927: 7 ब्रिटिश सदस्य. एकही भारतीय नव्हता. "साइमन गो बॅक" घोषणा.
• नेहरू रिपोर्ट 1928: मोतीलाल नेहरू अध्यक्ष. डोमिनियन स्टेटस मागणी. मुस्लिम लीगने नाकारला.
• लाहोर अधिवेशन 1929: 31 डिसेंबर 1929 रात्री 12 ला रावी नदीच्या काठावर पं. नेहरूंनी "पूर्ण स्वराज्य" चा ठराव मंजूर केला.
• 26 जानेवारी 1930: पहिला स्वातंत्र्य दिन म्हणून पाळला.

दांडी यात्रा - 12 मार्च ते 6 एप्रिल 1930

• कारण: मीठ कायदा तोडणे. मीठावर सरकारचा एकाधिकार होता.
• सुरुवात: साबरमती आश्रम ते दांडी - 240 मैल, 24 दिवस
• 78 सत्याग्रहींसोबत गांधीजींनी यात्रा काढली.
• 6 एप्रिल 1930: दांडी येथे समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ बनवून कायदा मोडला.
• परिणाम: देशभरात मीठ सत्याग्रह. C.R. दासांनी धरसणा मीठ कारखान्यावर धाड टाकली.

चळवळीचे स्वरूप

• सरकारी कार्यालयांवर धरणे, दारूबंदी, परदेशी वस्त्रांची होळी
• सुमारे 1 लाख लोकांना अटक. गांधीजींना 5 मे 1930 ला अटक.
• महिलांचा मोठ्या प्रमाणावर सहभाग - सरोजिनी नायडू, कमलादेवी चट्टोपाध्याय

गोलमेज परिषदा - 1930 ते 1932

• पहिली गोलमेज परिषद - नोव्हेंबर 1930: गांधीजी नव्हते. कॉंग्रेसने बहिष्कार टाकला.
• गांधी-इर्विन करार - 5 मार्च 1931: दांडी यात्रा नंतर. गांधीजींनी चळवळ तहकूब केली.
• दुसरी गोलमेज परिषद - सप्टेंबर 1931: गांधीजी एकटे कॉंग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून लंडनला गेले. अपयशी.
• तिसरी गोलमेज परिषद - नोव्हेंबर 1932: कॉंग्रेसने पुन्हा बहिष्कार टाकला.

व्यक्तिगत सत्याग्रह - 1940

• कारण: दुसरे महायुद्ध. भारताला न विचारता युद्धात ओढले.
• सुरुवात: 17 ऑक्टोबर 1940. पहिले सत्याग्रही - विनोबा भावे.
• उद्देश: युद्धविरोधी भाषण करणे आणि अटक करून घेणे.
• यश: 25,000 लोकांनी अटक करून घेतली.

भारत छोडो आंदोलन - 8 ऑगस्ट 1942

पार्श्वभूमी

• क्रिप्स मिशन अपयशी - मार्च 1942
• जपानचा भारतावर हल्ल्याचा धोका
• बॉम्बे येथे गोवालिया टँक मैदानावर "भारत छोडो" ठराव मंजूर

महत्वाचे मुद्दे

• घोषणा: "करो या मरो" - Do or Die
• 8 ऑगस्टच्या रात्रीच गांधीजी + सर्व मोठे नेते अटकेत.
• नेतृत्वाविना चळवळ हिंसक झाली. रेल्वे, पोलीस स्टेशन जाळली.
• समांतर सरकार: बंगाल - तामलुक, महाराष्ट्र - सातारा, UP - बलिया
• महिलांचा सहभाग: अरुणा आसफ अली यांनी मुंबईत तिरंगा फडकावला.

गांधीजींचे रचनात्मक कार्यक्रम

• हिंदू-मुस्लिम ऐक्य: दोन्ही समाजात बंधुभाव वाढवणे
• अस्पृश्यता निवारण: "हरिजन" हा शब्द दिला. हरिजन सेवक संघ 1932
• दारूबंदी: दारूचे दुकान बंद करणे
• खादीचा प्रचार: स्वदेशीला चालना
• ग्रामोद्योग: गाव स्वावलंबी बनवणे
• स्त्री शिक्षण: महिलांना शिक्षण व हक्क
• नवीन शिक्षण: बुनियादी शिक्षण - हस्तकलेसह शिक्षण

गांधी युगाचा परिणाम

• जनतेचा सहभाग: शेतकरी, कामगार, महिला, विद्यार्थी सर्व चळवळीत आले
• अहिंसक मार्ग जगासमोर आदर्श बनला
• काँग्रेस ही जनतेची संघटना बनली
• ब्रिटिशांना भारत सोडणे भाग पडले - 15 ऑगस्ट 1947

गांधीजींची प्रमुख पुस्तके आणि विचार

• हिंद स्वराज - 1909: गांधीजींनी लंडन ते दक्षिण आफ्रिका जहाजात लिहिले. पाश्चात्य सभ्यता, मशीन, डॉक्टर यांची टीका.
• सत्याचे प्रयोग - आत्मकथा: त्यांच्या जीवनाचा प्रवास. सत्याग्रहाची सुरुवात कशी झाली.
• की टू हेल्थ: आरोग्य आणि निसर्गोपचारावर पुस्तक.
• गांधीजींचे 11 व्रत: सत्य, अहिंसा, ब्रह्मचर्य, अस्वाद, अस्तेय, अपरिग्रह, शारीरिक श्रम, अस्पृश्यता निवारण, निर्भयता, सर्व धर्म समभाव, स्वदेशी.

गांधीजींचे प्रमुख विचार

• सत्याग्रह: सत्यासाठी आग्रह. शत्रूलाही प्रेमाने जिंकणे.
• सर्वोदय: सर्वांचा उदय. अंत्योदय - शेवटच्या माणसाचा विकास.
• ट्रस्टीशिप: श्रीमंतांनी संपत्ती समाजाची ठेव म्हणून सांभाळावी.
• ग्राम स्वराज्य: प्रत्येक गाव स्वावलंबी असावे.

गांधी युगातील प्रमुख सहकारी

• सरदार वल्लभभाई पटेल: "लोहपुरुष". खेडा, बारडोली सत्याग्रहाचे नेतृत्व.
• जवाहरलाल नेहरू: गांधीजींचे राजकीय वारस. पहिले पंतप्रधान.
• मौलाना अबुल कलाम आझाद: शिक्षण मंत्री. हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे प्रतीक.
• राजेंद्र प्रसाद: पहिले राष्ट्रपती. चंपारण्य सहकारी.
• सी. राजगोपालाचारी: दांडी यात्रेच्या धर्तीवर वेदरंण्यम मीठ यात्रा.
• सरोजिनी नायडू: "भारताची नाइटिंगेल". धरसणा मीठ कारखाना मोर्चा.
• अरुणा आसफ अली: भारत छोडो मध्ये मुंबईत तिरंगा फडकावला.
• विनोबा भावे: पहिले व्यक्तिगत सत्याग्रही. भूदान चळवळ.

गांधी युग आणि महिला

• असहकार आणि सविनय कायदेभंग मध्ये महिलांनी मोठ्या प्रमाणावर भाग घेतला.
• कमलादेवी चट्टोपाध्याय: परदेशी कपड्यांची होळी.
• अरुणा आसफ अली: भूमिगत चळवळीची राणी.
• सुचेता कृपलानी: भारत छोडो मध्ये सक्रिय.
• विजयलक्ष्मी पंडित: नेहरूंची बहीण. तुरुंगवास भोगला.
• महिलांमुळे चळवळ घराघरात पोहोचली. चरखा आणि खादी हे महिला सक्षमीकरणाचे प्रतीक बनले.

गांधी युग आणि प्रसारमाध्यमे

• हरिजन: 1932 मध्ये सुरू. अस्पृश्यता निवारणासाठी साप्ताहिक.
• यंग इंडिया: 1919-1931. इंग्रजी साप्ताहिक.
• नवजीवन: गुजराती साप्ताहिक.
• या वृत्तपत्रांमधून गांधीजी जनतेपर्यंत पोहोचले. सरकारने अनेकदा बंद केले तरी पुन्हा सुरू झाले.

गांधी युगातील महत्वाच्या तारखा - MPSC साठी

• 1915: भारतात आगमन, साबरमती आश्रम स्थापना
• 1917: चंपारण्य सत्याग्रह
• 1918: अहमदाबाद मिल मजूर, खेडा सत्याग्रह
• 1919: रौलेट सत्याग्रह, जालियनवाला बाग
• 1920: असहकार चळवळ सुरू
• 1922: चौरीचौरा, चळवळ स्थगित
• 1930: दांडी यात्रा, सविनय कायदेभंग
• 1931: गांधी-इर्विन करार, दुसरी गोलमेज
• 1932: कम्युनल अवॉर्ड, येरवडा करार
• 1940: व्यक्तिगत सत्याग्रह
• 1942: भारत छोडो आंदोलन
• 1947: स्वातंत्र्य
• 1948: 30 जानेवारी - हुतात्मा

गांधी युगाचे अपयश आणि टीका

• चळवळ अर्धवट सोडणे: चौरीचौरा नंतर असहकार मागे घेतल्याने अनेकांना वाईट वाटले.
• हिंसाचार रोखण्यात अपयश: भारत छोडो हिंसक झाली.
• सांप्रदायिक दंगे: खिलाफत नंतर हिंदू-मुस्लिम दंगे वाढले.
• सुभाषचंद्र बोस यांच्याशी मतभेद: 1939 मध्ये काँग्रेस अध्यक्षपदावरून.
• पण तरीही गांधीजींचा जनाधार सर्वात मोठा होता.

MPSC/Police Bharti साठी महत्वाचे प्रश्न

1 मार्क प्रश्न

• गांधीजींचे राजकीय गुरु कोण? - गोखले
• पहिला सत्याग्रह कोणता? - चंपारण्य
• जालियनवाला बागेत गोळीबार कोणी केला? - जनरल डायर
• दांडी यात्रा किती दिवसांची होती? - 24 दिवस
• "करो या मरो" घोषणा कोणती? - भारत छोडो

5 मार्क प्रश्न

• असहकार चळवळीची कारणे आणि परिणाम लिहा.
• गांधीजींच्या रचनात्मक कार्यक्रमाचे महत्व स्पष्ट करा.
• सविनय कायदेभंग आणि असहकार चळवळीतील फरक.

10 मार्क प्रश्न

• गांधी युगाने भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याला कसे नवीन वळण दिले? सविस्तर चर्चा करा.
• जालियनवाला बाग हत्याकांडाचा भारतीय राजकारणावर काय परिणाम झाला?

निष्कर्ष

गांधी युग हे फक्त एका व्यक्तीचे युग नव्हते. ते जनतेचे युग होते. शेतकरी, कामगार, महिला, विद्यार्थी, वकील, व्यापारी सर्वजण एकत्र आले. अहिंसा आणि सत्याग्रह या दोन शस्त्रांनी गांधीजींनी जगातले सर्वात मोठे साम्राज्य हादरवले. आजही MPSC, Police Bharti, UPSC मध्ये गांधी युगावर प्रश्न विचारले जातात कारण हेच आपल्या स्वातंत्र्याचा पाया आहे. "तुम्ही मला रक्त द्या, मी तुम्हाला स्वातंत्र्य देईन" - ही गांधीजींची शिकवण आजही प्रेरणा देते.

गांधी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर - येरवडा करार 1932

पार्श्वभूमी

• 1932 मध्ये ब्रिटिश पंतप्रधान रॅमसे मॅकडोनाल्ड यांनी "कम्युनल अवॉर्ड" जाहीर केला.
• त्यात दलितांना स्वतंत्र मतदारसंघ देण्यात आले. म्हणजे दलित हिंदूंसाठी वेगळे मतदान.
• डॉ. आंबेडकरांनी याला पाठिंबा दिला कारण त्यांना वाटले दलितांचे राजकीय प्रतिनिधित्व वाढेल.
• गांधीजींना वाटले याने हिंदू समाज फुटेल. त्यांनी येरवडा तुरुंगात 20 सप्टेंबर 1932 ला आमरण उपोषण सुरू केले.

येरवडा करार - 24 सप्टेंबर 1932

• गांधी-आंबेडकर यांच्यात पुण्यातील येरवडा तुरुंगात करार झाला.
• परिणाम: स्वतंत्र मतदारसंघ रद्द. पण राखीव जागा 148 वरून 148 झाल्या.
• दलितांसाठी शिक्षण, नोकरीत सवलती देण्याचे मान्य झाले.
• गांधीजींनी उपोषण सोडले.

बारडोली सत्याग्रह - 1928

• नेतृत्व: सरदार वल्लभभाई पटेल
• कारण: गुजरातच्या बारडोली जिल्ह्यात सरकारने 22% कर वाढवला. दुष्काळ असताना.
• पटेलांनी "साराबंदी" चळवळ चालवली. शेतकऱ्यांना कर न भरण्याचे आवाहन.
• महिलांनी खूप मोठा सहभाग घेतला. पटेलांना "सरदार" ही पदवी याच वेळी मिळाली.
• परिणाम: सरकारने कर वाढ रद्द केली. चौकशी कमिटी नेमली.

वैयक्तिक सत्याग्रहातील महत्वाचे सत्याग्रही

• 1ले: विनोबा भावे - पवनार
• 2रे: जवाहरलाल नेहरू
• 3रे: ब्रह्मदत्त - फरिदाबाद
• महाराष्ट्रातून: शंकरराव देव, एस. एम. जोशी
• उद्देश: "आम्ही युद्धाला विरोध करतो" हे सांगणे आणि अटक होणे.

भारत छोडो - समांतर सरकारे

• बल्लिया - UP: चित्तू पांडे यांच्या नेतृत्वाखाली 1 आठवडा सरकार चालले.
• तामलुक - बंगाल: सतीश सामंत. 1944 पर्यंत चालले.
• सातारा - महाराष्ट्र: नाना पाटील. "प्रति सरकार". 1945 पर्यंत चालले. न्यायदान, पोलीस व्यवस्था उभी केली.
• हे दाखवते की जनतेने ब्रिटिश सत्ता नाकारली होती.

गांधी युग आणि क्रांतिकारक

• गांधीजी अहिंसक होते पण क्रांतिकारकांना पाठिंबा देत.
• भगतसिंग: 1931 मध्ये गांधीजींनी त्यांची फाशी थांबवण्याचा प्रयत्न केला. लॉर्ड इर्विनला भेटले.
• सुभाषचंद्र बोस: 1939 मध्ये काँग्रेस अध्यक्षपदासाठी गांधींच्या उमेदवाराला हरवले. मतभेद झाले.
• गांधीजी म्हणाले "अहिंसा कमजोरांची नाही, बलवानांची आहे."

गांधीजी आणि मुस्लिम लीग

• सुरुवातीला खिलाफत मुळे हिंदू-मुस्लिम ऐक्य होते.
• नंतर 1940 मध्ये मुस्लिम लीगने "पाकिस्तान" ची मागणी केली - लाहोर ठराव.
• गांधीजी शेवटपर्यंत फाळणीच्या विरोधात होते. "माझ्या मृतदेहावरूनच पाकिस्तान जाईल" असे म्हणाले.
• 1947 मध्ये नोआखली, बिहार दंगली थांबवण्यासाठी पायी फिरले.

MPSC साठी वस्तुनिष्ठ प्रश्न 50+

योग्य जोडी लावा

• चंपारण्य - 1917 - नील शेतकरी
• खेडा - 1918 - कर माफी
• अहमदाबाद - 1918 - मिल मजूर
• बारडोली - 1928 - सरदार पटेल
• दांडी - 1930 - मीठ कायदा

रिकाम्या जागा भरा

• गांधीजींचे राजकीय गुरु ___ होते. - गोपाल कृष्ण गोखले
• फिनिक्स आश्रम ___ येथे होता. - डरबन
• जालियनवाला बागेत ___ लोक मारले गेले. - 379 सरकारी आकडा
• भारत छोडो ठराव ___ येथे मंजूर. - मुंबई, गोवालिया टँक
• गांधीजींना शेवटचे वाक्य "हे राम" होते. - 30 जानेवारी 1948

खरे की खोटे

• रौलेट कायदा 1917 मध्ये पास झाला. - खोटे, 1919
• असहकार चळवळीची घोषणा "2 वर्षात स्वराज्य" होती. - खोटे, 1 वर्ष
• साइमन कमिशन मध्ये 1 भारतीय होता. - खोटे, 0 भारतीय
• येरवडा करार गांधी आणि नेहरू मध्ये झाला. - खोटे, गांधी आणि आंबेडकर

गांधी युगाचे जागतिक महत्व

• नेल्सन मंडेला: दक्षिण आफ्रिकेत गांधीजींच्या सत्याग्रहाचा वापर केला.
• मार्टिन ल्यूथर किंग: अमेरिकेत नागरी हक्क चळवळीत गांधींचा अहिंसेचा मार्ग.
• आंग सान सू की: म्यानमार मध्ये लोकशाहीसाठी सत्याग्रह.
• UN ने 2 ऑक्टोबर ला "आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन" घोषित केला.

गांधीजींचे शेवटचे दिवस

• 1947: फाळणी नंतर दंगली. गांधीजी उपोषण करून दंगली थांबवत.
• 12 जानेवारी 1948: दिल्लीत आमरण उपोषण. हिंदू-मुस्लिम शांतता साठी.
• 30 जानेवारी 1948: बिर्ला हाऊस, दिल्ली येथे संध्याकाळी प्रार्थनेला जाताना नथुराम गोडसेने गोळी मारली.
• शेवटचे शब्द: "हे राम"

30 महत्वाचे One-Liner MPSC साठी

• 1. गांधीजी 9 जानेवारी 1915 ला दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात आले - म्हणून हा दिवस "प्रवासी भारतीय दिन"
• 2. "हिंद स्वराज" हे पुस्तक गुजराती मध्ये आहे.
• 3. "सत्याग्रह" हा शब्द गांधीजींनी दक्षिण आफ्रिकेत दिला.
• 4. खेडा सत्याग्रह हा पहिला शेतकरी सत्याग्रह होता.
• 5. अहमदाबाद मिल मजूर लढा हा पहिला कामगार सत्याग्रह.
• 6. रौलेट कायद्याला "काळा कायदा" बेंजामिन हर्निमन म्हणाले.
• 7. हंटर कमिशनचे अध्यक्ष लॉर्ड हंटर होते.
• 8. उधमसिंग यांनी 1940 मध्ये लंडनमध्ये डायरचा खून केला.
• 9. खिलाफत चळवळीचे नेते अली बंधू होते.
• 10. नागपूर अधिवेशन 1920 मध्ये काँग्रेसचे ध्येय "स्वराज्य" झाले.
• 11. चौरीचौरा UP च्या गोरखपूर जिल्ह्यात आहे.
• 12. झेंडा सत्याग्रह नागपूर 1923 मध्ये झाला.
• 13. साइमन कमिशन 1928 मध्ये भारतात आले.
• 14. नेहरू रिपोर्ट 1928 मध्ये आला.
• 15. पूर्ण स्वराज्याचा ठराव 1929 लाहोर अधिवेशन.
• 16. दांडी यात्रा 12 मार्च 1930.
• 17. गांधी-इर्विन करार 5 मार्च 1931.
• 18. दुसरी गोलमेज परिषद 1931 लंडन.
• 19. कम्युनल अवॉर्ड 1932.
• 20. येरवडा करार 24 सप्टेंबर 1932.
• 21. हरिजन सेवक संघ 1932.
• 22. व्यक्तिगत सत्याग्रह 1940.
• 23. क्रिप्स मिशन 1942.
• 24. भारत छोडो 8 ऑगस्ट 1942.
• 25. "करो या मरो" घोषणा गांधीजींची.
• 26. सातारा प्रति सरकारचे नेते नाना पाटील.
• 27. गांधीजींना "महात्मा" श्रद्धानंद म्हणाले.
• 28. "राष्ट्रपिता" रवींद्रनाथ टागोर म्हणाले.
• 29. गांधीजींचा जन्म 2 ऑक्टोबर 1869 पोरबंदर.
• 30. हुतात्मा दिन 30 जानेवारी.

शेवटचा सारांश - Exam साठी

गांधी युग = 1915 ते 1948. 3 टप्पे: 1. प्रारंभिक सत्याग्रह 1917-1918, 2. जनआंदोलन 1920-1934, 3. अंतिम लढा 1940-1947 गांधीजींची 3 शस्त्रे: सत्य, अहिंसा, सत्याग्रह गांधीजींचे 3 मोठे आंदोलन: असहकार 1920, सविनय कायदेभंग 1930, भारत छोडो 1942 गांधीजींचा मंत्र: "स्वच्छता, स्वदेशी, स्वराज्य" जर MPSC मध्ये निबंध आला तर हेच मुद्दे लिहा. 100% मार्क मिळतील.

गांधीजींची अर्थव्यवस्था - ग्राम स्वराज्य

• स्वदेशी: परदेशी मालावर बहिष्कार. खादीला प्रोत्साहन. "चरखा" हे स्वावलंबनाचे प्रतीक.
• ग्रामोद्योग: प्रत्येक गावात हातमाग, कातणे, तेल घाणा, साखर कारखाने असावेत.
• ट्रस्टीशिप सिद्धांत: श्रीमंतांनी संपत्ती समाजासाठी वापरावी. मालक आणि कामगारात भांडण नको.
• दारिद्र्य निर्मूलन: गांधीजी म्हणायचे "दारिद्र्य हे सर्वात मोठे पाप आहे."
• त्यांना मोठे कारखाने नको होते. लहान कुटीर उद्योग पाहिजे होते.

गांधीजी आणि शिक्षण - बुनियादी शिक्षण

• 1937 मध्ये वर्धा येथे शिक्षण परिषद. अध्यक्ष: झाकिर हुसेन.
• बुनियादी शिक्षणाची 5 तत्वे:
• 1. 7 ते 14 वय मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण
• 2. मातृभाषेतून शिक्षण
• 3. हस्तकलेवर भर - सुतारकाम, शेती, विणकाम
• 4. शिक्षण आणि उद्योग यांचा संबंध
• 5. स्वावलंबी शाळा - मुलांनी केलेल्या वस्तू विकून शाळा चालवणे
• उद्देश: पोटासाठी शिक्षण, नोकरीसाठी नाही.

गांधीजी आणि अस्पृश्यता निवारण

• गांधीजींनी "हरिजन" हा शब्द दिला. म्हणजे "देवाचे लोक".
• 1932 मध्ये येरवडा करारा नंतर "हरिजन सेवक संघ" स्थापन.
• 1933 मध्ये "हरिजन" साप्ताहिक सुरू केले.
• मंदिर प्रवेश आंदोलन: त्रावणकोरचे गुरुवायूर मंदिर सत्याग्रह.
• गांधीजी म्हणायचे "जर अस्पृश्यता गेली नाही तर स्वराज्याला अर्थ नाही."

गांधी युगातील वृत्तपत्रे आणि भूमिका

• बॉम्बे क्रॉनिकल: बेंजामिन हर्निमन. रौलेट कायद्याला "Black Bill" नाव दिले.
• केसरी: टिळक. गांधींना पाठिंबा पण कधी कधी टीका पण.
• मराठा: इंग्रजी, केसरीचे इंग्रजी रुप.
• यंग इंडिया: गांधीजींचे स्वतःचे इंग्रजी पत्र.
• या वृत्तपत्रांमुळे बातमी 1 दिवसात पूर्ण देशात पोहोचायची.

गांधी युग आणि शेतकरी आंदोलने

• बिजोलिया - राजस्थान 1913-1923: मोतीलाल तेजावत. जास्त कराविरुद्ध.
• मोपला उठाव - केरळ 1921: मुस्लिम शेतकरी. खिलाफतशी जोडला गेला.
• एका चळवळ - UP 1921: बाबा रामचंद्र. अवधच्या शेतकऱ्यांसाठी.
• भिल्ल चळवळ: मोतीलाल तेजावत. जंगल कायद्या विरुद्ध.
• गांधीजींनी या सर्वांना अहिंसेच्या मार्गाने जोडले.

गांधी युग आणि कामगार चळवळ

• अहमदाबाद 1918: पहिला यशस्वी कामगार सत्याग्रह. 35% पगार वाढ.
• 1920: AITUC - All India Trade Union Congress स्थापना. अध्यक्ष लाला लजपतराय.
• 1921: 396 संप. सर्वात मोठा संपाचा वर्ष.
• बंगाल ज्यूट मिल: ब्रिटिश मालकांविरुद्ध संप.
• गांधीजींना वाटायचे कामगार आणि मालक हे कुटुंबासारखे असावेत.

गांधीजींची परदेशातील कामगिरी - दक्षिण आफ्रिका

• 1893: पिटरमॅरित्झबर्ग रेल्वे स्टेशन घटना. फर्स्ट क्लास मधून फेकले.
• 1894: नाताळ भारतीय काँग्रेस स्थापना.
• 1906: पहिला सत्याग्रह - काळा कायदा विरुद्ध.
• 1913: खाण कामगारांचा संप. गोळीबार झाला.
• 1914: स्मट्स-गांधी करार. भारतीयांचे हक्क मान्य.
• इथेच गांधीजी "महात्मा" झाले आणि सत्याग्रहाची चाचणी झाली.

गांधी युग - 100 शब्दात निबंध

1915 मध्ये गांधीजी भारतात आले आणि स्वातंत्र्य लढ्याला नवीन दिशा मिळाली. चंपारण्य, खेडा, अहमदाबाद मधून सुरुवात करून त्यांनी असहकार, सविनय कायदेभंग आणि भारत छोडो सारखी मोठी आंदोलने केली. अहिंसा आणि सत्य हे त्यांचे शस्त्र होते. शेतकरी, कामगार, महिला सर्वांना त्यांनी जोडले. खादी, स्वदेशी, अस्पृश्यता निवारण हे त्यांचे रचनात्मक कार्य होते. 1947 मध्ये स्वातंत्र्य मिळाले आणि 1948 मध्ये ते हुतात्मा झाले. आजही जगभरात गांधीजींचा विचार प्रेरणा देतो.

गांधी युग - 250 शब्दात निबंध

महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाचा कालखंड म्हणजे गांधी युग. 1915 ते 1948 हा काळ भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याचा सुवर्णकाळ आहे. दक्षिण आफ्रिकेतील अनुभव घेऊन गांधीजींनी भारतात सत्याग्रहाचे तंत्र आणले. चंपारण्यच्या नील शेतकरी, खेड्याच्या दुष्काळग्रस्त शेतकरी आणि अहमदाबादच्या मिल मजुरांच्या प्रश्नातून त्यांनी जनतेशी थेट संपर्क साधला. 1920 ची असहकार चळवळ ही पहिली राष्ट्रीय चळवळ होती. 1930 ची दांडी यात्रा आणि 1942 ची भारत छोडो यांनी ब्रिटिश सत्तेचा पाया हादरवला. गांधीजी फक्त राजकीय नेते नव्हते. ते समाजसुधारक होते. अस्पृश्यता निवारण, स्त्री शिक्षण, खादी प्रचार, ग्राम स्वराज्य यावर त्यांनी भर दिला. त्यांच्या अहिंसक मार्गाने जगाला नवा मार्ग दाखवला. नेल्सन मंडेला पासून मार्टिन ल्यूथर किंग पर्यंत सर्वांनी त्यांना गुरु मानले. 30 जानेवारी 1948 ला ते हुतात्मा झाले पण त्यांचे विचार आजही जिवंत आहेत. गांधी युग म्हणजे भारतीय जनतेचे जागरण होते.

MPSC साठी 20 महत्वाचे नकाशा/स्थळ प्रश्न

• 1. चंपारण्य - बिहार
• 2. खेडा - गुजरात
• 3. अहमदाबाद - गुजरात, साबरमती आश्रम
• 4. जालियनवाला बाग - अमृतसर, पंजाब
• 5. दांडी - गुजरात, समुद्रकिनारा
• 6. धरसणा - गुजरात, मीठ कारखाना
• 7. बारडोली - गुजरात
• 8. चौरीचौरा - UP, गोरखपूर
• 9. येरवडा - पुणे, तुरुंग
• 10. वर्धा - महाराष्ट्र, सेवाग्राम आश्रम
• 11. नागपूर - झेंडा सत्याग्रह
• 12. लाहोर - 1929 अधिवेशन, रावी नदी
• 13. कलकत्ता - 1920 अधिवेशन
• 14. गोवालिया टँक - मुंबई, भारत छोडो
• 15. सातारा - प्रति सरकार
• 16. तामलुक - बंगाल, प्रति सरकार
• 17. बल्लिया - UP, प्रति सरकार
• 18. पोरबंदर - गांधी जन्मस्थान
• 19. राजकोट - गांधींचे शालेय शिक्षण
• 20. नोआखली - बंगाल, दंगल शांतता यात्रा

गांधीजींचे प्रसिद्ध वाक्य - Quote

• "डोळ्याला डोळा दाखवला तर जग आंधळे होईल."
• "स्वातंत्र्य मिळवणे कठीण नाही, ते टिकवणे कठीण आहे."
• "बदल हा स्वतःपासून सुरू करा."
• "शक्ती ही शस्त्रात नाही, सत्यात आहे."
• "गरिबांच्या झोपडीतून दिसणारा देवच खरा देव आहे."
• "मी चळवळ हिंसक होऊ देणार नाही, कितीही अपमान सहन करेन."

गांधी युगातील महत्वाची आयोग आणि कमिटी

• हंटर कमिशन 1919: जालियनवाला बाग चौकशी. अध्यक्ष लॉर्ड हंटर. भारतीय सदस्य 3 होते.
• साइमन कमिशन 1927: 7 ब्रिटिश. भारतीयांना सदस्यत्व नाही. बहिष्कार पडला.
• नेहरू कमिटी 1928: मोतीलाल नेहरू अध्यक्ष. भारताचे संविधान कसे असावे याचा रिपोर्ट.
• चंपारण अग्रोशियन कमिटी 1917: नील शेतकऱ्यांच्या प्रश्नासाठी.
• लिनलिथगो कमिशन: शेतीच्या प्रश्नासाठी.

गांधी युग आणि काँग्रेसचे अधिवेशन

• लखनऊ 1916: गांधी-काँग्रेस-लीग एकत्र. राजकुमार शुक्ल भेटले.
• कलकत्ता 1920: लाला लजपतराय अध्यक्ष. असहकार ठराव पास.
• नागपूर 1920: विजयराघवाचारी अध्यक्ष. काँग्रेसची घटना बदलली.
• अहमदाबाद 1921: हकीम अजमल खान अध्यक्ष. गांधी एकमेव सदस्य.
• गया 1922: सी आर दास अध्यक्ष. स्वराज्य पक्षाची कल्पना.
• लाहोर 1929: जवाहरलाल नेहरू अध्यक्ष. "पूर्ण स्वराज्य" ठराव.
• कराची 1931: वल्लभभाई पटेल अध्यक्ष. मूलभूत हक्क ठराव.

गांधीजींचा पोशाख आणि त्याचे महत्व

• सुरुवातीला सूट-बूट, वकीलाचा वेश.
• 1915 नंतर धोतर-कुर्ता.
• 1921 पासून फक्त लंगोटी. कारण: भारतातील सर्वात गरीब शेतकऱ्याची ओळख.
• चरखा कातणे हा त्यांचा रोजचा नियम होता.
• गांधीजी म्हणायचे "माझा पोशाख हा माझा संदेश आहे."

गांधी युग आणि विज्ञान-तंत्रज्ञानावरील मत

• गांधीजी मशीनच्या विरोधात नव्हते पण बेरोजगारी वाढवणाऱ्या मशीनच्या विरोधात होते.
• त्यांना "विकेंद्रीकरण" पाहिजे होते. प्रत्येक गाव स्वावलंबी.
• मोठे धरणे, मोठे कारखाने यांना विरोध. "माणसाने निसर्गाशी मैत्री करावी."
• आजच्या "Sustainable Development" ची कल्पना गांधीजींनी 100 वर्षांपूर्वी दिली.

गांधी युगातील परदेशी व्यक्ती आणि पाठिंबा

• चार्ली अँड्र्यूज: इंग्रज पाद्री. गांधीजींचा मित्र. "दीनबंधू" म्हणून ओळख.
• मॅडेलिन स्लेड: इंग्रज महिला. नाव "मीरा बहन". सेवाग्राम मध्ये राहिल्या.
• सारा बॅरॉन: अमेरिकन महिला. गांधीजींच्या कार्याची माहिती जगाला दिली.
• जगाला कळले की भारतात अहिंसक लढा चालू आहे.

गांधी युग आणि न्यायालय

• असहकार मध्ये वकिलांनी वकिली सोडली: सी आर दास, मोतीलाल नेहरू, विठ्ठलभाई पटेल.
• खाजगी पंचायती सुरू झाल्या. सरकारी कोर्टावर बहिष्कार.
• गांधीजींना 1922 मध्ये "देशद्रोह" च्या आरोपाखाली 6 वर्ष शिक्षा. 2 वर्षात सुटले.
• 1930 मध्ये दांडी नंतर अटक. 1932 मध्ये पुन्हा अटक.

MPSC साठी Case Study - 5 मार्क प्रश्न

Q1. चंपारण्य सत्याग्रहाचे महत्व स्पष्ट करा.

उत्तर: हा गांधीजींचा भारतातील पहिला सत्याग्रह. नील शेतकऱ्यांच्या "तीनकठिया" पद्धतीविरुद्ध. यातून गांधीजींनी सत्याग्रहाचे शस्त्र वापरले. शेतकऱ्यांना न्याय मिळाला. यातूनच गांधीजी जननेते बनले.

Q2. दांडी यात्रेचे जागतिक महत्व काय?

उत्तर: मीठ हा सामान्य माणसाचा प्रश्न. 240 मैल चालत जाऊन कायदा मोडला. जगाला दाखवले की अहिंसेने पण साम्राज्य हादरते. 60,000 लोक जेलमध्ये गेले. ब्रिटिशांची प्रतिष्ठा कमी झाली.

Q3. भारत छोडो आंदोलन का अपयशी ठरले?

उत्तर: नेते लगेच अटकेत गेले. नेतृत्व नव्हते. चळवळ हिंसक झाली. दुसरे महायुद्ध चालू होते. पण तरीही ब्रिटिशांना कळले की आता भारतात राज्य करणे शक्य नाही.

गांधीजी आणि धर्म

• गांधीजी हिंदू होते पण सर्व धर्मांना समान मानत.
• त्यांची प्रार्थना: "ईश्वर अल्लाह तेरो नाम".
• गीता, बायबल, कुराण सर्व वाचत.
• म्हणायचे "धर्म म्हणजे माणुसकी".
• फाळणीच्या वेळी हिंदू-मुस्लिम दंगे थांबवण्यासाठी उपोषण केले.

गांधी युग - कालरेखा Chart

वर्ष	घटना
1915	भारत आगमन, साबरमती आश्रम
1917	चंपारण्य सत्याग्रह
1918	अहमदाबाद, खेडा
1919	रौलेट, जालियनवाला
1920	असहकार चळवळ
1930	सविनय कायदेभंग, दांडी
1942	भारत छोडो
1947	स्वातंत्र्य

गांधी युग - 500 शब्द निबंध

महात्मा गांधींच्या आगमनाने भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याला नवीन आयाम मिळाला. 1915 मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतून परतल्यानंतर त्यांनी भारतीय जनतेच्या समस्या जवळून पाहिल्या. चंपारण्य, खेडा आणि अहमदाबाद या तीन लहान आंदोलनांतून त्यांनी सत्याग्रहाची शक्ती दाखवली. 1919 च्या रौलेट कायद्याने आणि जालियनवाला बागेच्या हत्याकांडाने देश पेटून उठला. 1920 मध्ये सुरू झालेल्या असहकार चळवळीने पहिल्यांदा जनतेला एकत्र केले. शाळा, कॉलेज, कोर्ट, परदेशी माल यावर बहिष्कार टाकला. 1930 ची दांडी यात्रा ही जगातील सर्वात मोठी अहिंसक चळवळ ठरली. 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनाने "आता नाही तर कधीच नाही" ही भावना निर्माण केली. गांधीजींच्या नेतृत्वामुळे काँग्रेस ही फक्त वकिलांची संघटना न राहता जनतेची संघटना बनली. गांधीजींचे योगदान फक्त राजकीय नव्हते. अस्पृश्यता निवारण, स्त्री शिक्षण, खादी, ग्राम स्वराज्य हे त्यांचे रचनात्मक कार्य होते. 15 ऑगस्ट 1947 ला भारत स्वतंत्र झाला. 30 जानेवारी 1948 ला गांधीजी हुतात्मा झाले. आजही जगभरात त्यांचा अहिंसेचा विचार प्रेरणा देतो. गांधी युग म्हणजे भारतीय आत्म्याचे जागरण होते.

गांधी युग - महत्वाचे आयोग रिपोर्ट

• हंटर रिपोर्ट 1920: डायरच्या कृत्याला "चूक" म्हटले पण शिक्षा नाही.
• काँग्रेस रिपोर्ट 1920: मालवीय अध्यक्ष. डायरला दोषी ठरवले.
• साइमन रिपोर्ट 1930: डोमिनियन स्टेटस नाकारला.
• क्रिप्स प्रस्ताव 1942: युद्धानंतर डोमिनियन स्टेटस. काँग्रेसने नाकारला.

शेवटचे 50 MCQ - Revision साठी

• 1. गांधीजींचे पूर्ण नाव? - मोहनदास करमचंद गांधी
• 2. गांधीजींचा जन्म कुठे? - पोरबंदर
• 3. राजकीय गुरु? - गोपाल कृष्ण गोखले
• 4. पहिला सत्याग्रह? - चंपारण्य 1917
• 5. खेडा सत्याग्रहाचे नेतृत्व? - वल्लभभाई पटेल
• 6. अहमदाबाद मिल संपात कोण मदत केली? - अनुसुया बेन
• 7. रौलेट कायदा कधी? - 1919
• 8. जालियनवाला बागेत गोळीबार कोणी केला? - जनरल डायर
• 9. हंटर कमिशनचे अध्यक्ष? - लॉर्ड हंटर
• 10. खिलाफत चळवळीचे नेते? - अली बंधू
• 11. असहकार चळवळ सुरू? - 1 ऑगस्ट 1920
• 12. नागपूर अधिवेशन अध्यक्ष? - विजयराघवाचारी
• 13. चौरीचौरा कुठे? - UP
• 14. बारडोली सत्याग्रह कधी? - 1928
• 15. "सरदार" पदवी कोणाला? - वल्लभाई पटेल
• 16. साइमन कमिशन कधी? - 1927
• 17. लाहोर अधिवेशन अध्यक्ष? - जवाहरलाल नेहरू
• 18. पूर्ण स्वराज्य ठराव कधी? - 31 डिसेंबर 1929
• 19. दांडी यात्रा सुरू? - 12 मार्च 1930
• 20. गांधी-इर्विन करार कधी? - 5 मार्च 1931
• 21. दुसरी गोलमेज? - 1931 लंडन
• 22. कम्युनल अवॉर्ड कधी? - 1932
• 23. येरवडा करार कधी? - 24 सप्टेंबर 1932
• 24. हरिजन सेवक संघ स्थापना? - 1932
• 25. व्यक्तिगत सत्याग्रह सुरू? - 17 ऑक्टोबर 1940
• 26. पहिले सत्याग्रही? - विनोबा भावे
• 27. क्रिप्स मिशन कधी? - मार्च 1942
• 28. भारत छोडो ठराव कधी? - 8 ऑगस्ट 1942
• 29. "करो या मरो" कोणी म्हटले? - गांधीजी
• 30. सातारा प्रति सरकारचे नेते? - नाना पाटील
• 31. गांधीजींना महात्मा कोणी म्हटले? - श्रद्धानंद
• 32. राष्ट्रपिता कोणी म्हटले? - रवींद्रनाथ टागोर
• 33. गांधीजींचे आत्मचरित्र? - सत्याचे प्रयोग
• 34. हिंद स्वराज कधी लिहिले? - 1909
• 35. सेवाग्राम आश्रम कुठे? - वर्धा
• 36. गांधीजींचे व्रत किती? - 11
• 37. चरखा कशाचे प्रतीक? - स्वदेशी
• 38. बुनियादी शिक्षणाची कल्पना कोणी दिली? - गांधीजी
• 39. हुतात्मा दिन कधी? - 30 जानेवारी
• 40. UN ने अहिंसा दिन कधी पाळला? - 2 ऑक्टोबर
• 41. गोपाल कृष्ण गोखले यांचे पुस्तक? - India in Transition
• 42. गांधीजींचे सचिव? - महादेव देसाई
• 43. दांडी यात्रेत किती km? - 384 km
• 44. धरसणा मोर्चाचे नेतृत्व? - सरोजिनी नायडू
• 45. मुस्लिम लीगचा पाकिस्तान ठराव? - 1940 लाहोर
• 46. नोआखली दंगल कुठे? - बंगाल
• 47. गांधीजींचा खून कोणी केला? - नथुराम गोडसे
• 48. शेवटचे शब्द? - हे राम
• 49. गांधीजींची समाधी? - राजघाट, दिल्ली
• 50. गांधी युगाचा कालावधी? - 1915 ते 1948

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न - FAQ

1. गांधीजींना 'महात्मा' ही पदवी कोणी दिली?

हरदाचे येथील कांगडी गुरुकुलाचे आचार्य श्रद्धानंद यांनी प्रथम गांधीजींना 'महात्मा' म्हणून संबोधले.

2. चंपारण्य सत्याग्रह कशासाठी होता?

बिहारमधील चंपारण्य येथील नील पिकवणाऱ्या शेतकऱ्यांवर ब्रिटिशांकडून होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध हा सत्याग्रह होता. 1917 मध्ये गांधींनी तो यशस्वी केला.

3. रौलेट कायदा म्हणजे काय?

1919 चा 'अॅनार्किकल अँड रिव्होल्यूशनरी क्राइम्स अॅक्ट' यालाच रौलेट कायदा म्हणतात. यानुसार विनाचौकशी अटक आणि गुप्त खटले चालवता येत होते. यालाच 'काळा कायदा' असेही म्हणतात.

4. जालियनवाला बाग हत्याकांड कधी आणि कुठे झाले?

13 एप्रिल 1919 रोजी अमृतसरच्या जालियनवाला बागेत जनरल डायरने निष्पाप जमावावर गोळीबार केला होता.

5. असहकार चळवळीची मुख्य घोषणा काय होती?

'एक वर्षात स्वराज्य' - ही गांधीजींची घोषणा होती. ही चळवळ 1 ऑगस्ट 1920 रोजी सुरु झाली.

6. चौरीचौरा घटना काय आहे?

4 फेब्रुवारी 1922 रोजी उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जवळील चौरीचौरा येथे जमावाने पोलीस स्टेशनला आग लावली. यात 23 पोलीस मारले गेले. यामुळे गांधींनी असहकार चळवळ तहकूब केली.

📚 भारताचा स्वातंत्र्यलढा - महत्त्वाच्या नोट्स

• ✅ महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्य चळवळ (1818 ते 1857) - उमाजी नाईक उठाव
• ✅ भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस : स्थापना, अधिवेशने, अध्यक्ष व चळवळी
• ✅ १८५७ चा उठाव : कारणे, स्वरूप व परिणाम
• ✅ सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळ - संपूर्ण नोट्स
• ✅ भारतातील गव्हर्नर जनरल व व्हाइसरॉय (1757–1947)

🎯 MPSC • PSI • STI • ASO • Police Bharti • Talathi • Vanrakshak • Saralseva परीक्षांसाठी उपयुक्त नोट्स

You Might Like

View all