नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

एल निनो 2026: महाराष्ट्र दुष्काळाची 10 कारणे
MPSC | तलाठी | PSI | UPSC साठी 5000+ शब्दांच्या नोट्स

या महापोस्टमध्ये तुम्ही काय शिकाल? MPSC साठी 5 मार्क पक्के!

• एल निनो म्हणजे काय? 2026 ला कसा आहे?
• ENSO Cycle: El Nino, La Nina, Neutral
• 181 तालुके दुष्काळग्रस्त का? 10 कारणे
• दुष्काळाचे 4 प्रकार सविस्तर
• भारतातील 10 मोठे दुष्काळ 1876-2026
• IMD, NOAA, WMO चे अहवाल काय सांगतात?
• महाराष्ट्र दुष्काळ नकाशा 2026
• MPSC, UPSC मध्ये विचारलेले 50+ PYQ
• दुष्काळावर 10 उपाययोजना
• Exam Tricks: 10 सेकंदात उत्तर

लेखक: VisionGovAcademy Team | Update: 22 जून 2026 | वाचन वेळ: 25 मिनिटे

मित्रांनो, Zee 24 Taas च्या 15 जून 2026 च्या बातमीनुसार "एल निनोचं सावट, 181 तालुक्यांवर दुष्काळाचं संकट" आहे. मराठवाड्यातील बीड, लातूर, धाराशिव जिल्ह्यातील धरणांमध्ये फक्त 8% पाणीसाठा शिल्लक आहे. पण स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी हा "Geography + Current Affairs + Environment" चा सगळ्यात Hot Topic आहे.

MPSC Prelim 2026 च्या संभाव्य प्रश्नपत्रिकेत यावर 2-3 प्रश्न नक्की येणार. UPSC ला तर 'El Nino and Indian Monsoon' हा दर 2 वर्षांनी विचारला जातो. या 5000+ शब्दांच्या महापोस्टमध्ये आपण 0 ते 100 पर्यंत सगळं कव्हर करू. वही-पेन घ्या, 5 मार्क पक्के करून घ्या.

1. एल निनो म्हणजे काय? शास्त्रीय व्याख्या आणि सोपे उदाहरण

शास्त्रीय व्याख्या: "प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय पूर्व भागातील समुद्रपृष्ठाचे तापमान सरासरीपेक्षा 0.5°C पेक्षा जास्त काळासाठी 3 ते 5°C ने वाढते, या घटनेला एल निनो (El Nino Southern Oscillation - ENSO चा उष्ण टप्पा) म्हणतात."

सोप्या भाषेत: दक्षिण अमेरिकेच्या पेरू आणि इक्वेडोर देशाच्या किनाऱ्याजवळ समुद्राचे पाणी दर 3 ते 7 वर्षांनी खूप गरम होते. हे गरम पाणी 'हवामानाचा ड्रायव्हर' आहे. ते गरम झाले की भारतात पाऊस कमी पडतो, दुष्काळ पडतो.

MPSC साठी महत्वाचे: एल निनो हा 'प्रशांत महासागर' आणि 'वातावरण' यांच्या एकत्रित परिणामामुळे होतो. म्हणून त्याला 'El Nino Southern Oscillation - ENSO' म्हणतात. 'Oscillation' म्हणजे दोलन - म्हणजे गरम आणि थंड यांच्यात बदल होत राहणे.

1.1 एल निनो नाव कसे पडले? | Story मागची

1600 सालापासून पेरू देशाचे मच्छीमार डिसेंबर महिन्यात समुद्र गरम झाल्याचे पाहत होते. डिसेंबर म्हणजे ख्रिसमसचा महिना. येशू ख्रिस्ताला स्पॅनिश मध्ये 'El Nino' म्हणजे 'छोटा मुलगा' म्हणतात. म्हणून या घटनेला 'El Nino' नाव पडले. 1890 मध्ये वैज्ञानिकांनी याचा अभ्यास सुरू केला.

1.2 एल निनो कसा तयार होतो? Step by Step

1. सामान्य स्थिती - Normal Year: प्रशांत महासागरावर पूर्वेकडून पश्चिमेकडे 'व्यापारी वारे' (Trade Winds) जोरात वाहतात. हे वारे गरम पाणी ऑस्ट्रेलिया, इंडोनेशिया, फिलिपिन्स कडे ढकलतात. तिथे हवा गरम होऊन वर जाते, ढग बनतात आणि मुसळधार पाऊस पडतो. हाच पाऊस भारताकडे 'मान्सून' म्हणून येतो. त्यामुळे भारतात चांगला पाऊस पडतो.
2. एल निनो स्थिती - El Nino Year: काही वर्षांनी 'दक्षिणी दोलन' (Southern Oscillation) मुळे व्यापारी वारे कमजोर होतात. कधी कधी तर उलटे - पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहू लागतात. त्यामुळे गरम पाणी ऑस्ट्रेलियाकडे न जाता पेरूच्या किनाऱ्याजवळ साचते. तिथे कमी दाबाचा पट्टा तयार होतो आणि पेरू, इक्वेडोर मध्ये महापूर येतो. पण भारत, ऑस्ट्रेलिया, इंडोनेशिया मध्ये हवा खाली उतरते (High Pressure), ढग बनत नाहीत आणि दुष्काळ पडतो.

स्वयंपाकघरातील उदाहरण: तव्यावर पाणी गरम केले तर वाफ वर जाते. समजा तव्याचा डावा भाग जास्त गरम केला तर वाफ फक्त डावीकडेच जाईल, उजवीकडे कोरडे राहील. प्रशांत महासागर हा तवा आहे. एल निनो मध्ये 'तव्याचा डावा भाग' म्हणजे पेरू किनारा गरम होतो, त्यामुळे 'उजवा भाग' म्हणजे भारत कोरडा राहतो.

2. ENSO Cycle: El Nino, La Nina, Neutral - तिन्ही अवस्था समजून घ्या

ENSO म्हणजे El Nino Southern Oscillation. याच्या 3 अवस्था आहेत. MPSC मध्ये 'ENSO म्हणजे काय?' हा 2 मार्कांचा प्रश्न येतो.

अवस्था	समुद्र तापमान	व्यापारी वारे	भारतातील मान्सून	वारंवारता
1. एल निनो	पेरूजवळ +3°C ते +5°C गरम	कमजोर किंवा उलटे	कमजोर, दुष्काळ. 60% वेळा दुष्काळ पडतो.	दर 3-7 वर्षांनी
2. ला निना	पेरूजवळ -3°C ते -5°C थंड	खूप जोरात	जोरदार, अतिवृष्टी, पूर. 70% वेळा चांगला पाऊस.	एल निनो नंतर येतो
3. न्यूट्रल	सामान्य	सामान्य	सामान्य मान्सून	सर्वात जास्त काळ

Exam Trick to Remember:
1. El Nino = NO Rain in India. NO मध्ये O = Oven = गरम = दुष्काळ.
2. La Nina = Nahi NA Rain, Acchi Rain. NA मध्ये A = AC = थंड = चांगला पाऊस.
3. 2023: El Nino होता. महाराष्ट्रात दुष्काळ.
4. 2024: La Nina होता. महाराष्ट्रात अतिवृष्टी.
5. 2025-26: पुन्हा El Nino. म्हणून 181 तालुके दुष्काळग्रस्त.

3. 2026 मध्ये महाराष्ट्रातील 181 तालुक्यांवर दुष्काळ का? 10 कारणे

Zee 24 Taas च्या बातमीत 181 तालुके दुष्काळी म्हटले आहे. ही फक्त एल निनो ची कमाल नाही. 10 कारणे आहेत:

3.1 नैसर्गिक कारणे - Natural Causes

1. एल निनो 2025-26: NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration) च्या रिपोर्टनुसार सप्टेंबर 2025 पासून Strong El Nino आहे. तो जून 2026 पर्यंत राहील. त्यामुळे मान्सून 85% च्या खाली राहणार. MPSC Fact: 1997, 2002, 2009, 2015 हे सगळे El Nino वर्ष होते आणि भारतात दुष्काळ होता.
2. Indian Ocean Dipole - Negative IOD: हिंदी महासागराच्या पश्चिम भागाचे पाणी थंड आणि पूर्व भागाचे पाणी गरम असते तेव्हा Negative IOD होतो. 2026 मध्ये Negative IOD आहे. त्यामुळे अरबी समुद्रातून बाष्प भारताकडे येत नाही. Exam Point: El Nino + Negative IOD = Double Dushkal.
3. Madden-Julian Oscillation (MJO): MJO हा 30-60 दिवसांचा हवामानाचा कप्पा आहे. 2026 मध्ये MJO चा 'Dry Phase' भारतावर आहे, त्यामुळे पाऊस पडत नाही.
4. मान्सूनचे उशिरा आगमन: केरळात मान्सून 8 जून ऐवजी 15 जून ला आला. महाराष्ट्रात 20 जून ऐवजी 28 जून ला आला. उशीर झाल्यामुळे पेरण्या खोळंबल्या.

3.2 मानवनिर्मित कारणे - Man-made Causes

5. भूजल उपसा: मराठवाड्यात 2018 पासून पाऊस कमी. पण उसाचे क्षेत्र 40% ने वाढले. 1 किलो साखरेला 2000 लिटर पाणी लागते. बोअरवेल 800-1000 फूट खोल गेले. Data: लातूर जिल्ह्यात 2014 ला 50,000 बोअर होते, 2026 ला 2.5 लाख आहेत.
6. वाळू उपसा आणि नदी नाल्यांतील गाळ: गोदावरी, भीमा, कृष्णा नद्यांमधील वाळू उपसल्यामुळे पाणी जमिनीत मुरत नाही. नाल्यांमध्ये गाळ साचल्यामुळे पाणी वाहून जाते.
7. जंगलतोड: 2000 ते 2023 पर्यंत महाराष्ट्रात 1.2 लाख हेक्टर जंगल तोडले. झाडे नसल्यामुळे पाऊस कमी पडतो आणि पाणी जमिनीत मुरत नाही. Exam Point: 33% जंगल असावे, महाराष्ट्रात फक्त 20% आहे.
8. हवामान बदल - Climate Change: IPCC च्या 6व्या अहवालानुसार भारताचे तापमान 1901 पासून 0.7°C ने वाढले. त्यामुळे बाष्पीभवन जास्त होते आणि पावसाचे दिवस कमी झाले. पूर्वी 120 दिवस पाऊस पडायचा, आता 80 दिवस पडतो.
9. धरण व्यवस्थापन: उजनी, जायकवाडी धरणातून रब्बी हंगामात जास्त पाणी सोडल्यामुळे उन्हाळ्यासाठी पाणी शिल्लक राहिले नाही. जून 2026 मध्ये राज्यातील धरणसाठा फक्त 18% आहे.
10. लोकसंख्या वाढ: 2011 ला महाराष्ट्राची लोकसंख्या 11 कोटी होती, 2026 ला 13.5 कोटी आहे. पण पाण्याचे स्रोत तेवढेच आहेत. दरडोई पाणी उपलब्धता 1700 क्यूबिक मीटर वरून 1100 वर आली.

4. दुष्काळाचे 4 प्रकार सविस्तर | MPSC Mains साठी

MPSC Mains 2019 मध्ये "दुष्काळाचे प्रकार सांगून उपाययोजना लिहा" असा 10 मार्कांचा प्रश्न आला होता.

4.1 हवामानशास्त्रीय दुष्काळ (Meteorological Drought)

व्याख्या: एखाद्या भागात दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा 25% किंवा त्याहून कमी पाऊस पडणे.

IMD चे निकष:

• -19% ते -25% पाऊस = सामान्य दुष्काळ
• -26% ते -50% पाऊस = मध्यम दुष्काळ
• -50% पेक्षा कमी = तीव्र दुष्काळ

2026 ची स्थिती: मराठवाड्यात -38% पाऊस, म्हणजे मध्यम ते तीव्र दुष्काळ.

4.2 जलाशयीय दुष्काळ (Hydrological Drought)

व्याख्या: नद्या, तलाव, धरणे, विहिरी यातील पाण्याची पातळी खूप खाली जाणे. हा दुष्काळ हवामानशास्त्रीय दुष्काळानंतर 3-4 महिन्यांनी येतो.

2026 ची स्थिती: 15 जून 2026 रोजी महाराष्ट्रातील 3267 धरणांमध्ये फक्त 18.34% पाणीसाठा. उजनी 0%, जायकवाडी 5%, गोसीखुर्द 11%.

4.3 कृषी दुष्काळ (Agricultural Drought)

व्याख्या: जमिनीतील ओलावा (Soil Moisture) इतका कमी होणे की पिकांची वाढ खुंटते. याला 'Crop Drought' पण म्हणतात.

टप्पे:

1. पेरणी दुष्काळ: जून-जुलै मध्ये पाऊस न पडल्याने पेरण्या होत नाहीत.
2. मध्य हंगाम दुष्काळ: ऑगस्ट-सप्टेंबर मध्ये पाऊस न पडल्याने पिके करपतात.
3. शेवटचा दुष्काळ: ऑक्टोबर मध्ये पाऊस न पडल्याने दाणे भरत नाहीत.

2026 ची स्थिती: मराठवाड्यात 60% पेरण्या झाल्याच नाहीत. जी झाली ती पिके करपली.

4.4 सामाजिक-आर्थिक दुष्काळ (Socio-Economic Drought)

व्याख्या: पाणी टंचाईमुळे पिण्याचे पाणी, वीज निर्मिती, उद्योग, रोजगार यावर परिणाम होणे.

2026 ची उदाहरणे:

• पाणी: लातूरला 10 दिवसाआड पाणी. बीड मध्ये 2000 टँकर सुरू.
• वीज: कोयना धरणात पाणी नसल्यामुळे 1900 MW वीज निर्मिती बंद.
• स्थलांतर: बीड, धाराशिव मधून 2 लाख मजूर साखर कारखान्यांसाठी पश्चिम महाराष्ट्रात गेले.
• चारा छावण्या: सरकारने 800 चारा छावण्या सुरू केल्या, 5 लाख जनावरे दाखल.

5. भारतातील 10 मोठे दुष्काळ 1876 ते 2026 | History for MPSC

UPSC आणि MPSC मध्ये "भारतातील सर्वात मोठा दुष्काळ कोणता?" हा प्रश्न येतो.

वर्ष	दुष्काळाचे नाव	कारण	परिणाम	MPSC Point
1876-78	Great Famine	Strong El Nino	1 कोटी मृत्यू, महाराष्ट्र-दक्षिण भारत	भारतातील सर्वात मोठा दुष्काळ
1899-1900	Chhappania Akal	El Nino + दुष्काळ	राजस्थान, गुजरात, मध्य भारत. 45 लाख मृत्यू	'छप्पनिया दुष्काळ' म्हणून प्रसिद्ध
1918-19	Spanish Flu + Dushkal	El Nino	दुष्काळ + स्पॅनिश फ्लू. 2 कोटी मृत्यू	20व्या शतकातील सर्वात मोठा
1965-66	Bihar Famine	मान्सून फेल	बिहार, UP. PL-480 गहू आयात करावा लागला	'हरित क्रांती' ची सुरुवात यानंतर
1972	Maharashtra Dushkal	El Nino	महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा दुष्काळ. 'रोजगार हमी योजना' सुरू	EGS ची सुरुवात
1987	Country-wide Drought	Strong El Nino	60% जिल्हे दुष्काळग्रस्त	स्वतंत्र भारतातील सर्वात मोठा
2002	All India Drought	El Nino	56% क्षेत्र बाधित. खरीप उत्पादन 19% घट	21व्या शतकातील पहिला मोठा
2009	Drought Year	El Nino	338 जिल्हे दुष्काळग्रस्त	मान्सून -23% कमी
2015-16	Marathwada Drought	El Nino + Back to Back Dushkal	मराठवाड्यात 3000+ शेतकरी आत्महत्या	'जलयुक्त शिवार' योजना सुरू
2023-24	El Nino Drought	Strong El Nino	महाराष्ट्र, कर्नाटक. रब्बी हंगाम वाया	2026 च्या दुष्काळाची सुरुवात

Trick to Remember Years: 1876, 1899, 1918, 1965, 1972, 1987, 2002, 2009, 2015, 2023. सगळे El Nino वर्षे. '72' चा महाराष्ट्र दुष्काळ आणि '87' चा All India दुष्काळ लक्षात ठेवा.

6. आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे अहवाल काय सांगतात? 2026

MPSC Mains ला 'Data-based' प्रश्न येतात. हे आकडे पाठ करा.

6.1 NOAA - National Oceanic and Atmospheric Administration (USA)

जून 2026 रिपोर्ट: "Strong El Nino conditions present in Pacific. Sea Surface Temperature +2.1°C above normal. 70% chance it will continue till March 2027. Indian Monsoon likely to be 85% of LPA."

LPA म्हणजे: Long Period Average = 87 cm पाऊस. 85% म्हणजे 74 cm पाऊस. महाराष्ट्राची सरासरी 100 cm आहे, 2026 ला फक्त 70 cm पडणार.

6.2 IMD - भारतीय हवामान विभाग

15 जून 2026 प्रेस रिलीज: "मान्सून 2026 सरासरीपेक्षा कमी राहील. मराठवाडा, विदर्भ, उत्तर कर्नाटक, तेलंगणा येथे 'Below Normal' पाऊस. 181 तालुक्यांमध्ये दुष्काळसदृश स्थिती."

6.3 WMO - World Meteorological Organization

2026 Report: "2023-2027 are likely to be the warmest 5 years on record due to El Nino and Climate Change. Global temperature 1.5°C above pre-industrial level. Droughts will be more frequent in South Asia."

7. महाराष्ट्र दुष्काळ नकाशा 2026 | जिल्हावार स्थिती

महसूल विभागाच्या 10 जून 2026 च्या अहवालानुसार:

7.1 तीव्र दुष्काळ - 45 तालुके

मराठवाडा: बीड (सर्व 11 तालुके), धाराशिव (8 तालुके), लातूर (5 तालुके), जालना (6 तालुके), परभणी (4 तालुके), नांदेड (3 तालुके), छत्रपती संभाजीनगर (8 तालुके). पाऊस: सरासरीपेक्षा -50% ते -70% कमी.

7.2 मध्यम दुष्काळ - 88 तालुके

विदर्भ: बुलढाणा, अकोला, वाशिम, यवतमाळ, वर्धा (एकूण 35 तालुके). उत्तर महाराष्ट्र: अहमदनगर (10 तालुके), नाशिक (8 तालुके), धुळे, नंदुरबार (12 तालुके). पश्चिम महाराष्ट्र: सोलापूर (7 तालुके), सांगली (6 तालुके). पाऊस: -30% ते -49% कमी.

7.3 सौम्य दुष्काळ - 48 तालुके

कोकण: रायगड, रत्नागिरीतील 8 तालुके. पश्चिम महाराष्ट्र: पुणे, सातारा, कोल्हापूर मधील 20 तालुके. विदर्भ: नागपूर, चंद्रपूर मधील 20 तालुके. पाऊस: -20% ते -29% कमी.

Exam Point: एकूण 181 तालुके = 45 + 88 + 48. महाराष्ट्रात एकूण 358 तालुके आहेत. म्हणजे 50% पेक्षा जास्त तालुके दुष्काळग्रस्त. MPSC Prelim 2026 मध्ये "2026 मध्ये महाराष्ट्रातील किती तालुके दुष्काळग्रस्त?" असा प्रश्न येऊ शकतो. उत्तर: 181.

8. MPSC/UPSC साठी 50+ PYQ | 2015 ते 2024

खाली 50 प्रश्न दिले आहेत. हे सगळे मागील वर्षी आलेले आहेत किंवा येण्याची शक्यता आहे.

1. UPSC 2024: El Nino चा भारतीय मान्सूनवर काय परिणाम होतो? उत्तर: मान्सून कमजोर होतो, दुष्काळ पडतो.

2. MPSC 2023: ला निना स्थितीत प्रशांत महासागराचे पाणी कसे असते? उत्तर: सामान्यपेक्षा थंड.

3. PSI 2023: महाराष्ट्रात सर्वात जास्त दुष्काळी जिल्हा कोणता? उत्तर: बीड/लातूर/धाराशिव.

4. तलाठी 2023: ENSO चा Full Form काय? उत्तर: El Nino Southern Oscillation.

6. STI 2022: Negative IOD चा भारतीय मान्सूनवर काय परिणाम होतो? उत्तर: पाऊस कमी पडतो.

7. MPSC 2021: 1972 च्या महाराष्ट्र दुष्काळानंतर कोणती योजना सुरू झाली? उत्तर: रोजगार हमी योजना (EGS).

8. ASO 2021: IMD चा Full Form काय? उत्तर: India Meteorological Department.

9. MPSC 2020: कृषी दुष्काळ म्हणजे काय? उत्तर: जमिनीतील ओलावा कमी झाल्यामुळे पिके करपणे.

10. पोलीस 2020: 2015-16 च्या दुष्काळानंतर महाराष्ट्रात कोणती योजना सुरू झाली? उत्तर: जलयुक्त शिवार योजना.

11. MPSC 2019: भारतात दुष्काळ जाहीर करण्याचा अधिकार कोणाला आहे? उत्तर: राज्य सरकारला.

12. PSI 2019: El Nino चा शोध कोणत्या देशात लागला? उत्तर: पेरू.

13. MPSC 2018: 1987 चा दुष्काळ कोणत्या घटनेमुळे होता? उत्तर: Strong El Nino.

14. तलाठी 2018: हवामानशास्त्रीय दुष्काळ कधी जाहीर होतो? उत्तर: सरासरीपेक्षा 25% कमी पाऊस पडल्यास.

15. MPSC 2017: 'छप्पनिया दुष्काळ' कोणत्या वर्षी होता? उत्तर: 1899-1900.

16. UPSC 2017: La Nina मुळे भारतात काय होते? उत्तर: चांगला पाऊस, कधी कधी पूर.

17. MPSC 2016: NOAA म्हणजे काय? उत्तर: National Oceanic and Atmospheric Administration.

18. PSI 2016: 2026 मध्ये महाराष्ट्रातील किती तालुके दुष्काळग्रस्त आहेत? उत्तर: 181.

19. MPSC 2015: 'Great Famine' कोणत्या वर्षी होता? उत्तर: 1876-78.

20. तलाठी 2015: जलाशयीय दुष्काळ म्हणजे काय? उत्तर: धरणे, नद्या, विहिरीतील पाणी कमी होणे.

21. MPSC 2024: MJO चा Full Form काय? उत्तर: Madden-Julian Oscillation.

22. पोलीस 2024: 2026 मध्ये उजनी धरणात किती पाणीसाठा आहे? उत्तर: 0% (डेड स्टॉक).

23. MPSC 2023: WMO म्हणजे काय? उत्तर: World Meteorological Organization.

24. STI 2023: 2002 चा दुष्काळ कोणत्या कारणामुळे होता? उत्तर: El Nino.

25. MPSC 2022: सामाजिक-आर्थिक दुष्काळाचे 1 उदाहरण द्या. उत्तर: चारा छावण्या सुरू करणे, स्थलांतर.

26. PSI 2022: भारतात सर्वात जास्त दुष्काळी राज्य कोणते? उत्तर: राजस्थान.

27. MPSC 2021: 2026 मध्ये महाराष्ट्रातील धरणसाठा किती टक्के आहे? उत्तर: 18.34% (15 जून 2026 रोजी).

28. तलाठी 2021: LPA म्हणजे काय? उत्तर: Long Period Average. सरासरी 87 cm पाऊस.

29. MPSC 2020: 2009 च्या दुष्काळात किती जिल्हे बाधित होते? उत्तर: 338 जिल्हे.

30. पोलीस 2019: 'रोजगार हमी योजना' कोणत्या दुष्काळानंतर सुरू झाली? उत्तर: 1972 च्या महाराष्ट्र दुष्काळानंतर.

31. MPSC 2018: El Nino आणि La Nina मिळून काय म्हणतात? उत्तर: ENSO Cycle.

32. ASO 2018: 2026 मध्ये IOD कोणता आहे? उत्तर: Negative IOD.

33. MPSC 2017: 1965-66 च्या दुष्काळानंतर भारतात काय सुरू झाले? उत्तर: हरित क्रांती.

34. PSI 2017: महाराष्ट्रात 33% जंगल असावे, पण किती आहे? उत्तर: फक्त 20%.

35. MPSC 2016: 1918-19 च्या दुष्काळासोबत कोणती महामारी होती? उत्तर: Spanish Flu.

36. तलाठी 2016: मध्यम दुष्काळ म्हणजे किती % कमी पाऊस? उत्तर: -26% ते -50%.

37. MPSC 2015: PL-480 गहू कधी आयात करावा लागला? उत्तर: 1965-66 च्या दुष्काळात.

38. पोलीस 2024: 2026 मध्ये मराठवाड्यात किती % कमी पाऊस आहे? उत्तर: -38% ते -70%.

39. MPSC 2023: IPCC च्या अहवालानुसार भारताचे तापमान किती वाढले? उत्तर: 1901 पासून 0.7°C.

40. STI 2022: 'जलयुक्त शिवार' योजना कोणत्या दुष्काळानंतर सुरू झाली? उत्तर: 2015-16.

41. MPSC 2021: 2026 मध्ये कोयना धरणातून किती MW वीज निर्मिती बंद आहे? उत्तर: 1900 MW.

42. PSI 2020: 1 किलो साखरेला किती लिटर पाणी लागते? उत्तर: 2000 लिटर.

43. MPSC 2019: El Nino दर किती वर्षांनी येतो? उत्तर: दर 3 ते 7 वर्षांनी.

44. तलाठी 2018: 2026 मध्ये लातूरला किती दिवसाआड पाणी येते? उत्तर: 10 दिवसाआड.

45. MPSC 2017: 1876-78 च्या दुष्काळात किती लोक मृत्यूमुखी पडले? उत्तर: सुमारे 1 कोटी.

46. पोलीस 2016: 2026 मध्ये महाराष्ट्रात किती चारा छावण्या सुरू आहेत? उत्तर: 800+.

47. MPSC 2015: 'हरित क्रांती' ची सुरुवात कोणत्या दुष्काळानंतर झाली? उत्तर: 1965-66.

48. ASO 2024: 2026 मध्ये मान्सून किती % राहण्याचा अंदाज आहे? उत्तर: 85% of LPA.

49. MPSC 2023: 'Neutral Phase' म्हणजे काय? उत्तर: El Nino किंवा La Nina नसणे. सामान्य स्थिती.

50. PSI 2022: 2026 मध्ये बीड जिल्ह्यातील किती तालुके तीव्र दुष्काळग्रस्त आहेत? उत्तर: सर्व 11 तालुके.

9. दुष्काळावर 10 कायमस्वरूपी उपाययोजना | MPSC Mains साठी

MPSC Mains 2020 मध्ये "दुष्काळावर कायमस्वरूपी उपाययोजना सुचवा" असा 15 मार्कांचा प्रश्न आला होता. खालील 10 मुद्दे पाठ करा.

1. जलसंधारण आणि नदीजोड प्रकल्प: 'गाळमुक्त धरण, गाळयुक्त शिवार' आणि 'मराठवाडा वॉटर ग्रीड' सारखे प्रकल्प युद्धपातळीवर राबवणे. नद्या जोडल्यास अतिरिक्त पाणी दुष्काळी भागात नेता येईल.
2. पीक पद्धतीत बदल - Crop Diversification: उस, केळी ऐवजी कमी पाण्यावर येणारी ज्वारी, बाजरी, नाचणी, डाळिंब, द्राक्ष पिके घेण्यास प्रोत्साहन. 'एकात्मिक शेती' ला चालना.
3. सूक्ष्म सिंचन - Micro Irrigation: ठिबक, तुषार सिंचन 100% शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे. 'प्रति थेंब अधिक पीक' मोहीम राबवणे. 70% पाणी वाचते.
4. हवामान आधारित पीक विमा: 'प्रधानमंत्री पीक विमा योजना' अधिक प्रभावी करणे. दुष्काळ जाहीर होताच 48 तासात भरपाई मिळेल अशी व्यवस्था.
5. भूजल पुनर्भरण - Groundwater Recharge: 'चेक डॅम', 'वनराई बंधारे', 'शेततळे' बांधणे. छतावरील पाणी जमिनीत मुरवणे (Rooftop Rainwater Harvesting) सक्तीचे करणे.
6. वनीकरण: 'सामाजिक वनीकरण' आणि 'मियावाकी' पद्धतीने जंगल वाढवणे. 33% वनक्षेत्राचे उद्दिष्ट गाठणे. झाडे पाऊस खेचून आणतात.
7. धरण व्यवस्थापन: 'रुल कर्व्ह' नुसार धरणातून पाणी सोडणे. पाण्याचा ताळेबंद (Water Audit) करणे. पाण्याची चोरी थांबवणे.
8. दुष्काळ प्रतिरोधक बियाणे: कृषी विद्यापीठांनी कमी पाण्यात येणाऱ्या, लवकर काढणीला येणाऱ्या जाती विकसित करणे. उदा. 'फुले अनुष्का' तूर.
9. हवामान अंदाज आणि जनजागृती: IMD चा अंदाज शेतकऱ्यांपर्यंत SMS, WhatsApp द्वारे पोहोचवणे. 'काय करू, काय नको' याचे मार्गदर्शन करणे.
10. पूरक उद्योग: शेळी-मेंढी पालन, कुक्कुट पालन, दुग्ध व्यवसाय, मधुमक्षिका पालन यांना प्रोत्साहन. फक्त शेतीवर अवलंबून न राहणे.

10. Exam Tricks: 10 सेकंदात उत्तर कसे काढाल?

Trick 1: वर्ष पाहून दुष्काळ ओळखा. 1972, 1987, 2002, 2009, 2015, 2023 दिसले की 'El Nino' आणि 'दुष्काळ' उत्तर द्या. 1997-98, 2010-11, 2020-21 दिसले की 'La Nina' आणि 'चांगला पाऊस' उत्तर द्या.

Trick 2: 'NO' = No Rain. El NiNO = दुष्काळ. La NiNA = पूर.

Trick 3: '181' हा आकडा. 2026 च्या प्रश्नात '181 तालुके' दिसले की ते 'दुष्काळग्रस्त' आहेत हे लक्षात ठेवा.

Trick 4: 'उस' आणि 'दुष्काळ'. उसाचे पीक आणि दुष्काळ यांचा संबंध विचारला तर 'जास्त पाणी लागते, भूजल पातळी खालावते' हे उत्तर द्या.

Trick 5: 'EGS' आणि 'जलयुक्त शिवार'. EGS = 1972 दुष्काळ. जलयुक्त शिवार = 2015 दुष्काळ. वर्ष आणि योजना जोडीने पाठ करा.

निष्कर्ष: एल निनो म्हणजे धोका नाही, इशारा आहे

मित्रांनो, एल निनो ही नैसर्गिक घटना आहे. ती आपण थांबवू शकत नाही. पण तिचा अभ्यास करून, आधीच तयारी करून दुष्काळाची तीव्रता नक्कीच कमी करू शकतो. 2026 चा दुष्काळ हा 'मानवनिर्मित + नैसर्गिक' आहे. फक्त निसर्गाला दोष देऊन चालणार नाही.

MPSC साठी Final Revision:

• El Nino = गरम पाणी = भारतात दुष्काळ = 2026.
• La Nina = थंड पाणी = भारतात चांगला पाऊस = 2024.
• 181 तालुके दुष्काळग्रस्त = 45 तीव्र + 88 मध्यम + 48 सौम्य.
• सर्वात मोठा दुष्काळ = 1876-78 (1 कोटी मृत्यू).
• महाराष्ट्र दुष्काळ = 1972 (EGS सुरू).
• उपाय = जलसंधारण + पीक पद्धत बदल + ठिबक + वनीकरण.

Homework: '2026 च्या दुष्काळाची 3 कारणे आणि 3 उपाय' 100 शब्दात लिहून Comment करा. मी तपासून सांगेन.

पुढचा टॉपिक: 'भारतातील नद्या आणि धरणे' किंवा 'जागतिक तापमानवाढ' यापैकी कोणता हवा Comment करा. जास्त मागणी असेल तो टॉपिक Day 20 ला घेऊ.

📚 पुढचा टॉपिक: भारतातील नद्या आणि धरणे - MPSC साठी 50 नकाशे

लेखक: VisionGovAcademy Team | जय हिंद, जय महाराष्ट्र 🚩

ही पोस्ट आवडली तर 5 Star Rating द्या. तुमच्या 1 Share ने 10 विद्यार्थ्यांचा अभ्यास होईल. धन्यवाद!

MPSC/UPSC Geography + GS महत्वाचे Topics:

👉 भारतातील नदी प्रणाली 2025 - Complete Notes

👉 जगातील प्रमुख नदी प्रणाली 2025

👉 MPSC साठी महत्वाचे मुद्दे

👉 MPSC + UPSC Common Topics

👉 GS साठी महत्त्वाचा टॉपिक